محمد كاظم تقوي
مدخل
نقش تاثيرگذار عالمان دين و فقهاي مكتب اهل بيت در تاريخ بيش از هزار ساله غيبت امام عصر (ارواحنا فداه ) چنان پررنگ و برجسته است كه كسي را توان انكار آن نيست ; اين اثرگذاري منحصر به ساحت هاي علمي و ارتقابخشي به آگاهي و معرفت مومنين نمي باشد چرا كه آنان علاوه بر جهاد علمي در عرصه هاي متنوع و پردامنه دانش هاي اسلامي از حديث و تفسير تا فقه و فلسفه و عرفان و دانش هاي وابسته و پيوسته به اين شعبات پرتعداد و بر جاي گذاردن ميراثي فاخر و فوق العاده غني ; همواره داراي دغدغه عينيت و واقعيت زندگي اجتماعي اهل قبله بودند و خود را مسئول وضعيت زندگي مسلمانان و حافظ عزت و سربلندي آنان مي دانستند.
اين ميراث بلكه امانت بزرگ و سنگين الهي همان امانتي است كه از عصر شيخ مفيد(ره ) آغاز و دوره هاي پرحادثه هزار ساله را طي كرده و همواره دست هاي توانا و نيت هاي خالص و قلب هاي پاك آن را حفظ نموده تا به امروز و به دست امانتداران كنوني رسانده است .
نگاهي به ديروز اين شجره طيبه و ثمرات آن در گذشته مسئوليت امروز را نشان داده فرداي بهتري را رقم خواهد زد.
حماسه ديروز
روحانيت شيعه برخلاف آبا كليسا كه در كنار زورمندان رويكردي عقل ستيزانه و علم گريزانه داشت و نيز برخلاف علماي اهل سنت كه از تاثيرگذاري مستقلانه و فراگير بر عرصه هاي اجتماعي ـ سياسي ناتوان مي باشد; همواره در كنار مردم و به فكر هدايت مومنين و حمايت بندگان خدا بوده و مي باشد كه اين خود ريشه در تدابير الهي ائمه اطهار(عليهم السلام ) دارد كه از همان عصر حضور خود موجبات رشد و استقلال و كفايت عالمان مكتب اهل بيت را فراهم آوردند.
براين اساس مشخصا از يكي دو قرن اخير كه مواجهه فرهنگ ماده گراي مكتب ليبرال دموكراسي و تمدن غول آساي بر آمده از آن با اسلام و مسلمانان آغاز شد بويژه در جوامع شيعي اين عالمان ديني بودند كه در كنار مردم و با هدايت و روشنگري عليه استعمار تمام قد قيام كردند و به دفعات سلطه جويان استعمارگر را تحقير نمودند.
قيام مردم تهران به رهبري ميرزا مسيح مجتهد و سرانجام قتل سفير مغرور و متكبر تزار روس گريبايدوف و به دنبال قيام و اعتراض اهالي پايتخت به رهبري ملاعلي كني به قرارداد رويتر كه به اعتراف لرد كرزن وزير خارجه وقت انگلستان « حاوي تسليم دربست و غيرعادي كليه منابع صنعتي يك كشور به خارجيان بود كه حتي در عالم خيال هم تصور نمي رفت » آغاز رويارويي مردم مسلمان ايران به رهبري عالمان ديني عليه سلطه جويان غارتگر بود.

استعمارگران با شعار آباداني و وعده سوغات توسعه تجاوز به كشورهاي جهان سوم و ممالك اسلامي از جمله ايران را آغاز كردند كه البته حقيقت ماموريت آنها غارت كشورهاي مورد هجوم بود. ولي در اين روزگار سياه علي رغم بي كفايتي و درماندگي حكومت هاي فاسد و حكام نالايق روشنگري و ايستادگي عالمان و مراجع ديني سدي آهنين در برابر تجاوزات ويرانگر و همه جانبه آنان ايجاد كرد.
در ادامه مسير عزتمندانه مبارزه با بيگانگان نه استعمارگران و بويژه دولت متجاوز انگلستان از خوي تجاوزگري دست برمي داشت و نه مراجع ديني و رهبران اسلامي اهل مسامحه و عقب نشيني بودند. وقتي ناصرالدين شاه براي تحصيل مخارج سفر به فرنگ ! قرارداد رژي را اجازه و تجارب توتون و تنباكو را در انحصار طرف انگليسي قرار داد و آنان هم پس از دريافت امتياز دفتري در تهران و شعبي در شهرستانها داير و در همان آغاز ده ها هزار زن و مرد انگليسي را در دفاتر خود در سراسر كشور پراكنده كردند كه اخلاق فرنگي را نمايش دهند و گويا عامل ترويج مسيحيت باشند!
اما عالمان مسئوليت شناس نهضتي فراگير را بوجود آوردند; مرحوم حاج جواد آقا مجتهد تبريزي در آذربايجان مرحوم سيد علي اكبر اسيري در شيراز مرحوم آقا نجفي در اصفهان به مخالفت با سلطه اجانب برخاستند و نهضت فراگير آنها وقتي با خيره سري شاه قاجار مواجه شد مرجع بزرگ ترين و گسترده ترين رويارويي مراجع ديني هوشيار با دشمنان اسلام و مسلمانان بود. و البته آن مرجع عاقل و مدبر درست تشخيص داده بود كه « از اين پس دشمنان به فكر مبارزه با روحانيت مي افتند زيرا كانون خطر را شناختند. » اين پاسخ ميرزاي بزرگ به كساني بود كه علت گريه ميرزا در مقابل تبريك خود به خاطر پيروزي بدست آمده را مي پرسيدند.
پس از ماجراي تنباكو انقلاب بزرگ و درس آموز مشروطيت بوقوع پيوست كه قيامي عليه استبداد خشن حكام قاجار بود و رهبري آن را بزرگترين عالمان نجف و تهران برعهده داشتند. ولي اين نفوذ غرب زدگان و مداخلات ديگر اجانب بود كه آن قيام اسلامي ـ مردمي رابه فرجام تلخي كشاند و استبداد رضاخاني را عايد انگلستان نمود و خسران را متوجه مردم ايران . پس از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامي ايران عالي ترين مقامات روحاني در ايران و عراق همواره در سنگر مبارزه عليه استعمار خارجي و استبداد داخلي بودند چرا كه به گفته شهيد مطهري : « روحانيت شيعه در ذات خود يك نهاد مستقل است ; از نظر روحي به خدا متكي بوده و از نظر اجتماعي به قدرت مردم ; و لهذا در طول تاريخ به صورت يك قدرت رقيب در مقابل زورمداران تاريخ ظاهر شده است . »
سرمايه اي بي بديل
سير سريعي كه از قيام هاي ضد استبدادي و ضداستعماري ملت مسلمان ايران بلكه همه شيعيان در جوامع خود به رهبري عالمان بيدار و مرجع ديني هوشيار مطرح شد به واقع سرمايه اي بي نظير در جوامع بشري است . سرمايه اي كه هم هدايت فكري و هم رهبري اجتماعي ـ سياسي پيروان خود را برعهده خود مي بيند و قيام به وظيفه مي كند. به راستي از چنين سرمايه معنوي بي نظير كه در غيبت امام زمان (عج ) محور و مدار حيات و حركت جوامع شيعي بلكه جهان اسلام است چگونه بايد مراقبت و محافظت نمود
مراجع عظام بزرگوارتر از آن هستند كه از كسي تكريم و تعظيم طلب كنند ولي نهادها و افراد جامعه نسبت به اين سرمايه بي نظير وظيفه اي بس سنگين دارند. چرا كه نهادي كه بتواند بزرگان تاثيرگذار را در خود جاي دهد و از بستر مرجعيت امام خميني (س ) را به جامعه اسلامي بلكه جامعه بشري تحويل دهد و هنر بوجود آوردن انقلاب اسلامي ايران را داشته باشد كه در عصر دين گريزي و دين ستيزي به نام دين به سامان دهي اجتماع برمنباي تعاليم آسماني و حياتي اقدام كند; اندكي ضربه و خدشه به چنين بناي مستحكمي جنايتي بس بزرگ است .
پرسش صريح اين نوشته اين است كه آيا مجموعه برخوردهايي كه در سال ها و ماههاي اخير با نظرات و اقدامات مراجع و عالي ترين مقامات ديني انجام گرفته ; بر شاخه نشستن و بن بريدن نيست !
اگر مراجع تقليد از سرخيرخواهي و با آينده نگري نسبت به حركات و اقداماتي كه عفت عمومي جامعه را به مخاطره خواهد انداخت موضعگيري كنند بايد مورد بي اعتنايي قرار بگيرند ! اگر مراجع بزرگواري به پيروي از انديشه تابناك امام خميني (س ) اسرائيل جنايت پيشه را نامشروع و غاصب بدانند و هرگونه وادادگي در برابر آن را مردود بشمارند بايد بدانها بي مهري كرد !

اگر مراجع عظيم الشان بگويند « اداره كشور با كميته امداد و اقتصاد صدقه اي هنر نيست و بايد زمينه زندگي عزت مندانه مردم را فراهم كنيم » بايد به نظراتشان بي توجه بود و از رسانه ها بازتاب نداد و در عوض از آنان توقع داشت كه نزديك انتخابات برايمان تبليغات نمايند !
اگر مراجع عاليقدر نسبت به حريم قرآن كريم حساسيت به خرج دهند و از كارهاي سبك و وهن آميز انتقاد نمايند بايد بي توجه بود !
پرواضح است كه اين اقدامات و اقداماتي از اين دست كه كم نمي باشد تعامل بايسته ميان عالي ترين نهاد ديني و روحاني و برجسته ترين مقامات ديني با نظام اسلامي نظام برآمده از شهادت ها و ايثارها و الله اكبرها و مجاهدات امام و امت الهي را با مخاطره جدي مواجه مي سازد.
نبايد گذاشت رابطه حوزه و نظام اسلامي از تعامل سازنده با حفظ استقلال هر كدام و خيرخواهي و تعاون طرفين نسبت به همديگر و همگي در خدمت اهداف اسلام و مردم مومن و فداكار دچار خدشه گردد بلكه بايد در تلاشي همگاني ميراث بزرگ امام خميني (س ) يعني نظام جمهوري اسلامي را با همان افق هايي كه آن رهبر يگانه و پير فرزانه به تعبير رهبر معظم انقلاب با انگشت اشاره خود نشان همگان داده تعقيب نمود چرا كه مخاطرات بسيار است و كارهاي نكرده فراوان و توقعات روزافزون توقعاتي كه نيازمند راه حل هاي عالمانه و اجتهادات زمان شناسانه و نيز اقدامات عملي و اجرائي است .
رسالت مزرداري
در كنار وجوب حفظ حرمت مراجع عظيم الشان تقليد و رهبران عاليقدر مذهبي رسالت بزرگي پيش روي اين بزرگان وجود دارد كه بخاطر هوشيارتر شدن دشمنان در طراحي و توطئه و توقعات متنوع و روزافزون بس سنگين و خطير مي نمايد.
همان گونه كه ميرزاي بزرگ پيش بيني كرده بود هرچه عظمت و نفوذ ديني علما و مراجع در جان و جامعه اسلامي بيشتر نمايان شد توطئه دشمنان عزت اسلامي مرموزانه تر گرديد. « سازمان مركزي جاسوسي آمريكا « سيا » پنج سال پس از نااميدي از شكست نظام جمهوري اسلامي در سال 1362 بودجه اي را براي مطالعه جهت شناخت دلايل پا گرفتن انقلاب اسلامي ايران اختصاص داد تا دريابد چه چيزي اركان قدرت هاي استعماري و استكباري را به چالش كشيده است . آنها در تحقيقات خود به اين نتيجه رسيدند كه برخلاف تصور آنان فرهنگ عاشورا و درس هاي قيام سيدالشهدا (عليه السلام ) و رهبري سياسي مرجعيت ديني علماي شيعه دو عامل مهمي بودند كه با توجه به زمينه هاي پديد آمده توسط عملكرد رژيم طاغوتي شاه توانستند انقلاب اسلامي را به پيروزي برسانند. »
امروزه كه جنگ افروزان آمريكا با بهانه هاي خود ساخته و واهي به جهان اسلام هجوم آوردند و دو كشور از كشورهاي اسلامي را اشغال كردند همگرايي و همياري همگان تنها داروي شفابخش اين درد بزرگ است و البته نقش مراجع تقليد در اين ميان برجسته و حياتي است . بحمدالله مرجعيت مستقر در نجف اشرف و بويژه آيت الله العظمي سيستاني در فرايندي هوشمندانه بار هدايت و حمايت دولتمردان و راهنمائي ملت عراق هيچ وقعي به اشغالگران نمي گذارد و راه رهبران عزتمند پيشين را مي پيمايد. اين موضع نيازمند تعاون و تجميع افكار و امكانات و اقدامات است و مهم تر اينكه بايد امانت داران اين عصر امانت هزار ساله راهنمائي و رهبري اهل قبله و پيروان اهل بيت را به آيندگاني كه امانت را از آنها تحويل خواهند گرفت بسپارند و نبايد گذاشت در اين سلسله ذرين و خط عزت گسستي رخ دهد. يعني حوزه هاي علميه شيعه و رهبران و مراجع ديني بايد امانت ممتد از شيخ مفيد تا امام خميني را با همان هويت و حدود به نسل بعد و نسل هاي بعدي منتقل نمايند.
و در اين راه « آشنايي به روش برخورد با حيله ها و تزويرهاي فرهنگ حاكم بر جهان داشتن بصيرت و ديد اقتصادي اطلاع از كيفيت برخورد با اقتصاد حاكم بر جهان شناخت سياست ها و حتي سياسيون و فرمول هاي ديكته شده آنان » ابعاد و جهات مهمي است كه مورد نظر اين بزرگان مي باشد.
خلاصه سخن اينكه نگه داشتن جانب حرمت مراجع بزرگوار كه از دلسوزترين صاحب نظران براي پيشبرد مادي و معنوي جامعه مي باشند همان واجب عمومي است كه البته مسئوليت آن بردوش مسئولان و مديران خدمتگذار سنگيني بيشتري مي كند و نيز رسالت سنگين مراجع عظيم الشان در حفظ عزت مسلمانان و دفع شر اجانب و سلطه جويان استمرار صراط مستقيمي است كه روندگان آن ميرزاي شيرازي آخوند خراساني امام خميني و ديگر صالحان با بصيرت بودند.
متفكر شهيد آيت الله مطهري : روحانيت شيعه در ذات خود يك نهاد مستقل است ; از نظر روحي به خدا متكي بوده و از نظر اجتماعي به قدرت مردم ; ولهذا در طول تاريخ به صورت يك قدرت رقيب در مقابل زورمندان تاريخ ظاهر شده است
نگه داشتن جانب حرمت مراجع بزرگواري كه از دلسوزترين صاحب نظران براي پيشبرد مادي و معنوي جامعه مي باشند همان واجب عمومي است كه البته مسئوليت آن بر دوش مسئولان و مديران خدمتگزار سنگيني بيشتري مي كند
رسالت سنگين مراجع عظيم الشان در حفظ عزت مسلمانان و دفع شر اجانب و سلطه جويان استمرار صراط مستقيمي است كه روندگان آن ميرزاي شيرازي آخوند خراساني امام خميني و ديگر صالحان با بصيرت بودند