نردبان آسمان است اين كلام
هر كه از آن بر رود آيد به بام
ني به بام چرخ كان اخضر بود
بل به بامي كز فلك برتر بود
جرج جرداق در يكي از نوشته هاي خود مي نويسد :
« جاذبه هاي كلمات امام علي (ع ) شوري در من ايجاد كرد كه دويست بار نهج البلاغه را مطالعه كردم . »
امام خميني (ره ) در پيام خود به اولين كنگره هزاره نهج البلاغه مي فرمايد :
« اما كتاب نهج البلاغه كه نازله روح اوست براي تعليم و تربيت ما خفتگان در بستر منيت و در حجاب خود و خودخواهي خود معجوني است براي شفا و مرهمي است براي دردهاي فردي و اجتماعي و مجموعه اي است داراي ابعادي به اندازه ابعاد يك انسان و يك جامعه بزرگ انساني از زمان صدور آن تا هر چه تاريخ به پيش رود و هر چه جامعه ها به وجود آيد و دولت ها و ملت ها محقق شوند و هر قدر متفكران و فيلسوفان و محققان بيايند و در آن غور كنند و غرق شوند . » (1 )
شهيد مفتح مي گويد :
« يكي از منابع غني كه نسبت به حكومت اسلامي مباحث ارزشمند و گرانسنگي دارد نهج البلاغه است . اين كتاب را مطالعه كنيد و مباحث مربوط به حكومت را استخراج و سازماندهي نماييد . » (2 )
شهيد مطهري مي نويسد :
عبدالرحيم بن نباته ضرب المثل خطباي عرب است در دوره اسلامي . وي اعتراف مي كند كه سرمايه فكري و ذوقي خود را از علي (ع ) گرفته است . وي به نقل از ابن ابي الحديد در مقدمه شرح نهج البلاغه مي گويد : « صدفصل از سخنان علي را حفظ كردم و به خاطر سپردم و همان ها براي من گنجي پايان ناپذير بود » . (3 )
شيخ محمد عبده مفتي اسبق مصر كه نهج البلاغه را با شرح مختصري در مصر چاپ كرد و سپس منتشر نمود و اولين بار توده مصري را با آن آشنا نمود مدعي است كه نهج البلاغه را نمي شناخته و نسبت به آن آگاهي نداشته است تا اين كه در يك حالت دوري از وطن اين كتاب را مطالعه مي كند و سخت در شگفت مي ماند احساس مي كند كه به گنجينه اي گرانبها دست يافته است . همان وقت تصميم مي گيرد آن را چاپ كند و به توده عرب معرفي نمايد . (4 )
بيگانگي يك عالم سني با نهج البلاغه چندان عجيب نيست . عجيب اين است كه نهج البلاغه در ديار خودش در ميان شيعيان علي در حوزه هاي علميه شيعه غريب و تنها است همچنان كه خود امام علي (ع ) غريب و تنهاست . بديهي است كه اگر محتويات كتابي و يا انديشه ها و احساسات و عواطف شخصي با دنياي روحي مردمي سازگار نباشد اين كتاب و يا آن شخص عملا تنها و بيگانه مي ماند هر چند نامشان با هزاران تجليل و تعظيم برده شود . (5 )
تنها من و امثال من نبوديم كه با دنياي نهج البلاغه بيگانه بوديم جامعه اسلامي اين كتاب را نمي شناخت آن كه مي شناخت از حدود شرح كلمات و ترجمه الفاظ تجاوز نمي كرد. فهم و درك روح و محتواي نهج البلاغه از همگان محقق بود. اخيرا جهان اسلام دارد نهج البلاغه را كشف مي كند و به تعبير ديگر نهج البلاغه جهان اسلام را فتح مي كند... .
بحث هاي توحيدي نهج البلاغه را شايد بتوان اعجاب انگيزترين بحث هاي آن دانست بدون مبالغه . اين بحث ها با توجه به مجموع شرايط پديدآمدن آن ها در حد يك اعجاز است . (6 )
پاورقي :
1 ـ امام خميني صحيفه نور ج 14 ص 224
2 ـ محمد دشتي ترجمه نهج البلاغه ص 15 (مقدمه )
3 ـ مرتضي مطهري سيري در نهج البلاغه ص 361 (به نقل از : شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد)
4 ـ همان ص 346 ـ 347
5 ـ همان ص 347
6 ـ همان ص 350
امام خميني : كتاب نهج البلاغه كه نازله روح اوست براي تعليم و تربيت ما خفتگان در بستر منيت و در حجاب خود و خودخواهي معجوني براي شفا و مرهمي است براي دردهاي فردي و اجتماعي و مجموعه اي است داراي ابعادي به اندازه ايجاد يك انسان و يك جامعه بزرگ انساني
جرج جرداق : جاذبه هاي كلمات امام علي (ع ) شوري در من ايجاد كرد كه دويست بار نهج البلاغه را مطالعه كردم
شهيد مطهري : جهان اسلام دارد نهج البلاغه را كشف مي كند و به تعبير ديگر نهج البلاغه جهان اسلام را فتح مي كند.

ذات علي
موجود بجز ذات علي كيست بگو :
بي مهر علي كسي چسان زيست بگو :
گوئي مه و خورشيد به جنت نبود
پس نور محمد و علي چيست بگو.
محمدباقر بيك
حاشا
حاشا كه دلم از تو جدا خواهد شد
يا با كس ديگر آشنا خواهد شد
از مهر تو بگذرد كه را دارد دوست
وز كوي تو بگذرد كجا خواهد شد
نجم الدين خوارزمي
ذكر علي
ننوشت براي ذكر روز و شب من
جز ذكر علي معلم مكتب من
گر غير علي كسي بود مطلب من
ايواي من و كيش من و مذهب من
سعيد خلخالي

حضرت علي (ع ) پيوسته از كوفيان در رنج و غم و اندوه به سر مي برد زيرا از اطاعتش سرباز مي زدند و به اين وسيله معاويه را به تاخت و تاز وامي داشتند . امام (ع ) خطبه ذيل را پس از جنگ نهروان در نكوهش لشكريان خود در سال 38 هجري كه براي نبرد نهايي با معاويه سستي مي ورزيدند ايراد كرد.
علل نكوهش و شكست كوفيان
اگر خداوند ستمگر را چند روزي مهلت دهد از بازپرسي و عذاب او غفلت نمي كند و او بر سر راه در كمين گاه ستمگران است و گلوي آنها را در دست گرفته تا از فرو رفتن آب دريغ دارد. آگاه باشيد! به خدايي كه جانم در دست اوست شاميان بر شما پيروز خواهند شد نه از آن رو كه از شما به حق سزاوارترند.
بلكه در راه باطلي كه زمامدارشان مي رود شتابان فرمان بردارند. و شما در گرفتن حق من سستي مي ورزيد و هر آينه ملت هاي جهان صبح مي كنند در حالي كه از ستم زمامدارانشان در ترس و وحشتند من صبح مي كنم در حاليكه از ستمگري پيروان خود وحشت دارم . شما را براي جهاد با دشمن برانگيختم اما كوچ نكرديد حق را به گوش شما خواندم ولي نشنيديد و در آشكار و نهان شما را دعوت كردم اجابت نكرديد پند و اندرزتان دادم قبول نكرديد. آيا حاضران غائب مي باشيد و يا بردگاني در شكل مالكان ! فرمان خدا را بر شما مي خوانم از آن فرار مي كنيد و با اندرزهاي رسا و گويا شما را پند مي دهم از آن پراكنده مي شويد. شما را به مبارزه با سركشان ترغيب مي كنم هنوز سخنانم به آخر نرسيده چون مردم سبا (1 ) متفرق شده به جلسات خود باز مي گرديد و در لباس پند و اندرز يكديگر را فريب مي دهيد تا اثر تذكرات مرا را از بين ببريد. صبحگاهان كجي هاي شما را راست مي كنم شامگاهان به حالت اول برمي گرديد چونان كمان سختي كه نه كسي قدرت راست كردن آن را دارد و نه خودش قابليت راست شدن را دارا است . اي مردمي كه بدن هاي شما حاضر و عقل هاي شما پنهان و افكار و آرا شما گوناگون است و زمامداران شما دچار مشكلات شمايند رهبر شما از خدا اطاعت مي كند شما با او مخالفت مي كنيد اما رهبر شاميان خداي را معصيت مي كند از او فرمانبردارند. به خدا سوگند دوست دارم معاويه شما را با نفرات خود مانند مبادله درهم و دينار با من سودا كند ده نفر از شما را بگيرد و يك نفر از آنها را به من بدهد!
روانشناسي اجتماعي مردم كوفه
اي اهل كوفه ! گرفتار شما شده ام كه سه چيز داريد و دو چيز نداريد : كرهايي با گوش هاي شنوا گنگ هايي با زبان گويا كوراني با چشمهاي بينا . نه در روز جنگ از آزادگانيد و نه به هنگام بلا و سختي برادران يكرنگ مي باشيد . تهي دست مانيد(2 ) اي مردم ! شما چونان شتران دور مانده از ساربان مي باشيد كه اگر از سويي جمع آوري شوند از ديگر سو پراكنده مي گردند.
به خدا سوگند مي بينم كه اگر جنگ سخت شود و آتش آن شعله گيرد و گرمي آن سوزان پسر ابوطالب را رها مي كنيد و مانند جدا شدن زن حامله پس از زايمان از فرزندش هر يك به سويي مي گريزيد. و من در پي آن نشانه ها روانم كه پروردگارم مرا رهنمون شده و آن راه را مي روم كه رسول خدا(ص ) گشوده و همانا من به راه روشن حق گام به گام ره مي سپارم .
ضرورت اطاعت از اهل بيت
مردم ! به اهل بيت پيامبرتان بنگريد از آن سو كه گام برمي دارند برويد قدم جاي قدمشان بگذاريد آنها شما را هرگز از راه هدايت بيرون نمي برند و به پستي و هلاكت باز نمي گردانند.
اگر سكوت كردند سكوت كنيد و اگر قيام كردند قيام كنيد از آنها پيشي نگيريد كه گمراه مي شويد و از آنان عقب نمانيد كه نابود مي گرديد.
وصف اصحاب پيامبر
من اصحاب محمد(ص ) را ديدم اما هيچ كدام از شما را همانند آنان نمي نگرم آنها صبح مي كردند در حالي كه موهاي ژوليده و چهره هاي غبار آلوده داشتند شب را تا صبح در حال سجده و قيام به عبادت مي گذراندند و پيشاني و گونه هاي صورت را در پيشگاه خدا بر خاك مي ساييدند با ياد معاد چنان ناآرام بودند گويا بر روي آتش ايستاده اند. بر پيشاني آنها از سجده هاي طولاني پينه بسته بود (چون پينه زانوهاي بزها) اگر نام خدا برده مي شد چنان مي گريستند كه گريبان هاي آنان تر مي شد. و چون درخت در روز تند باد مي لرزيدند از كيفري كه از آن بيم داشتند يا براي پاداشي كه به آن اميدوار بودند . (3 )
پاورقي :
1 ـ ضرب المثل است سبا پدر اعراب يمن بود كه ده پسر داشت قبل از جنگ آنها را در طرف راست و چپ خود قرار داد تا با نظم خاصي بجنگند اما وقتي جنگ شروع شد همه فرار كردند و پدر را تنها گذاشتند از آن پس « تفرقواايادي سبا » ضرب المثل شد.
2 ـ ضرب المثل است « تربت ايديكم » (دستهايتان خاك آلوده باد » يعني تهي دست و فقير بمانيد .
3 ـ نهج البلاغه خطبه 97
رهبر شما از خدا اطاعت مي كند شما با او مخالفت مي كنيد اما رهبر شاميان خدا را معصيت مي كند از او فرمان مي برند و اطاعت مي كنند!
شما را براي جهاد با دشمن برانگيختم اما كوچ نكرديد حق را به گوش شما خواندم ولي نشنيديد در آشكار و نهان شما را دعوت كردم اجابت نكرديد پندو اندرزتان دادم قبول نكرديد. آيا شما حاضران غائب مي باشيد !