مقام و منزلت « انسان خالص » در تمثيلي زيبا و شگفتي زا
« اخلاص » جانمايه همه عبادات است و محتوا و اصل همه اعمال صالح و نيك .
اخلاص همه طاعات و عبادات رفتار و سلوك كنش و عملكردها را براي خدا و به منظور جلب رضوان و خشنودي او به ظهور درمي آورد.
« آب » را مي بينيد كه چه صاف است و زلال و بدون هيچ رنگ و فاقد هر رگه از تيرگي اخلاص در عبادات و اعمال صالح و نيز انسان خالص چنين است .
آيينه را ببينيد. كه چسان شفاف است . اخلاص و انسان خالص نيز اينگونه است .
خداوند متعال عبادت را اينگونه « خالص » مي طلبد و هر ذكر و نماز هر روزه و انفاق هر حج و جهاد و هر رفتار و عمل در انواع و اقسام و در تمام صحنه ها و عرصه هاي كار و تلاش و مديريت را چنين « زلال » مي خواهد و در اين صورت است كه انسان خالص را گرامي مي دارد و عزيز و بزرگ مي شمارد.
انسان خالص كسي است كه نماز و عبادتش و هر كار و فعاليتش و هر عمل صالح ونيكش را براي خدا و در مسير جلب رضوان و خشنودي حضرت پروردگار انجام مي دهد و همواره و در تمام حالات و موقعيت ها و در همه صحنه ها و عرصه هاي فعاليت هاي اجتماعي اقتصادي سياسي علمي و فرهنگي جز به خدا نمي انديشد و جز بر محور حق سخن نمي گويد و جز براي خدا حركت و تلاش نمي كند و نيكي ها و حسنات و اعمال صالح را در رفتار و سلوكش فقط براي خدا متجلي مي نمايد.
انسان خالص به دليل همين خدابيني ها و خداخواهي ها و از غيربريدن ها و به او متصل شدن ها و بيرون راندن همه انگيزه ها و قصد و نيت هاي ناسالم و نفساني از دل و جان خويش و فقط و به طور مطلق خدا را خواستن و پرستيدن و اطاعت كردن مورد توجه و عنايت خاص خداوند متعال قرار مي گيرد و از اين بالاتر خداوند چنين بندگان را دوست مي دارد و در محفل انس و قرب خويش مي نشاند و مورد بزرگداشت و اكرام خاص قرار مي دهد.
حضرت امام حسن مجتبي (ع ) با تمثيلي زيبا و شگفت انگيز مقام و منزلت انسان به اخلاص رسيده را اين گونه ترسيم و توصيف مي نمايد :
« لو جعلت الدنيا كلها لقمه واحده لقمتها من يعبدالله خالصا لرايت اني مقصر في حقه »
« اگر همه دنيا را يك لقمه گردانم و در دهان انساني قرار دهم كه خداوند متعال را از روي اخلاص عبادت مي كند باز هم خود را در رعايت حق او مقصر مي بينم . » (1 )
مشاهده مي كنيم كه كلام و رهنمود حضرت امام حسن مجتبي (ع ) هم بسيار زيباست و هم بسيار شگفت انگيز. زيباست زيرا به خوبي مقام و منزلت انسان خالص را به صورت يك تمثيل عميق و آگاهي بخش نمايانده است و با اين روش مخاطب را سهل تر و سريع تر به شناخت حقيقت مقام انسان خالص مي رساند و شگفت انگيز است زيرا مقام انسان به خلوص و يكرنگي رسيده را آنقدر رفيع و بزرگ و والا مي نماياند كه حتي اگر تمام دنيا را ـ يا همه نعمت هاي الوان و متنوع و زينت ها و ثروت و گوهرها و رزق و روزي هاي آن ـ به صورت لقمه اي در دهان او بگذارد باز هم حق مقام و منزلتش را به جا نياورده و متناسب با شايستگي هاي اعتقادي و اخلاقي و معنوي و اجتماعي او عملي انجام نداده است !
براي اين كه دريابيم « اخلاص » صفت و عملي است بسيار عظيم و شريف و به همين دليل انسان خالص مقام و رفعت والا به دست مي آورد و اينگونه در كلام گهربار حضرت امام حسن مجتبي (ع ) به عظمت و شرافت از او ياد مي شود لازم است در آنچه در ذيل مي آيد دقت روا داريم :
1 ـ اخلاص مايه اصلي و دروني همه عبادات و طاعات و اعمال نيك و صالح مي باشد و از بزرگ ترين و شريف ترين خصال و مشخصه هاي همه كساني است كه دل در گرو عشق الهي نهاده اند و از شدت محبت به او از همه بندها و وابستگي ها و كاستي ها رسته اند و محو جمال حضرت محبوب و ذوب و فاني در ذات مقدس او شده اند.
خلوص و يكرنگي و زلالي دل و نيت و عمل به گونه اي حائز اهميت است و داراي جايگاه و نقش و منزلت كه همه پيامبران الهي امامان معصوم اولياي الهي و بندگان مومن و وارسته بايد به اين صفت والا و شريف متصف باشند و به اين ترتيب اخلاص صفت مشترك همه پيامبران و امامان و اوليا و مومنان راستين مي باشد.
قرآن كريم وقتي مي خواهد از پيامبر بزرگ الهي حضرت موسي (ع ) ياد كند و او را گرامي بدارد اعلام مي نمايد كه « او به درستي مخلص و زلال بود » (2 ) و نيز آنگاه كه مي خواهد حضرت يوسف (ع ) را به اكرام و بزرگي ياد نمايد مي فرمايد : « او از بندگان خالص خداوند بود . » (3 ) و همچنين به پيامبر اسلام حضرت محمد(ص ) فرمان مي دهد كه اعلام كند : « من نماز و طاعت و زندگي و مرگم را براي خداوند بزرگ خالص گردانيده ام » (4 )
2 ـ خالص و زلال نمودن هر نيت و عمل براي خدا امري است بزرگ و در عين حال سخت كه به راحتي و سهولت به دست نمي آيد و بايد با جهاد اكبر و مراقبت وقفه ناپذير از نفس و طي مراحل مختلف خودسازي و تهذيب درون و عبور از گردنه هاي پرپيچ وخم مبارزه با وسوسه ها و اميال و خواهش هاي نفساني و شيطاني كسب گردد. بايد توجه داشت كه انجام خود عمل آسان تر از پاك كردن آن از انگيزه ها و مقاصد ناسالم مي باشد و سختي و رنجي كه بايد براي پاكسازي و تصفيه عمل از ريا و خودنمايي و حسدورزي و تكبر و خودپسندي تحمل نمود به مراتب بيشتر از سختي انجام خود عمل است و به اين ترتيب نيل به مقام والاي اخلاص با مراقبت هاي دقيق و حسابرسي هاي منظم و عميق از انديشه و گفتار و رفتار و كردار در همه سطوح و شئون حيات مادي و معنوي امكان پذير مي باشد و بايد راه جهاد اكبر ـ كه مبارزه با وسوسه هاي نفساني و عملكردها و رفتار و سلوك آلوده به معاصي و گناهان گوناگون مي باشد و در نهايت پس از طي مراحل مختلف به « تقوا » منتهي مي گردد ـ طي شود تا اخلاص حاصل گردد.
3 ـ اخلاص به دليل اهميت خاصي كه دارد بايد در تمام مراحل هر عمل و رفتار به منصه ظهور رسد و با دقت و مراقبت تمام و كامل كسب گردد. اين مراحل عبارتند از اخلاص در نيت و انگيزه اخلاص در حين عمل و اخلاص پس از انجام عمل . در اولين مرحله بايد نيت ها و انگيزه ها صاف و زلال گردد و از هرگونه توجه به غيرخدا و هر نوع ريا منزه شود.
در دومين مرحله بايد در حين انجام عمل از همه سو مراقبت به عمل آيد كه غير خدا در آن مورد نظر و توجه قرار نگيرد و اعمال به طور كامل براي خدا و جلب رضايت و خشنودي او به عينيت درآيد.
در سومين مرحله كه پس از پايان يافتن عمل قرار دارد بايد عامل به عبادت و خير و صلاح و نيكي درصدد نماياندن اعمال خويش به ديگران و احساس نشاط دروني از اين كار برنيايد و عبادات و حسنات و نيكي هايش را مخفي و پنهان نگاه دارد. البته در مواردي كه امكان پنهان كردن نيست و ديگران از آن مطلع مي شوند با توجه به حفظ انگيزه هاي خالصانه دروني تمجيدها و تعريف در او اثر منفي نمي نهند و او را به خودپسندي نمي كشانند و در چنين شرايطي بنابر آنچه در متون ديني به آن تصريح شده است اهل اخلاص و تقوا وقتي كسي زبان به ثنا و تمجيد از آنچه كه حق است و در آنان متجلي مي باشد بگشايند ناراحت و دل آزرده مي شوند و خود را در پيشگاه الهي شرمسار احساس مي كنند.
4 ـ علاوه بر آيات قرآن در وصف اخلاص و اهميت آن به صورت صفات مشترك همه پيامبران و امامان و اوليا و مومنان و متقين راستين در متون روايي اسلام با حجم وسيعي از روايات مواجه هستيم كه به زيبايي هرچه تمامتر جايگاه و منزلت و نقش زيربنايي خلوص و يكرنگي را مي نمايانند.
در اين روايات شريف اخلاص و يكرنگي ميوه و ثمره عبادت نام مي گيرد(5 ) و ملاك و معيار اصلي قبول همه عبادات معرفي مي شود(6 )

همچنين در اين روايات اخلاص كامل و راستين غايت و حد نهايي دين نام مي گيرد(7 ) و تقرب بندگان به خداوند با اخلاص امكان پذير مي شود(8 ) و از همين رو اعلام مي گردد كه : « اخلاص عبادت مقربان درگاه الهي مي باشد » (9 )
5 ـ اخلاص و يكرنگي ـ كه از بارزترين مشخصه هاي والاي اهل ايمان و تقوا مي باشد و به آزادگي روح از قيدوبندهاي نفساني و صعود در بلنداي قله هاي انس و قرب و وصل منتهي مي شود ـ بايد در تمام حالات صفات گفتار رفتار و كردارهاي انسان متجلي شود و هرگز در عباداتي همچون نماز و پرستش محدود نمي شود. بلكه اولا غير از نماز و پرستش در ساير عبادات همچون روزه حج جهاد انفاق و ساير عبادات بايد تسري يابد. ثانيا علاوه بر مجموعه عبادات مزبور همه اعمال و حركات و فعاليت ها در عرصه ها و صحنه هاي حيات اجتماعي سياسي حكومتي اقتصادي فرهنگي و هنري و در همه محيط هاي كار و تلاش و مديريت نيز بايد همراه با انگيزه اخلاص براي خدا صورت گيرد و به همين دليل است كه اگر اين فعاليت ها خالصانه و زلال باشد همه آنها « عبادت خدا » محسوب مي شود.
اين آموزه ديني كه اعلام مي نمايد : « خوشا به حال كسي كه كار و عملش علم و دانشش دوستي و مودتش قهر و خشمش گرفتنش واگذاشتنش سخن گفتنش و سكوت و خاموشي اش را براي خداوند خالص و زلال كند » (10 ) به وضوح بر اصل و ارزش والاي اخلاص در همه اعمال و تلاش ها و فعاليت ها در تمام صحنه ها و عرصه هاي حيات جمعي تصريح دارد.
6 ـ نكته مهم ديگر اين كه كسي كه در عبادت خداوند متعال به اخلاص كامل و ناب نائل آيد از حسد تكبر غيبت تهمت دروغ خودبيني عيب جويي سخن چيني مكر و نيرنگ نفاق و دورويي فتنه انگيزي و اختلاف افكني زورگويي و استبداد راي و رياست پرستي و جاه طلبي و هر صفت زشت و معصيت و گناه ديگر پاك و منزه مي شود. زيرا اين زشتي ها و پليدي ها با مقام والاي اخلاص در تضاد و تعارض مي باشند و محال است كه بتوان بدون عبور از اين موانع به خلوص ناب و كامل نائل آمد و به طور حتم و يقين كسي كه آلوده به اين معاصي و مفاسد باشد هرگز اهل اخلاص نخواهد بود و به همين دليل است كه در معارف ديني آمده است كه گناهان مانع پذيرش عبادات مي باشند و فلسفه اصلي عبادات ازجمله نماز پاك شدن از معاصي است چنان كه قرآن كريم به آن تصريح مي نمايد . (11 )
در جامعه و مواجهات و تعاملات اجتماعي نيز به وضوح مشاهده مي كنيم كه انسان هاي خالص و پاك كه محو خدا هستند و با سوز درون و عشق و شوق حضرت پروردگار را مي پرستند هرگز حسود و دروغگو و متكبر و تهمت زن نمي باشند و به گرد مكر و فريب و فتنه انگيزي و اختلاف افكني نمي چرخند و پيوندهاي وحدت و الفت را بين افراد و گروه ها نمي گسلند و در دل صاف و زلالشان ذره اي از نفاق و شقاوت و بدجنسي راه نمي يابد و به خير و صلاح و سعادت همنوعان مي انديشند و سر در كار خويش دارند و دل در گرو عشق حضرت محبوب و دين و ايمانشان را به دنياي ستمگران نمي فروشند.
اكنون باتوجه به آنچه به صورت آگاهي بخشي هاي ششگانه از نظر گذشت مفهوم و اهميت و پيام تمثيل زيبا و شگفتي ساز حضرت امام حسن مجتبي (ع ) كه فرمود : « اگر همه دنيا را يك لقمه گردانم و در دهان انساني كه خداوند را به خلوص و يكرنگي عبادت مي كند بگذارم باز هم خود را در رعايت حق او مقصر مي دانم » مشخص مي گردد.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقي :
1 ـ مجموعه ورام ج 2 ص 209
2 ـ قرآن كريم سوره مريم (19 ) آيه 51
3 ـ سوره يوسف (12 ) آيه 24
4 ـ سوره انعام (6 ) آيه 161
5 ـ غررالحكم تنظيم موضوعي ج 1 ص 325
6 ـ همان منبع ص 326
7 ـ همان منبع ص 325
8 ـ همان منبع ص 328
9 ـ همان منبع ص 325
10 ـ همان منبع ص 329
11 ـ قرآن كريم سوره عنكبوت (29 ) آيه 45
خالص و زلال نمودن هر نيت و عمل براي خدا امري است بزرگ و در عين حال سخت كه به راحتي و سهولت به دست نمي آيد و بايد با جهاداكبر و مراقبت وقفه ناپذير از نفس و طي مراحل خودسازي و تهذيب درون و عبور از گردنه هاي پرپيچ و خم مبارزه با وسوسه ها و اميال و خواهش هاي نفساني و شيطاني كسب گردد و بايد توجه داشت كه انجام خود عمل آسان تر از پاك كردن آن از انگيزه ها و مقاصد ناسالم مي باشد
علاوه بر مجموعه عبادات همه اعمال و حركات و فعاليت ها در عرصه هاي حيات اجتماعي سياسي حكومتي اقتصادي فرهنگي و هنري و در همه محيط هاي كار و تلاش و مديريت نيز بايد همراه با انگيزه اخلاص براي خدا صورت گيرد و به همين دليل است كه اگر اين فعاليت ها خالصانه و زلال باشد « عبادت خدا » محسوب مي شود
در جامعه و در مواجهات و تعاملات اجتماعي به وضوح مشاهده مي كنيم كه انسان هاي خالص و پاك كه محو خدا هستند و با سوز درون و عشق و شوق حضرت پروردگار را مي پرستند هرگز حسود و دروغگو و متكبر و تهمت زن نمي باشند و به گرد مكر و فريب و فتنه انگيزي و اختلاف افكني نمي چرخند و پيوندهاي وحدت و الفت بين افراد و گروه ها را نمي گسلند. زيرا مقام والاي اخلاص به طور طبيعي با اين معاصي و مفاسد در تضاد و تعارض مي باشد
در متون فرهنگ و معارف اسلامي اخلاص و يكرنگي ميوه و ثمره عبادت نام مي گيرد و ملاك و معيار اصلي قبول همه عبادات معرفي مي شود. همچنين اخلاص كامل و راستين غايت و حد نهايي دين ناميده مي شود و تقرب بندگان به خداوند با اخلاص امكانپذير مي گردد و از همين رو اعلام مي شود كه « اخلاص عبادت مقربان درگاه الهي مي باشد