متاسفانه در فرهنگ عمومي جامعه و در ميان كثيري از مسلمانان تفكر اصيل و صحيحي درباره ولايت ائمه اطهار (ع ) مشاهده نمي شود و اين يكي از ضعف هاي بزرگ در دين شناسي به شمار مي رود كه بامنزلت و جايگاه يك جامعه اسلامي در تعارض و تنافي مي باشد.
گروه هايي از مسلمانان همواره بر اين اعتقاد و تفكر اصرار مي ورزند كه ولايت ائمه فقط جنبه معنوي دارد و امامان معصوم (ع ) به دليل داشتن مقام والاي « عصمت » با انتخاب و گزينش الهي امامت را فقط به صورت مقامي معنوي و براي هدايت توده هاي مردم و آشنا ساختن آنان به تعاليم و معارف اسلامي و جلوگيري از كژانديشي و بيراهه روي و ضلالت عهده دار شده اند. با اين تفكر يك سويه ولايت سياسي ائمه اطهار(ع ) مفهوم و مصداق پيدا نمي كند و آنان مامور نيستند كه به تشكيل حكومت براي اداره جامعه و تامين اقتدار در ابعاد سياسي نظامي اقتصادي قضايي و امنيتي سرزمين اسلامي اهتمام ورزند و اصولا امامان وظيفه و مسئوليتي جز نماياندن راه و بيراهه و حق و باطل به انسان ها و تلاش و فعاليت به منظور هدايت و رشد و كمال معنوي آنان را ندارند!
اين تفكر ناصحيح قبل از پيروزي انقلاب اسلامي با شدت و حرارت خاص در ميان اقشار مردم حضور داشت لكن با قيام مقدس حضرت امام خميني وقوع نهضت اسلامي و تجلي انديشه هاي سياسي آن پيشواي الهي در صحنه ها و عرصه هاي مبارزات مردم به مرور دريافتند كه نه اسلام در معنويت خلاصه مي شود و نه پيامبر اكرم (ص ) و ائمه اطهار (ع ) داراي مشي و سيره و روشي بودند كه نشان دهد فقط مامور به هدايت معنوي مردم جامعه مي باشند و فاقد ولايت سياسي هستند.
امروز به بركت انقلاب اسلامي و پس از استقرار تعاليم سياسي اسلام در قالب تشكيل حكومت و نظام جمهوري اسلامي در ايران تفكر انحصار ولايت در امور معنوي رنگ باخته است و فاقد جايگاه و نقش مخربي است كه پيش از پيروزي انقلاب اسلامي داشت لكن نبايد فراموش كرد كه هنوز رسوباتي از اين تفكر ناصحيح در جامعه اسلامي حضور دارد و گروه هايي اگر چه اندك ولايت سياسي ائمه اطهار(ع ) را ضروري نمي پندارند و به همين دليل هر نوع تلاش فكري و عملي براي تشكيل حكومت اسلامي و تداوم ولايت سياسي امامان معصوم (ع ) در دوره غيبت مهدي موعود و توسط فقهاي جامع الشرايط و مدير و مدبر و آگاه به زمان را نفي مي نمايند!
براي ايجاد بينش و شناخت در جامعه به ويژه براي نسل جوان بهترين روش رويكرد تاريخي به زندگي و سيره و روش امامان معصوم مي باشد و از اين طريق است كه مي توان ثابت نمود ائمه دين (ع ) هم داراي ولايت معنوي بودند و هم از مقام ولايت سياسي بهره داشتند و اين دو نوع ولايت با هم پيوند و رابطه اي مستحكم و ناگسستني دارند.
آنچه در ذيل مي آيد يك نمونه تاريخي از پيوند و ارتباط ولايت معنوي و ولايت سياسي ائمه دين (ع ) ميباشد كه مربوط به صلح حضرت امام حسن (ع ) و تبيين علت آن با مطرح كردن رابطه متقابل ولايت معنوي و ولايت سياسي توسط آن پيشواي الهي مي باشد.
امام حسن (ع ) در شرايط خاص و بسيار سخت و بحران زايي كه در تقابل نظامي آن حضرت با سپاه معاويه به وجود آمد و در اثر آن با ترفندها و مكر و نيرنگ هاي معاويه نظام و سازمان ارتش امام (ع ) به هم ريخت و گروه هايي از سپاهيان و از جمله فرمانده سپاه به معاويه پيوست مجبور به پذيرش صلح گرديد و حال آن كه اگر سپاهيان اسلام متفرق و متشتت نمي شدند و امام (ع ) تنها و بي ياور نمي ماند مبارزه و نبرد با معاويه استمرار مي يافت .
برخي از اصحاب و ياران امام (ع ) با صلح آن پيشواي مظلوم با معاويه مخالفت كردند و بعضي ديگر با ترديد و ابهام با آن مواجه گرديدند و در ملاقات با امام (ع ) با مطرح كردن پرسش و شنيدن پاسخ هاي آن حضرت سعي در كسب شناخت و آگاهي نمودند. يكي از اين افراد « ابوسعيد عقيصا » مي باشد كه پرسش خويش از امام حسن مجتبي و پاسخ آن حضرت را درباره صلح با معاويه اينگونه گزارش مي دهد :
به امام حسن مجتبي (ع ) چنين عرض كردم :
اي فرزند رسول خدا (ص ) چرا با اين كه مي دانستي حق با شماست با معاويه كه گمراه و ستمگر است صلح كردي
امام (ع ) فرمود :
« اي اباسعيد آيا من حجت خدا بر خلق او و امام و رهبر مردم جامعه بعد از پدرم نيستم »
عرض كردم : بله
امام (ع ) فرمود : « آيا من همان نيستم كه رسول خدا (ص ) در باره من و برادرم حسين فرمود : حسن و حسين هر دو امام هستند چه قيام كنند و چه قعود »
گفتم : بله .

امام (ع ) فرمود : « پس اكنون من امام و رهبرم چه قيام كنم و چه قيام نكنم و خانه نشين باشم . اي اباسعيد علت مصالحه من با معاويه همان علت مصالحه اي است كه پيامبر خدا(ص ) با طائفه بني صنمره و بني اشجع و مردم مكه در بازگشت از حديبيه كرد با اين تفاوت كه آنان كافر بودند به نزول قرآن از جانت خدا و معاويه و اصحابش كافرند به تاويل (و باطن ) قرآن .
اي ابا سعيد وقتي من از جانب خداوند متعال « امام » هستم نمي توان كاري را كه كرده ام چه صلح و چه چنگ تخطئه كرد گرچه راز و رمز آنچه انجام داده ام براي ديگران روشن نباشد. »
در يك نگرش سريع و تفكر و تعمق گذرا مي توان از سخنان حضرت امام حسن (ع ) به حقايق ذيل دست يافت :
1 ـ حضرت امام حسن مجتبي (ع ) با يك استناد نقلي به صورت بيان مجدد كلام پيامبر اكرم (ص ) اولين گام را براي ايجاد شناخت و بينش در مخاطب طي مينمايد. امام (ع ) به اين سخن رسول خدا (ص ) استناد مي كند كه فرمود : « حسن و حسين هر دو امام هستند چه قيام كنند وچه قيام نكنند »
مفهوم اين كلام و رهنمود رسول اكرم (ص ) اين است كه امامان معصوم (ع ) يك « حقيقت » و « نور واحد » هستند و داراي مقام رفيع و والاي « عصمت » مي باشند كه در همه آنان ثابت است و همين مقام موجب مي گردد كه از هر خطا و اشتباه و نقص و گناه مصون و محفوظ باشند.
نكته ديگر اين كه مقام عصمت امامان بايد هم در امور معنوي و هم در امور سياسي مورد توجه و نظر قرار گيرد و قيام و قعود و جنگ و صلح از جلوه هاي مرتبط با ولايت سياسي ائمه اطهار (ع ) مي باشد.
نور واحد بودن و جمع بين عصمت معنوي و سياسي ائمه اطهار (ع ) موجب مي گردد كه آن مطهران هر كدام در هر شرايطي به مقتضاي مصالح دين و جامعه مشي و سيره و روش مناسب را داشته باشند و به اين ترتيب اگر امام حسن مجتبي (ع ) در شرايط خاص اجتماعي و سياسي دوره امامت حضرت امام حسين (ع ) قرار مي گرفت همچون او عليه يزيد قيام ميكرد. همچنين اگر حضرت ابا عبدالله الحسين (ع ) در شرايط اجتماعي و سياسي دوره امامت حضرت امام حسن مجتبي (ع ) واقع مي شد همچون او بامعاويه صلح مي نمود.
2 ـ حضرت امام حسن مجتبي (ع ) در اين سخنان به استناد تاريخي نيز روي مي آورد و آن عبارت است از مستند قرار دادن روش پيامبر اكرم (ص ) كه در شرايط خاصي به صلح با كفار قريش متمايل مي شود و حال آن كه قبل از انعقاد قرار داد صلح حديبيه با كافران در حال نبرد بود.
امام حسن مجتبي (ع ) با اين رويكرد تاريخي به اين نتيجه مي رسد كه رسول گرامي اسلام مبعوث از جانب خدا بود و داراي مقام عصمت و مصونيت از خطا و اشتباه در همه امور از جمله امور سياسي و من نيز امام هستم و داراي عصمت و مصونيت از خطا و گناه در همه كارها از جمله آنچه مربوط به ولايت سياسي جامعه است .
3 ـ امام (ع ) با اين رهنمودها به اباسعيد تفهيم مي كند كه امام هم داراي ولايت معنوي است و هم داراي ولايت سياسي و مسلمين همان گونه كه از ولايت معنوي امام پيروي مي كنند بايد از ولايت سياسي او نيز تبعيت نمايند و اين دو ولايت خاستگاهي چون « عصمت » دارند و اطاعت از هر دو واجب مي باشد.
به تعبيري ديگر امام (ع ) به اباسعيد اين حقيقت را منتقل مي نمايد كه آيا غير از اين است كه تاكنون از ولايت معنوي من ـ كه به صورت انديشه و گفتار و رفتار و دستورالعمل ها براي هدايت و رشد و كمال و تقرب به خدا متجلي مي شود ـ پيروي و تبعيت كامل نموده اي بنابراين بايد از ولايت سياسي من نيز كه به شكل تدبير امور و راهبرد جامعه و كشور با تعيين سياستهاي داخلي و خارجي و ضرورت و مصالح مربوط به جنگ يا صلح به ظهور و عينيت در مي آيد نيز پيروي و تبعيت نمايي كه هرگز مشروع و معقول نيست كه خداوند متعال مسلمين را درباره ولايت معنوي راه بنمايد و اسوه و الگو به مردم جامعه معرفي كند و درباره ولايت سياسي كه بسيار حياتي و بنيادي مي باشد و با موجوديت دين و ملت مسلمان و استقلال و تماميت ارضي سرزمين اسلامي پيوند و ارتباط مي يابد و موجب تشكيل حكومت اسلامي به منظور استقرار نظام اقتصادي و قضايي اسلام و تشكيل ارتش و قواي انتظامي براي تامين امنيت داخلي كشور اسلامي و دفاع در برابر تهاجم و تعدي دشمنان خارجي مي باشد مسلمانان را به حال خود رها كند! در نتيجه ولايت معنوي و ولايت سياسي با هم پيوند و ارتباطي ناگسستني دارند و هرگز از يكديگر منفك و جدا نمي گردند و اين حقيقت علاوه بر انطباق بر جامعيت اسلام و قوانين اجتماعي و سياسي و نظامي و قضايي آن كه ضرورت ولايت سياسي را تثبيت مينمايد از بديهيات و ضروريات عقل و خرد نيز به شمار مي رود.
امروز به بركت انقلاب اسلامي و پس از استقرار تعاليم سياسي اسلام در قالب تشكيل حكومت و نظام جمهوري اسلامي در ايران تفكر انحصار ولايت در امور معنوي رنگ باخته است و فاقد جايگاه و نقش مخربي است كه پيش از پيروزي انقلاب اسلامي داشت لكن نبايد فراموش كرد كه هنوز رسوباتي از اين تفكر ناصحيح در جامعه اسلامي حضور دارد و گروه هايي اگر چه اندك ولايت سياسي ائمه اطهار (ع ) را ضروري نمي پندارند و به همين دليل هر نوع تلاش فكري و عملي براي تشكيل حكومت اسلامي و تداوم ولايت سياسي امامان معصوم در دوره غيبت و توسط فقهاي جامع الشرايط و آگاه به زمان را نفي مي نمايند!
نور واحد بودن و جمع بين عصمت معنوي و سياسي ائمه اطهار (ع ) موجب مي گردد كه آن مطهران هر كدام در هر شرايطي به مقتضاي مصالح دين و جامعه مشي و سيره و روش مناسب را داشته باشند و به اين ترتيب اگر امام حسن مجتبي (ع ) در شرايط خاص اجتماعي و سياسي دوره امامت حضرت امام حسين (ع ) قرار مي گرفت همچون او عليه يزيد قيام مي كرد. همچنين اگر حضرت اباعبدالله الحسين (ع ) در شرايط اجتماعي و سياسي دوره امامت امام حسن مجتبي (ع ) واقع مي شد همچون او با معاويه صلح مي نمود.
مسلمين موظفند همان گونه كه از ولايت معنوي امامان معصوم پيروي و تبعيت مي كردند از ولايت سياسي آنان كه به شكل تدبير امور و راهبرد جامعه و كشور با تعيين سياستهاي داخلي و خارجي و ضرورت ها و مصالح مربوط به جنگ و صلح به ظهور و عينيت در مي آيد نيز پيروي نمايند كه اين هر دو هرگز از هم منفك و جدا نمي گردند و اين حقيقت علاوه بر انطباق بر جامعيت اسلام و قوانين اجتماعي و سياسي و نظامي و قضايي آن كه ضرورت ولايت سياسي را تثبيت مي نمايد از بديهيات و ضروريات عقل و خرد نيز به شمار مي رود.