ابن سينا درباره عظمت و جايگاه امام علي (ع ) مي گويد :
« امام علي (ع ) در ميان ياران رسول خدا مانند كلي در ميان جزئيات محسوسه بود و يا مانند عقول قاهره نسبت به اجسام ماديه بود. »
خطيب بغدادي (ابوبكر احمد بن علي ) از اسماعيل بن جعفر (راوي موثق ) از ابن عباس نقل كرده است :
« در قرآن حدود سيصد آيه درباره علي (ع ) نازل شده است . برخي از قدما مانند طبري و ابونعيم رساله هايي به نام مانزل من القرآن في علي (ع ) تاليف كرده اند.
هم چنين ابن حجر و شبلنجي از ابن عساكر از ابن عباس موضوع سيصد آيه را درباره علي (ع ) نقل كرده اند. »
علامه فقيد محمدتقي جعفري مي نويسد :
« هيچ گونه جاي ترديد نيست كه ما نمي توانيم شخصيت علي بن ابي طالب (ع ) را مانند شخصيت هاي يك بعدي تاريخ نشان بدهيم و كتابش (نهج البلاغه ) را هم به عنوان كتابي كه يك شخصيت يك بعدي از خود به يادگار گذاشته است تلقي نماييم . ما با انساني سروكار داريم كه هدف اعلايي براي زندگي دارد زمامداري كه عادل مطلق است داراي معرفتي در حد اعلي درباره انسان و جهان وابستگي به مبادي عالي هستي خود را جزئي از انسان ديدن وابستگي مستقيم به خدا تقوا و فضيلت درحد اعلا پاكي گفتار و كردار و انديشه و نيت پاك و ده ها امتيازات از اين قبيل كه در علي بن ابي طالب با اتفاق تمام تواريخ ثبت شده است . »
« ميخائيل نعيمه » نويسنده مسيحي لبناني الاصل و از بزرگان ادبيات و فلسفه معاصر عرب چنين اظهار مي كند :
« يك نويسنده و مورخ هر چند نابغه و هنرمند باشد هرگز نمي تواند حتي در هزار صفحه تصوير كامل از شخصيت علي (ع ) و عظمت او بازگشايد; زيرا آن چه اين عنصر بي پايان عربي ميان خود و خدايش انجام داده چيزي است كه هيچ كس نشنيده و نديده است و بيش از آن كارهايي است كه از دست و زبان و قلم او برخاسته است . پس در اين صورت هر چهره اي كه از شخصيت او ترسيم كنيم ناچار مبهم و نارسا و اندك خواهد بود. »
او مي افزايد :
« اين بزرگي و عظمت علي (ع ) هرچند روزگاران زيادي بر آن مي گذرد همواره مي تواند براي ما گنجينه پرمايه اي باشد كه بدان توجه كنيم و امروز يا هر روز ديگر كه نيازي به ساختمان يك زندگي شايسته و سربلند داشته باشيم از آن الهام بگيريم . »
و سپس ادامه مي دهد كه :
« علي عنصر نامتناهي تفكر و انديشه در هر زمان و مكاني است » .

اشاره
آنچه پيش روي داريد از سخنرانيهاي امام علي (ع ) در صحراي صفين است . اين سخنان سرشار از حكمت و رهنمودهاي اجتماعي و سياسي و حكومتي مي باشد و حقوق و وظايف متقابل رهبران و زمامداران را با مردم جامعه مي نماياند. اين آگاهي بخشي ها و بينش آفريني ها براي زمامداران و دولتمردان امروز بسيار راهنما و راهگشا مي باشد.

حقوق اجتماعي
پس از ستايش پروردگار خداوند سبحان براي من بر شما به جهت سرپرستي حكومت حقي قرار داده و براي شما همانند حق من حق تعيين فرموده است پس حق گسترده تر از آن است كه وصفش كنند ولي به هنگام عمل تنگنايي بي مانند دارد!
حق اگر به سود كسي اجرا شود ناگزير به زيان او نيز روزي به كار رود و چون به زيان كسي اجرا شود روزي به سود او نيز جريان خواهد داشت .
اگر بنا باشد حق به سود كسي اجرا شود و زياني نداشته باشد اين مخصوص خداي سبحان است نه ديگر آفريده ها
به خاطر قدرت الهي بر بندگان و عدالت او بر تمام موجوداتي كه فرمانش بر آنها جاري است لكن خداوند حق خود را بر بندگان اطاعت خويش قرار داده و پاداش آن را دو چندان كرده است از روي بخشندگي و گشايشي كه خواسته به بندگان عطا فرمايد.
حقوق متقابل رهبري و مردم
پس خداي سبحان برخي از حقوق خود را براي بعضي از مردم واجب كرد و آن حقوق را در برابر هم گذاشت كه برخي از حقوق برخي ديگر را واجب گرداند و حقي بركسي واجب نمي شود مگر همانند آن را انجام دهد.
و در ميان حقوقي الهي بزرگ ترين حق حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است حق واجبي كه خداي سبحان بر هر دو گروه لازم شمرد و آن را عامل پايداري پيوند ملت و رهبر و عزت دين قرار داد. پس رعيت اصلاح نمي شود جز آن زمامداران اصلاح گردند و زمامداران اصلاح نمي شوند جز با درستكاري رعيت .
و آنگاه كه مردم حق رهبري را ادا كنند و زمامدار حق مردم را بپردازد حق در آن جامعه عزت يابد و راه هاي دين پديدار و نشانه هاي عدالت برقرار و سنت پيامبر(ص ) پايدار گردد پس روزگار اصلاح شود و مردم در تداوم حكومت اميدوار و دشمن در آرزوهايش مايوس مي گردد.
اما اگر مردم بر حكومت چيره شوند يا زمامدار بر رعيت ستم كند وحدت كلمه از بين مي رود نشانه هاي ستم آشكار و نيرنگ بازي در دين فراوان مي گردد و راه گسترده سنت پيامبر(ص ) متروك هواپرستي فراوان احكام دين تعطيل و بيماري هاي دل فراوان شود.
مردم از اينكه حق بزرگي فراموش مي شود يا باطل خطرناكي در جامعه رواج مي يابد احساس نگراني نمي كنند!
پس در آن زمان نيكان خوار و بدان قدرتمند مي شوند و كيفر الهي بر بندگان بزرگ و دردناك خواهد بود. پس بر شماست كه يكديگر را نصيحت كنيد و نيكو همكاري نماييد.
درست است كه هيچ كس نمي تواند حق اطاعت خداوندي را چنانكه بايد بگزارد هر چند در به دست آوردن رضاي خدا حريص باشد و در كار بندگي تلاش فراوان نمايد لكن بايد به مقدار توان حقوق الهي را رعايت كند كه يكي از واجبات الهي يكديگر را به اندازه توان نصيحت كردن و برپاداشتن حق و ياري دادن به يكديگر است .
هيچ كس هر چند قدر او در حق بزرگ و ارزش او در دين بيشتر باشد بي نياز نيست كه او را در انجام حق ياري رسانند و هيچ كس گرچه مردم او را خوار شمارند و در ديده ها بي ارزش باشد كوچك تر از آن نيست كه كسي را در انجام حق ياري كند يا ديگري به ياري او برخيزد. (پس يكي از ياران پا خاست و با سخني طولاني امام را ستود حرف شنوايي و اطاعت از امام را اعلام داشت . آنگاه امام فرمود : ) كسي كه عظمت خدا در جانش بزرگ و منزلت او در قلبش والاست سزاوار است كه هر چه جز خدا را كوچك شمارد.
و از او سزاوارتر كسي كه نعمت هاي خدا را فراوان در اختيار دارد و بر خوان احسان خدا نشسته است زيرا نعمت خدا بر كسي بسيار نگردد جز آن كه حقوق الهي بر او فراوان باشد.
روابط سالم و متقابل رهبر و مردم
مردم ! از پست ترين حالات زمامداران در نزد صالحان اين است كه گمان برند آنها دوستدار ستايش اند و كشورداري آنان بر تكبر و خودپسندي استوار باشد و خوش ندارم در خاطر شما بگذرد كه من ستايش را دوست دارم و خواهان شنيدن آن مي باشم .
سپاس خدا را كه چنين نبودم و اگر ستايش را دوست مي داشتم آن را رها مي كردم به خاطر فروتني در پيشگاه خداي سبحان و بزرگي و بزرگواري كه تنها خدا سزاوار آن است . گاهي مردم ستودن افرادي را براي كار و تلاش روا مي دانند.
اما من از شما مي خواهم كه مرا با سخنان زيباي خود مستاييد تا از عهده وظائفي كه نسبت به خدا و شما دارم برآيم و حقوقي كه مانده است بپردازم و واجباتي كه بر عهده من است و بايد انجام گيرد ادا كنم . پس با من چنانكه با پادشاهان سركش سخن مي گويند حرف نزنيد و چنانكه از آدم هاي خشمگين كناره مي گيرند دوري نجوييد و با ظاهرسازي با من رفتار نكنيد و گمان مبريد اگر حقي به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد يا در پي بزرگ نشان دادن خويشم زيرا كسي كه شنيدن حق يا عرضه شدن عدالت بر او مشكل باشد عمل كردن به آن براي او دشوارتر خواهد بود.
پس از گفتن حق يا مشورت در عدالت خودداري نكنيد زيرا خود را برتر از آن كه اشتباه كنم و از آن ايمن باشم نمي دانم مگر آن كه خداوند مرا حفظ فرمايد . (1 )
پس همانا من و شما بندگان و مملوك پروردگاريم كه جز او پروردگاري نيست .
او مالك ما ما را بر نفس خود اختياري نيست . ما را از آنچه بوديم خارج و بدانچه صلاح ما بود درآورد. به جاي گمراهي هدايت و به جاي كوري بينايي به ما عطا فرمود . (2 )
پاورقي :
1 ـ مي پرسند اگر امام معصوم است چرا مي فرمايد خود را برتر از آن كه اشتباه كنم نمي دانم دو پاسخ مطرح است . اول آنكه امام (ع ) فرمود بدون كمك خدا از اشتباه مصون نمي باشم كه خود اثبات عصمت است . دوم امام (ع ) در تمام كارهاي حكومتي با مشاوران خود مشورت مي كرد و به راي و نظر آنها عمل مي كرد. فرمانداري را نصب مي كرد و بعدها مشخص مي شد كه آن شخص لايق نبوده . اينگونه نبود كه مشورت نكند يا در همه جا از علم غيب كمك بگيرد.
2 ـ نهج البلاغه خطبه 216
در ميان حقوق الهي بزرگ ترين حق حق رهبر بر مردم و حق مردم بر رهبر است حق واجبي كه خداي سبحان بر هر دو گروه لازم شمرد و آن را عامل پايداري پيوند ملت و رهبر و عزت دين قرار داد
اي مردم از پست ترين حالات زمامداران در نزد صالحان اين است كه گمان برند آنها دوستار ستايش مي باشند و كشورداري آنان بر تكبر و خودپسندي استوار باشد. من خوش ندارم در خاطر شما بگذرد كه من مدح و ستايش را دوست دارم و خواهان شنيدن آن مي باشم
من از شما مي خواهم كه مرا با سخنان زيباي خود مستاييد تا از عهده وظايفي كه نسبت به خدا و شما دارم برآيم و حقوقي كه مانده است بپردازم و واجباتي كه بر عهده من است و بايد انجام گيرد انجام دهم
با من همانطور كه با پادشاهان سركش سخن مي گويند حرف نزنيد و همان گونه كه از آدم هاي خشمگين كناره مي گيرند دوري نجوييد و با ظاهرسازي با من رفتار نكنيد و گمان مبريد كه اگر حقي به من پيشنهاد دهيد بر من گران آيد يا در پي بزرگ نشان دادن خويش هستم

اي قوم علي گوي علي را بشناسيد
مرآت رخ لم يزلي را بشناسيد
در چهر علي مهر خداكرده تجلي
در آينه آن مهر جلي را بشناسيد
هرگز نرسد حد امامت بولايت
يا دوست بگوئيد و ولي را بشناسيد
در راه ولا تيغ بلا راست بلي گوي
پيمانه گسار ازلي را بشناسيد
برخيز و صلائي بزن از مدحت مولا
كاي قوم علي گوي علي را بشناسيد
ميرآفتابي (افتخار)