خط لوله صلح
قسمت اول
اشاره :
طرح خط لوله انتقال گاز صادراتي ايران به هند و پاكستان ـ خط لوله صلح ـ در سال 1369 مطرح شد . اما گفت وگوها بر سر اين طرح
تاكنون به طول انجاميده است . براساس طرح اين خط لوله 2700 كيلومتري
روزانه 150 ميليون متر مكعب گاز ايران به اين دو كشور
صادر خواهد شد كه از اين ميان 90 ميليون متر مكعب آن به هند و 60 ميليون مترمكعب آن به پاكستان اختصاص مي يابد . موتور محركه
اوليه اين پروژه كه به عنوان پروژه اي ملي تعريف شده است
مباحث سياسي و امنيتي بود و براساس نياز زمان و شرايط وقت طراحي
گرديده بود. از آنجا كه شرايط منطقه اي و بين المللي در حال تغيير بوده و تحولات چشمگيري در مباحث سياسي
اقتصادي و فني
ذيربط روي داده است
نگرش سيستمي به عقلايي بودن ادامه كار و بازنگري در مورد انجام پروژه
به ويژه در شرايط جديد و ورود
محدوديت ها و گزينه هاي جديد
به اتخاذ تصميمي دقيق تر در اين خصوص كمك شاياني خواهد كرد.
روند تاريخي خط لوله صلح
با پايان جنگ تحميلي عليه ملت ايران و شروع دوران بازسازي كشور
برنامه ريزي براي ذخاير عظيم نفتي و گازي كشور در ميادين و
حوضچه هاي مشترك با كشورهاي حاشيه جنوب خليج فارس مورد توجه سياستگذاران قرار گرفت .
يكي از اين پروژه ها
در چارچوب استراتژي كلان كشور براي پيوند زدن منابع انرژي ايران به بازارهاي بزرگ و روبه رشد مصرف انرژي
جهان
يعني هند
پاكستان و چين
طراحي شده بود. چنين استراتژي اي به كشور اين امكان را مي داد كه بر معادلات منطقه اي تاثير
گذارد و نقشي كليدي در جريان انتقال انرژي به بخش بزرگي از بازار مصرف جهاني ايفا نمايد. اين استراتژي كه ناظر بر نحوه مصرف
انرژي مازاد كشور بود
به ايران فرصت مي داد تا منافع اقتصادي
سياسي
امنيتي خود را با دو كشور بزرگ آسيايي به هم گره بزند.
به لحاظ نيازهاي منطقه اي و روند رو به تعميق مناسبات ايران و هند ازيكسو و ظرفيت بين المللي هند و توان رو به رشد اقتصادي اين
كشور و نقش تاثيرگذار آن بر معادلات منطقه اي از سوي ديگر
دو كشور در حال پي ريزي همكاري عميق در عرصه هاي مختلف بودند
و بحث همكاري در حوزه انرژي نيز در اين چارچوب مطرح شده بود.
ملاحظات امنيتي هند در مورد مسير انتقال خط لوله گاز با توجه به سابقه اختلافات هند و پاكستان
يكي از موانع عمده در اجراي طرح
به شمار مي رفت . ليكن با گذشت زمان و به ويژه پس از هسته اي شدن دو كشور هند و پاكستان كه بر سطح بازدارندگي و در نتيجه اتحاد
ميان آنان افزود
تمايل هند به اجراي خط لوله گاز بيشتر شد.
اين طرح
با مذاكرات صورت گرفته با طرف هندي در مورد كم و كيف كار به مراحل مطالعاتي نزديك شد. برآورد مقامات عمدتا
سياسي هند اين بود كه با احداث خط لوله ازطريق دريا به هند
نيازهاي سريعا رو به رشد اين كشور به انرژي كه موتور توسعه هند
تلقي مي شد
با اتصال به بزرگ ترين منابع انرژي دنيا در خليج فارس تامين و نرخ رشد پيوسته اقتصادي اين كشور كه در گرو تامين انرژي
مورد نياز آن بود
تضمين خواهد شد. طرف ايراني نيز در چارچوب استراتژي كلان انرژي و دكترين منطقه اي
عمدتا بر لزوم گره زدن
اين نياز هند به بهره وري از منابع گاز كشور و ايجاد علقه هاي سياسي
امنيتي و اقتصادي بين دو كشور تاكيد داشت .
اما مطالعات اوليه در مورد راه هاي انتقال گاز به هند نشان داد كه تكنولوژي انتقال گاز توسط خط لوله در عمق بيش از سه هزار متر هنوز
وجود ندارد و هزينه هاي انتقال آن با استفاده از روش هايي چون غوطه ور ساختن لوله در آب هاي عميق و يا ايجاد سكوهاي منطقه اي و
ساير بحث هاي نوآورانه
به شدت زياد و امنيت آن غيرقابل تضمين است .
در ادامه مذاكرات با طرف هاي هندي مقرر شد كه بحث انتقال از ساحل دريا و زمين نيز در مطالعه گنجانده شود. گرچه در مذاكراتي كه
متعاقبا صورت گرفت
طرف هندي با انتقال خط لوله از طريق آب هاي كم عمق ساحلي پاكستان مخالفت جدي ابراز نمي كرد
اما
نكته اي كه همواره از ابتدا بر آن تاكيد داشت اين بود كه به لحاظ امنيتي اين كشور به هيچ روي با انتقال خط لوله از طريق مرز زميني
پاكستان موافقت ندارد. هندي ها حاضر نيستند امنيت توسعه اقتصادي كشور خود را در گرو نوع روابط سياسي و اقتصادي هند و
پاكستان قرار دهند.
شايان ذكر است كه برخلاف برخورد طرف هندي
در مورد انتقال خط لوله از آب هاي ساحلي
طرف پاكستاني حساسيت نداشت
اما
امكان سنجي نيز نشان مي داد كه انتقال از آب هاي ساحلي پاكستان به لحاظ فني مشكل دارد و يكي از عمده ترين آنها اينكه حجم بالاي
دبي رود سند در محل ورود آن به آب هاي آزاد
هرگونه تاسيسات در عمق آب را در طول زمان جابه جا خواهد كرد.
به هر صورت شركت مامور مطالعه و امكان سنجي پروژه
يافته هاي خود را به طرفين ارائه داد و مذاكرات با هند و پاكستان (كه البته در
آغاز به شكل جداگانه با هريك از دو كشور انجام مي شد)
شكل جديدي به خود گرفت . در اين مطالعه بهترين گزينه براي انتقال گاز
مسير زميني از طريق پاكستان به هند توصيف شده بود. مذاكرات بعدي به روي حجم و نحوه انتقال
هزينه انتقال
قيمت گاز
مسير
انتقال و نقش هريك از طرف هاي مذاكره در پروژه معطوف شد.
اين مذاكرات با فراز و نشيب هاي فراوان كه وابستگي كامل به اوضاع بين المللي و شرايط بازار انرژي از خود نشان داده است
علي رغم
خارج شدن طرف هندي از جريان پروژه
همچنان ادامه دارد. در ادامه به نظر كارشناسان بخش هاي مختلف در اين خصوص مي پردازيم .
رويكرد سياسي نسبت به خط لوله صلح
طرح خط لوله صلح با اين پندار ارائه شد كه نقش ايران را در منطقه و صحنه بين المللي ارتقا بخشد. از نقطه نظر امنيتي
برقراري ارتباط
و پيوند دائم اقتصادي با همسايگان به نوعي كه آنها امنيت خود را در زمينه هاي گوناگون با امنيت كشورمان در ارتباط ببينند
احتمال
همكاري آنها با دشمنان خارجي را كاهش داده و مي تواند در معادلات و برنامه ريزي نيروهاي خارج از منطقه تاثيرگذار باشد.
اهميت هند به عنوان كشوري قدرتمند در منطقه بر كسي پوشيده نيست . نقش و اهميت هند در معادلات منطقه اي و بين المللي به كارا
بودن اين طرح پس از اجراي آن قوت مي بخشد.
هم زمان بحث ايجاد كريدور شمال و جنوب و گره زدن منافع ايران با نياز هند در دسترسي به بازارهاي تازه آزاد شده آسياي مركزي
دنبال مي شد و به مراحل اجرايي مي رسيد.
بعد از ارائه اولين گزارش شركت استراليايي
كه مسئوليت انجام مطالعه امكان سنجي را برعهده داشت
مبني بر اينكه بهترين گزينه
احداث خط لوله گاز از طريق مرز زميني و عبور از پاكستان است
استدلال برخي كارشناسان اين بود كه مي توان پاكستان را نيز وارد اين
معادله ساخت و به اين ترتيب پروژه خط لوله
مبنايي براي ارتقا صلح در منطقه و كاهش مناقشات هند و پاكستان قرار گيرد. اما برخي
ظرايف باعث شد كه اوضاع آنگونه كه اين كارشناسان تلقي مي كردند پيش نرود.
براساس نظر برخي از كارشناسان
محرك اصلي هند و پاكستان براي ابراز تمايل به همكاري با ايران
نياز اين دو كشور به اجراي پروژه
تامين گاز از ايران
از طريق خط لوله نبوده است . هند قبل از شروع مذاكره با ايران نسبت به عقد قرارداد گاز مايع با قطر اقدام كرده بود و
تاسيسات تزريق گاز در بمبئي را نيز براساس تزريق گاز مايع كه از نظر فني با اين خط لوله متفاوت است
احداث نموده بود.
به نظر مي رسد هند و پاكستان از دنبال كردن بحث خط لوله موضوعي سياسي را تعقيب مي كردند. پاكستان كه از توسعه مناسبات ايران
و هند احساس خطر مي كرد
به دنبال يافتن ابزار جديدي براي معامله با ايران و هند بود و خط لوله چنين ابزاري را در اختيار او قرار
مي داد. البته اين نكته مورد توجه طرف هندي قرار گرفته بود. اما هند نيز در ادامه دكترين موفقيت آميز خود در خصوص خنثي نمودن
موضع ايران در قبال مناقشات دو كشور
تعميق بيشتر مناسبات و علقه هاي پيوند با ايران را با هدف تاثيرگذاري بر نقش پاكستان در
سياست خارجي ايران دنبال مي كرد (كه با عقد چندين قرارداد همكاري منطقه اي بين ايران و هند از جمله قرارداد ترانزيت
قرارداد ايران
هند ـ تركمنستان و قرارداد ايران ـ هند ـ افغانستان تقويت شد).
حاميان طرح خط لوله صلح با استناد به حمايت هاي برخي از شخصيت هاي هندي يا پاكستاني از نظرات طرف ايراني
بر آمادگي دو
كشور براي انعقاد قرارداد پا مي فشردند و معتقد بودند كه با فروكش كردن بحران كشمير
احتمال بروز جنگ و ادامه مناقشه بين دو كشور
كاهش يافته و بالا رفتن قيمت هاي جهاني انرژي
دو طرف را وادار ساخته است تا به مسائل اقتصادي بيشتر از مناقشات سياسي خود
اهميت دهند. اما مخالفين اين نظريه با شناخت از هند و پاكستان
بحث خط لوله صلح را بيشتر بازي سياسي مي دانستند و معتقد بودند
كه هند امنيت اقتصادي خود را در گرو بازي هاي پاكستان قرار نمي دهد و پاكستان نيز شريك مطمئني براي چنين طرحي نيست . ذيلا
عمده ترين استدلالات هر دو طرف اين بحث به صورت خلاصه ذكر مي شود :
استدلالات حاميان طرح خط لوله :
.1 خط لوله وابستگي اقتصادي
سياسي و امنيتي بين ايران
هند و پاكستان ايجاد خواهد كرد كه نقش ايران در آن محوريت خواهد
داشت . اين خط لوله تهديدات امنيتي عليه كشورمان را به لحاظ ايجاد پيوند امنيتي چندجانبه كمتر خواهد كرد.
.2 خط لوله مي تواند به كاهش تخاصم ميان هند و پاكستان و احتمالا به حل مناقشات تاريخي آنان با محوريت ايران كمك نمايد و در
اين صورت زمينه ساز شكوفايي اقتصادي منطقه خواهد شد.
.3 فروش گاز مازاد از طريق اين خط لوله
تراز تجاري بين ايران با اين دو كشور را به نفع ايران خواهد نمود .
.4 خط لوله با فراهم كردن مشتريان دائمي گاز
امكان چانه زني بهتر ايران با ديگر خريداران انرژي را فراهم خواهد كرد .
.5 از آنجا كه كشورهاي عربي داراي انرژي
از همسايگي زميني با پاكستان محروم هستند
مزيت رقابتي خاص ايران در اين صحنه تا
مدت ها غيرقابل رقابت و پايدار خواهد ماند. حتي احداث خط لوله صادرات گاز به پاكستان به تنهايي نيز
جدا از وابسته نمودن امنيت
پاكستان به ايران
چنين امكاني را فراهم خواهد آورد.
.6 خط لوله به عنوان تنظيم كننده رابطه توليدكننده بزرگ انرژي با بازار بزرگ مصرف آن (هند) در آسيا
مي تواند زمينه ساز همكاري ها در
ساير زمينه هاي انرژي از جمله توليدات صنعتي مشترك
همكاري در زمينه اكتشاف و توليد
سرمايه گذاري مشترك و... باشد.
.7 خط لوله درآمد مشخص بلندمدتي را براي كشور فراهم مي آورد كه كمتر متاثر از فراز و نشيب هاي بازار است و امكان برنامه ريزي
اقتصادي بهتر را ميسر مي سازد.
.8 در صورت لزوم مي توان با دريافت سرمايه هاي شركت هاي بزرگ
سرمايه گذاري بين المللي و گره زدن منافع آنها با تحولات داخلي
كشورمان
تهديدهاي خارجي عليه كشورمان را كم كرد.
استدلالات مخالفين طرح خط لوله
.1 در مرحله عمل هند حاضر نيست امنيت اقتصادي و روند توسعه اقتصادي بلندمدت خود را با پاكستان گره بزند و ابزاري براي اعمال
فشار به دست پاكستان بدهد.
.2 پاكستان از پيگيري طرح خط لوله هدفي بالاتر از تامين انرژي را دنبال مي كند و معتقد است كه در صورت اجراي اين پروژه مي تواند
ابزار لازم را در صورت لزوم براي اعمال فشار عليه هند در دست داشته باشد.
.3 از سوي ديگر پاكستان به عنوان بي ثبات ترين كشور منطقه به هيچ وجه ياراي برنامه ريزي بلندمدت براي آينده خود ندارد .
قدرت گيري نيروهاي تندرو در اين كشور همواره امنيت خط لوله اي كه به هند مي رود (به ويژه اگر از ايران باشد)
را تهديد مي كند.
.4 با توجه به بدحسابي پاكستاني ها در معاملات خود با ايران
نه ايران مي تواند به پرداخت مستمر مطالبات خود ازسوي پاكستان به
ويژه در شرايط افزايش قيمت اطمينان داشته باشد و نه هند حاضر است وارد چنين معامله اي با پاكستان شود.
.5 اين احتمال وجود دارد كه احداث خط لوله به پاكستان
مي تواند منشا اختلافات بعدي بين ايران و پاكستان باشد . گروه هاي
ضدايراني
گروه هاي خرابكاري كه از سوي هند يا برخي از كشورهاي عربي تقويت مي شوند و... مي توانند با انفجار خطوط لوله
موجب بروز مناقشه اي جدي بين ايران و پاكستان شوند. سوابق فعاليت گروه هايي مانند سپاه صحابه و انفجارات قبلي خط لوله داخلي
پاكستان در ايالت بلوچستان پاكستان
مويد اين مطلب است .
.6 گره زدن بحث فروش گاز به هند و پاكستان با بحث هاي حاكم بر اين دو كشور و بازي هاي سياسي بين اين دو و همچنين با اوضاع
امنيتي شديدا به هم ريخته پاكستان
به هيچ وجه به مصلحت كشورمان نيست . با توجه به اين واقعيت كه مقاومت كل يك زنجير برابر با
مقاومت ضعيف ترين حلقه آن است
مي توان گفت مسائل امنيتي
كل طرح را با خطر جدي روبه رو كرده و خواهد كرد.
.7 روند جذب سرمايه گذاري خارجي
در موضوع خط لوله
بسيار با مشكل مواجه است . با توجه به برآورد بين المللي درمورد بالا
بودن ضريب ريسك سرمايه گذاري در ايران و پاكستان
احداث خط لوله به پاكستان با بهره فعلي جهاني
فاقد توجيه اقتصادي است .
.8 گزينه هاي كم خطرتري كه امنيت پاكستان و حتي هند را به ما گره مي زند وجود دارند كه لزوما مشكلات احداث خط لوله و استفاده
ابزاري پاكستان از آن را دربرندارند. براي مثال مي توان ازطريق افزايش صادرات برق به پاكستان و امنيت اقتصادي ايالت بلوچستان
پاكستان را به كشورمان وابسته كرد. اين امر از نظر حجم سرمايه گذاري نيز حدود يك صدم خط لوله هزينه دارد. باز كردن حجم مشخصي
از خط اعتباري براي خريد كالاي پاكستاني
ازجمله برنج از ديگر گزينه هاست .
.9 از نظر اقتصادي احداث خط لوله به پاكستان
به تنهايي نيز توجيه منطقي ندارد . ميزان مصرف آينده پاكستان پاسخگوي
سرمايه گذاري اوليه آن در زمان منطقي نيست . دوره بازگشت سرمايه در اين بحث بسيار طولاني و فاقد توجيه اقتصادي است .
.10 خط لوله به همان نسبت كه پاكستان و هند را به ما وابسته مي سازد
صادرات گاز ما را نيز به آنها وابسته مي كند . براي اهداف ذكر شده
در مورد ايجاد پيوندهاي منطقه اي
مناسب تر است از گزينه هايي استفاده شود كه براي ما وابستگي كمتري را در مقايسه با طرف هاي
ديگر اين رابطه ايجاد نمايد. قطعا خط لوله انتقال گاز تنها گزينه ما براي مشاركت دادن هند و پاكستان در مباحث انرژي كشورمان
نيست .
.11 روند جهاني حاكم بر بازار انرژي به دنبال ايجاد بازارهاي محلي براي محصولاتي نظير گاز مايع است كه هم وابستگي ها را به
كشوري مشخص كاهش مي دهد و هم مي تواند قيمت روز را حاكم نمايد. اگرچه اين روند در چارچوب حداكثر كردن منافع شركت هاي
نفتي جهاني طراحي شده است
اما شركت هاي مستقل نفتي نيز مي توانند از منافع اين روند بهره ببرند.
منبع : مركز تحقيقات استراتژيك
طرح خط لوله انتقال گاز صادراتي ايران به هند و پاكستان موسوم به خط لوله صلح در سال 1369 مطرح شد اما گفت و گوها بر سر
اين طرح تاكنون به طول انجاميده است
براساس طرح اين خط لوله 2700 كيلومتري
روزانه 150 ميليون متر مكعب گاز ايران به دو كشور پاكستان و هند صادر خواهد شد
ملاحظات امنيتي هند در مورد مسير انتقال خط لوله گاز با توجه به سابقه اختلافات هند و پاكستان
همواره به عنوان يكي از موانع
عمده در اجراي طرح به شمار مي رود
ايران در چارچوب استراتژي كلان انرژي و دكترين منطقه اي
عمدتا بر لزوم گره زدن نياز هند به بهره وري از منابع گازي كشور و ايجاد
علقه هاي سياسي
امنيتي و اقتصادي بين دو كشور تاكيد دارد
هند به هيچ روي با انتقال خط لوله از طريق مرز زميني پاكستان موافق نبوده و حاضر نيست امنيت توسعه اقتصادي كشور خود را در
گرو نوع روابط سياسي و اقتصادي با پاكستان قرار دهد
امكان سنجي ها نشان مي داد كه انتقال خط لوله گاز از آب هاي ساحلي پاكستان به لحاظ فني با مشكل روبرو خواهد شد; زيرا حجم
بالاي دبي رود سند در محل ورود آن به آب هاي آزاد
هرگونه تاسيسات در عمق آب را در طول زمان جابه جا خواهد كرد
شركت مامور مطالعه و امكان سنجي پروژه احداث خط لوله
بهترين گزينه انتقال گاز ايران را مسير زميني از طريق پاكستان به هند
عنوان كرد
احداث خط لوله صلح
وابستگي اقتصادي
سياسي و امنيتي بين ايران
هند و پاكستان را تقويت خواهد كرد كه ايران در اين ميان نقش
محوري خواهد داشت
خط لوله صلح مي تواند به كاهش تخاصم ميان هند و پاكستان و احتمالا به حل مناقشات تاريخي آنان با محوريت ايران كمك نمايد
و در اين صورت زمينه ساز شكوفايي اقتصادي منطقه خواهد شد
پاكستان از پيگيري طرح لوله هدفي بالاتر از تامين انرژي را دنبال مي كند و معتقد است كه در صورت اجراي اين پروژه مي تواند ابزار
لازم را در صورت لزوم براي اعمال فشار عليه هند در دست داشته باشد
