فاجعه بمبئي ; ابعاد و آثار
مقدمه
حوادث اخير شهر بمبئي از نظر وسعت
حوزه و طول مدت بحران
حادثه اي كم سابقه در اين كشور به شمار مي آيد. درچند ماه اخير
بمب گذاري هاي متعدد در ايالت هاي مختلف هند باعث شده است تا امنيت داخلي اين كشور در معرض تهديدهاي جدي قرار گيرد. اين
روند از دو سال قبل و با گسترش موج بمب گذاري ها در شهرهاي بزرگ هند از جمله دهلي
جيپور
بنگلور و گواهاتي آغاز شد. به همين
دليل گمان مي رفت اين حمله تروريستي مشابه ديگر حوادث ماه هاي اخير
زودگذر خواهد بود. اما اين بار وضعيت متفاوت بود و با
گذشت هر ساعت
دامنه حملات در اين شهر كه پايتخت تجاري هند محسوب مي شود
گسترده تر شد و تنها دو ساعت پس از نخستين
گزارش انفجار
مشخص شد عاملان اين حادثه برنامه اي كاملا مفصل را تدارك ديده اند و همه چيز زمان بندي شده و حرفه اي صورت
گرفته است . تروريست ها به انواع سلاح ها از جمله كلاشينكف و نارنجك مسلح بودند و علاوه بر ايستگاه مركزي راه آهن بمبئي در
شلوغ ترين ساعت رفت و آمد
دو هتل بزرگ بمبئي كه جهانگردان و به ويژه جهانگردان آمريكايي و انگليسي در آنها اقامت داشتند نيز مد
نظر بودند. در ادامه حملات
دو هتل اصلي شهر يعني هتل اوبري و هتل تاج
هدف اصلي عمليات بودند. به نحوي كه به گفته يكي از
جهانگردان انگليسي حاضر در هتل اوبري كه موفق به فرار از اين محل شده است
افراد مسلح اشخاصي را كه داراي گذرنامه هاي انگليسي
و آمريكايي بودند از سايرين جدا كرده و به طبقه هجدهم هتل بردند و سپس آن طبقه را منفجر كردند. همزمان با اين عمليات
گروگانگيري
حدود 7 انفجار ديگر در نقاط مختلف شهر بمبئي صورت گرفت كه در آنها بيش از 87 نفر كشته و بيش از 200 نفر نيز
مجروح شدند.
عاملان حادثه بمبئي
از همان ساعات ابتدايي وقوع انفجارهاي زنجيره اي در بمبئي
القاعده مظنون اصلي اين رشته حوادث خونين بود. هر چند كه در
تابستان امسال گروهي تحت عنوان مجاهدين هند مسئوليت چند حمله تروريستي در اين كشور را از طريق ارسال نامه الكترونيكي براي
سازمان هاي اطلاعاتي هند به عهده گرفته بودند
ولي مسئوليت حملات اخير بمبئي را گروهي گمنام به نام « مجاهدين دكن » به عهده
گرفته كه البته هنوز هويت آنها تاييد نشده است . هند مدعي است 10 فرد مسلحي كه در حملات بمبئي دست داشتند
پاكستاني بوده و
فهرستي شامل 20 مظنون تروريست را به اسلام آباد داده و خواهان استرداد آنها شده است . در حال حاضر » لشكر طيبه «
گروه شبه نظامي
پاكستاني
مظنون اصلي اين حملات است .
در همين راستا
يكي از عاملان حملات بمبئي به عضويت در لشكر طيبه پاكستان اعتراف كرده و اظهار داشته است
طي هجده ماه
گذشته در چهار اردوي آموزشي كه در پاكستان برگزار شده
شركت كرده است .
اما عمليات انفجاري بمبئي پيچيدگي هاي بسياري دارد كه معماي كشف عامل آن را مشكل تر مي سازد. از سوي ديگر
گستردگي و
تنوع گروه هاي قومي و مذهبي در هند
به ناشناخته ماندن بسياري از عناصر تروريستي در اين كشور كمك كرده است .
از سوي ديگر
نحوه انجام اين عمليات انتحاري
زمينه شناخت متهمان را دشوارتر كرده است . اگر چه وقوع حمله هاي پياپي در
فاصله هاي زماني محدود
شيوه اي است كه پيش از اين بارها از سوي نيروهاي القاعده در پيش گرفته شده است
اما به صراحت نمي توان
آنها را به عوامل فعال در هند كه به اقدامات خونبار دست مي زنند
مرتبط دانست .
علاوه بر اين
استفاده از قايق در پيشبرد چنين اقدامات تروريستي
امري نادر است ; هرچند القاعده در سال 1379 نيز براي حمله به
يو اس اس كول
از بمب هاي قايقي استفاده كرده بود
اما استفاده از چنين ابزارهايي
شيوه متداول آنها به شمار نمي آيد. حادثه بمبئي و
ابعاد گسترده آن يادآور حركت هاي نظامي مخالفان كشميري است كه از طريق بمب هاي نارنجكي اهداف خود را به پيش مي برند.
به اين ترتيب
با كنار هم قرار دادن قطعات به هم ريخته پازل بمبئي و توجه به تاكتيكي كه حمله كنندگان به مركز يهوديان در پيش
گرفته اند و تعمق بر اين موضوع كه شمار بيشتر قربانيان را اتباع اسرائيلي و انگليسي تشكيل مي دهند
مي توان يك گزينه ديگر را مورد
توجه قرار داد كه اين اقدام نمي تواند اقدامي از سوي القاعده با اهداف فرا منطقه اي باشد
بلكه حركتي از سوي نيروهاي داخلي هند بوده
است .
اگر چه مانموهان سينگ
نخست وزير هندوستان از حضور يك نيروي خارجي
يعني پاكستان در حملات بمبئي سخن گفته است
اما به زعم بسياري از كارشناسان
طي 18 ماه گذشته نمي توان ردي از دخالت نيرويي بيروني از سوي كشورهاي همجوار در حوادث
هندوستان يافت . احتمال انجام اين اقدام تروريستي از سوي نيروهاي درون هندوستان زماني قوت يافت كه » گروه دكن «
وابسته به گروه
مجاهدين هند
مسووليت اين حملات را به عهده گرفت . البته با سابقه اي كه از آنها در ديگر اقدامات تروريستي در سرتاسر هند طي
ماه هاي گذشته در دست است
دخالت گروه دكن در اين مورد نيز قابل قبول مي نمايد.
در واقع گروه هاي تروريستي متنوع و فراواني در هند وجود دارند كه از نظر اهداف و نوع فعاليت
طيف وسيعي را تشكيل مي دهند.
توضيحاتي پيرامون آنها در ذيل ارائه خواهد شد :
1 ـ لشكر طيبه
لشكر طيبه
گروه مسلحي است كه در پاكستان و نيز در جامو و كشمير فعال است . برخي معتقدند كه اين گروه از سرويس هاي امنيتي
پاكستان
حداقل تا سال 1380 كه ايالات متحده آن را در ليست گروه هاي تروريستي قرار داد
كمك دريافت مي كرده است . لشكر طيبه به
لحاظ ايدئولوژيكي و عملياتي با القاعده پيوندهايي دارد و در پي تحقق استقلال جامو و كشمير و گسترش تفكر خود به سراسر هند
است . اين گروه متهم به دست داشتن در برخي از مهمترين اقدامات تروريستي صورت گرفته در هند
از جمله بمب گذاري تير سال
1385
در ايستگاه راه آهن بمبئي است .
2 ـ جيش محمد
اين گروه نيز ريشه در پاكستان دارد و در جامو و كشمير فعاليت مي كند . جيش محمد در سال 1379
به وسيله رهبر سابق حركت
الانصار پايه گذاري شد. جيش محمد در پي بيرون راندن هند از جامو و كشمير و بازگرداندن كنترل آن به پاكستان است .
3 ـ حركت المجاهدين
اين گروه در سال 1364 و براي مقابله با نيروهاي شوروي در افغانستان شكل گرفت . با بيرون رفتن نيروهاي شوروي در سال 1368
اين گروه كه مقر آن در پاكستان قرار داشت
نقطه تمركز خود را به جامو و كشمير تغيير داد. گروه حركت المجاهدين در پي مقابله با
نيروهاي ضد اسلامي است و منطقه وسيعي را از ميانمار تا تاجيكستان و بوسني
تحت پوشش عملياتي خود دارد.
4 ـ حزب كمونيست هند
اين گروه از ائتلاف برخي از گروه هاي نكسالتي در سال 1383 و پس از شكست گفتگوهاي دولت هند و شبه نظاميان چپ گرا تشكيل
شد. حزب كمونيست هند در پي ايجاد يك « منطقه انقلابي » تحت كنترل خود
به عنوان دولتي داراي حاكميت است
كه از مرز نپال تا
ضلع جنوبي ايالت آندراپرادش را در بر مي گيرد.
5 ـ حركت جهاد اسلامي
اين گروه نيز در سال 1359
براي مقابله با شوروي در افغانستان شكل گرفت . اما پس از پايان اشغال شوروي
اقدامات خود را در
جامو و كشمير متمركز كرد. اين گروه كه پايگاه هايي در پاكستان و كشمير دارد
حملات خود را عمدتا متوجه اهداف نظامي در هند
مي سازد . البته حركت جهاد اسلامي به ارتباط با ربايش و قتل پنج جهانگرد غربي در جامو و كشمير در سال 1374 نيز متهم است .
6 ـ جمعيت المجاهدين
اين گروه كوچك مدافع جدايي طلبان كشميري طرفدار پاكستان است كه در درون اين كشور يا در نزديكي مرزهاي آن به فعاليت
مي پردازد . اين گروه مسئوليت حملات انتحاري به اهداف سياسي در هند را در سال 1383
برعهده گرفت .
7 ـ جبهه متحد براي آزادي آسام
اين گروه تشكيل يك دولت سوسياليست در ايالت آسام را از هنگام تشكيل خود در سال 1358
به عنوان هدف اصلي اعلام كرده
است . در طول دهه 70
اين جبهه حملاتي را عليه رهبران سياسي هند
نيروهاي امنيتي و زيرساخت هاي اين كشور صورت داد كه با
پاسخ شديد دولت هند همراه بود و باعث شد اين گروه تا حدي حاميان خود را در ميان مردم آسام از دست بدهد.
بر مبناي گزارشات وزارت خارجه آمريكا
حمله نيروهاي دولت هند به پايگاه اين گروه در آذر 1382
باعث شد تا بسياري از
اعضاي خود را از دست بدهد; به گونه اي كه تعداد آنها از سه هزار نفر به چند صد نفر تنزل يافت .
پيامدهاي حادثه تروريستي در هند
حادثه اخير در هند
در سه بعد اقتصادي
سياسي و روابط هند و پاكستان قابل تحليل است :
سياسي
در اوايل سال جاري ميلادي
چندين انتخابات ايالتي پيش روي دولت هند قرار دارد. بسياري از تحليلگران حتي پيش از حملات
بمبئي نيز
با توجه به نارضايتي عمومي ناشي از افزايش قيمت كالا و خدمات و ركود اقتصادي
پيش بيني مي كردند كه اين انتخابات به
سختي انجام گيرد. علاوه بر اين
انفجارات سال گذشته ميلادي در برخي شهرهاي اين كشور
افزايش اعتراضات مردم و انتقاد شديد
حزب اصلي اپوزيسيون هند يعني حزب بي جي پي را از سياست هاي دولت باعث شد. اين حزب معتقد است دولت در مقابله با
تروريسم بسيار ضعيف عمل كرده است .
انتخابات ايالتي از آنجا داراي اهميت است كه اولا نشانگر فضاي انتخابات سراسري پس از آن در هند خواهد بود و ديگر اينكه
پيروزي در اين انتخابات
به حزب پيروز اين امكان را مي دهد كه بتواند در آستانه انتخابات سراسري با احزاب كوچك تر نيز ائتلاف
نمايد. در همين راستا
طي روزهاي درگيري
انتخابات ايالتي در ايالت ماديا پرادش برگزار شد. حضور گسترده مردم در اين انتخابات
غيرمنتظره بود كه به نظر مي رسد حوادث اخير
مردم را به شركت در انتخابات محلي ترغيب كرده بود.
با توجه به اينكه ظاهرا " گروهي اسلام گرا مرتكب اين اقدام تروريستي شده است
مسائل مذهبي نيز مي تواند در طول انتخابات از
اهميت بالايي برخوردار باشد. حتي پيش بيني مي شود كه عكس العمل هاي شديدي از سوي هندوهاي تندرو عليه اقليت مسلمان هند
رخ دهد. بنابراين
در ماه هاي اخير و در جريان انتخابات
تنش هاي مذهبي مي تواند افزايش يابد.
اقتصادي
اقتصاد هند در حال حاضر در وضعيت پيش بيني شده سابق قرار ندارد و به نظر مي رسد كه به دليل افزايش نرخ بهره در اين كشور و
بحران مالي جهاني
سرعت رشد اقتصادي آن كاهش يابد. اين به نوبه خود مي تواند به ميزان سرمايه گذاري ها
به ويژه سرمايه گذاري
خارجي در اقتصاد اين كشور
ضربه وارد نمايد. بانك مركزي هند رشد اقتصادي اين كشور را تا انتهاي سال مالي كنوني
كه به ماه مارس
ختم مي شود
7 تا 8
5 درصد پيش بيني كرده است
اما بسياري از اقتصاددانان بخش خصوصي رشد اقتصادي را در حد 7 درصد پيش
بيني مي كنند كه از رشد اقتصادي 9 درصدي سه سال گذشته بسيار پايين تر خواهد بود .
در همين راستا مي توان به شركت تاتا موتورز به عنوان بزرگترين شركت سازنده اتومبيل در هند اشاره كرد كه اخيرا " اعلام كرده كه در
ماه آبان با 30 درصد كاهش در فروش خود روبرو بوده است . كاهش تقاضاي خارجي براي محصولات اين شركت از 22 درصد به 27
درصد در ماه آبان رسيده است . اين امر باعث شده است تا سهام اين شركت بين 3
3 تا 34
35 درصد كاهش يابد و به رقم 128
40
روپيه برسد.
اين در حالي است كه حمله به مراكز جهانگردي و يك سلسله اقدامات تروريستي و انفجار در مركز مالي هند
كه باعث كشته شدن
28 خارجي در اين شهر شد
شرايط اقتصادي را از بعد سرمايه گذاري خارجي و جذب جهانگرد
هر چند به طور موقت
وخيم مي سازد .
ويجي تاكور
مدير انجمن گردانندگان سفرهاي تفريحي در هند اعلام كرده است : « ركود اقتصادي باعث كاهش حدود 15 درصدي
گردشگران غربي
ژاپني و استراليايي در فصل گردشگري در هند
ماه نوامبر تا مارس (فروردين تا آبان )
شده است و انفجار اخير نيز
احتمالا باعث كاهش سفر 10 درصد ديگر از اين گردشگران به اين كشور خواهد شد » .
روابط با پاكستان
هند در سال 1380
پاكستان را مسئول حمله اي دانست كه در پارلمان اين كشور رخ داد . اين حمله باعث تيرگي شديد روابط دو كشور
هسته اي هند و پاكستان شد
به نحوي كه نيروهاي آنها در مرزها در برابر هم صف آرايي كردند. در حوادث تروريستي اخير نيز دولت هند
عناصر وابسته به پاكستان را به دست داشتن در اين اقدام متهم كرد و سپس تصاوير و نام تمامي عاملان حملات تروريستي بمبئي را
منتشر كرد و مدعي شد كه اين افراد همگي پاكستاني هستند. اين امر
تنش هاي بين دو كشور را به شدت افزايش داده
است .
نيروهاي پاكستاني اخيرا مقر گروه لشكر طيبه و جماعت الدعوه
جناح نظامي آن را در شهر مظفرآباد واقع در بخش تحت كنترل
كشمير پاكستان به كنترل خود در آوردند و در عملياتي زكي الرحمان لخوي
يكي از رهبران اين گروه شبه نظامي ممنوع الفعاليت و
چندين شبه نظامي ديگر از جمله رييس گروه جيش محمد را نيز بازداشت كرده اند. اگر چه هند از اين اقدام پاكستان استقبال كرد
اما در
مورد بازجويي از آنها ميان دو كشور تنش لفظي بالا گرفته است .
در حال حاضر دولت پاكستان از سويي به دليل معضلات داخلي تحت فشار مي باشد و بالا گرفتن تنش ميان هند و اين كشور
مي تواند روند صلح بين آن دو را كه از سال 1383 آغاز شده بود را متوقف سازد . علاوه بر اين
احتمال دخالت ارتش در امور داخلي
پاكستان و بازگشت آنها به عرصه سياسي آن كشور را افزايش مي دهد.
جمع بندي
نوع اقدامات
ابزار و تاكتيك هاي حملات تروريستي اخير در بمبئي بسيار حائز اهميت مي باشد; زيرا داراي پيچيدگي هاي منحصر
به فردي است كه حتي كمك سازمان هاي اطلاعاتي آمريكا
اسرائيل
فرانسه و انگليس را نيز براي يافتن راه حل به خود جلب كرده است .
هر چند كه هنوز به طور قطع چهره واقعي و كامل دست اندركاران اين حادثه روشن نشده است
اما بيشتر اتهامات به سمت پاكستان
نشانه رفته است . هرچند كه به عقيده برخي از كارشناسان
اين اقدام هند در متهم ساختن پاكستان
تاكتيكي در جهت كاهش تنش داخلي
ناشي از نارضايتي افكار عمومي هند از خطاي سيستم امنيت داخلي اين كشور در عدم توانايي پيش بيني و پيشگيري از چنين حادثه
وسيعي قلمداد مي شود. زيرا با توجه به نزديكي انتخابات ايالتي و سراسري در هند
شانس حزب حاكم كنگره در كسب پيروزي به شدت
كاهش يافته و در عوض احتمال پيروزي حزب رقيب آن
يعني حزب بي جي پي كه به عنوان حزبي ملي گرا به اقدامات خشونت آميز
عليه مسلمانان مشهور است
افزايش يافته است .
به هر روي
متهم ساختن پاكستان به نقش داشتن در اين حملات تروريستي
دولت ضعيف و پرچالش اين كشور را با چالش جديد
و جدي روبرو ساخته است ; به حدي كه با انجام يك تماس تلفني مشكوك به دفتر رياست جمهوري پاكستان
تمام ارتش اين كشور به
حالت آماده باش قرار گرفته است . به هر روي پاكستان بدون اين مشكل اخير
به اندازه كافي داراي مشكل بود كه آينده سياسي اين كشور
را با ابهام جدي روبرو سازد و بروز تنش ميان هند و پاكستان به عنوان دو دشمن پرسابقه و هسته اي
يك مشكل ديگر نيز به خيل عظيم
مشكلات سياسي
اقتصادي و اجتماعي اين كشور اضافه كرده است .
آنچه كه براي جمهوري اسلامي ايران داراي نگراني عمده است
افزايش تنش ميان دو كشور هسته اي است كه در محيط امنيتي و
همسايگي ايران قرار دارند. سياست ايران طي سال هاي متمادي
كاهش تنش ميان اين دو كشور و ايجاد بستر مذاكره ميان آنها بوده است
كه البته سياست درستي به نظر مي رسد. علاوه بر اين
تجربه نشان داده كه سرريز معضلات پاكستان
به درون ايران محتمل است . اين امر
ايران را با مشكلات متعدد امنيتي
اجتماعي و اقتصادي روبرو مي سازد. لذا سياست ايران و كشورهاي منطقه بايد در جهت كاهش و رفع
تنش ميان هند و پاكستان و برقراري امنيت
ثبات و توسعه اقتصادي در منطقه جنوب آسيا طراحي گردد.
منبع : مركز تحقيقات استراتژيك
هند مدعي است 10 فرد مسلحي كه در حملات بمبئي دست داشتند
پاكستاني بوده و فهرستي شامل 20 مظنون تروريست را به
اسلام آباد داده و خواهان استرداد آنها شده است
لشكر طيبه
مظنون اصلي حملات بمبئي به لحاظ ايدئولوژيكي و عملياتي با القاعده پيوندهايي دارد و در پي تحقق استقلال جامو و
كشمير و گسترش تفكر خود به سراسر هند است
به اعتقاد برخي از كارشناسان
اقدام هند در متهم ساختن پاكستان
تاكتيكي در جهت كاهش تنش داخلي ناشي از نارضايتي افكار
عمومي هند از خطاي سيستم امنيت داخلي اين كشور در عدم توانايي پيش بيني و پيشگيري از چنين حادثه وسيعي قلمداد مي شود
