تاثير نگرش معنوي بر پيروزي حزب الله لبنان
معارف
شماره 58 مجله معارف با عناوين زير منتشر شده است : اميرالمومنين علي (ع ) محور وحدت و عدالت خواهي مسلمانان روش وقت سحر از غصه نجات دادند. مهدويت از منظر وهابيت الكوهاي دين شناسي انسان معاصر تاثير نگرش معنوي بر پيروزي مقاومت حزب الله با تاكيد بر فرهنگ انتظار عالم تاثير و تاثر و عناوين متعدد ديگر.
در ذيل مقاله « تاثير نگرش معنوي بر پيروزي مقاومت حزب الله » را كه نوشته حبيب زماني مي باشد براي بهره برداري خوانندگان درج مي كنيم .
اشاره :
حزب الله لبنان يكي از مشهورترين و مهم ترين جنبشهاي انقلابي است كه از آغاز شكل گيري تا به امروز توفيقات فراواني در عرصه ملي و بين المللي كسب نموده است . پيروزي و مقاومت موفقيت آميز اين نهضت شيعي از يك سو مايه اعجاب دوستداران و طرفداران گرديده و از سوي ديگر رعب و وحشت مستكبران و اشغالگران را درپي داشته است ; چراكه حزب الله خط پاياني بر نقشه هاي آنان در تجاوزگري و تحميل سلطه متجاوزان كشيد.
در تحليل و بررسي عوامل پيروزي مقاومت حزب الله ديدگاه هاي فراواني مطرح مي باشد. از نگاه نگارنده فرهنگ ارزشمند انتظار نقشي اساسي در اين خصوص داشته است كه در اين نوشتار به بررسي آن خواهيم پرداخت .
مقدمه
زماني كه در سال 1982 م . كميته اي نه نفره ماموريت يافتند با تاسي به انديشه هاي جهان شمول خميني كبير(ره ) اين حزب را بر اساس « پايبندي به دين اسلام » « نبرد با اسرائيل » و « التزام قلبي و عملي به ولايت فقيه » پي ريزي نمايند كسي گمان نمي كرد كه اين جنبش انقلابي روزي به نماد عزت و اقتدار ملي لبنان مبدل گردد. شايد به ذهن كسي خطور نمي كرد كه تلاش ها و مقاومت مجاهدان اين حزب منجر به خروج نيروهاي غربي (ناتو) از سواحل بيروت (در سالهاي 1361 و 1362 ه . ش ) و عقب نشيني اسرائيل از بخش اعظم خاك لبنان (در 24 مي 2000 م . 1379 3 4 ) گردد و اسطوره شكست ناپذيري اسرائيل را بشكند . اوج اقتدار حزب الله در مقاومت « سي وسه روزه » بود كه دليرمردان و شيرزنان حزب الله معجزه اي دگر آفريدند و در نبردي نامتقارن ـ كه به « جنگ سي وسه روزه « شهرت يافت ـ رژيم غاصب صهيونيستي را با تمام توان نظامي اش به خاك مذلت نشاندند و بار ديگر پرچم جهاد را به نفع اسلام به اهتزاز درآوردند.
اين دستاوردها و پيروزي هاي درخشان حزب الله توجه تمام دنيا را به خود معطوف ساخته است و سبب شده نظريه پردازان و تحليل گران هريك از زاويه اي خاص به بررسي عوامل پيروزي حزب الله بپردازند تا به اين سوال پاسخ دهند كه چگونه حزب الله موفق شد كاري را كه ساير ارتش هاي عرب از انجام آن عاجز ماندند با پيروزي به انجام رساند و بزرگ ترين و قابل مباهات ترين دستاورد تاريخ مناقشات اعراب و صهيونيزم را رقم زنده به راستي چه راز و رمزي در مقاومت حزب الله نهفته است كه آن را در ناكام گذاشتن دشمن ممتاز ساخته و نامش هول و هراس بر دل دشمن انداخته است
جنبش حزب الله بر خلاف بسياري از سازمان ها و گروه هاي مبارزاتي كه در برابر رژيم صهيونيستي دچار واگرايي و فرسايش پتانسيل ها شدند در مقابله و مبارزه خود با دشمن بر عوامل معنوي و آرمانهايي والا تكيه داشت و با بهره گيري از همانها توانست به اين پيروزي هاي درخشان نائل آيد. اين نوشتار بر آن است تا به چرايي و چگونگي پيروزي حزب الله بر دشمنان بپردازد.
لازم به ذكر است كه عمده منابع در خصوص حزب الله به زبان انگليسي و فرانسوي است كه نويسندگان آنها با نگاهي خاص و متفاوت به تحليل پيدايش و اقدامات اين حزب پرداخته اند و به طور قطع برخي ايده ها و آرمان هاي معنوي كه در پيروزي حزب الله نقشي اساسي داشته براي اين نويسندگان غيرمحسوس بوده است . ساير منابع عربي و فارسي نيز اغلب جنبه تاريخ نگاري و گاه ژورناليستي دارند; بر اين اساس تحقيق و پژوهش اساسي در اين خصوص بسيار ضروري به نظر مي رسد. اين مقاله ابتدا به روند ظهور و شكل گيري جنبش حزب الله پرداخته سپس فرهنگ انتظار و تاثير آن بر پيروزي اين جنبش مورد بررسي قرار مي گيرد.
روند ظهور حزب الله
پس از شكل گيري رژيم صهيونيستي در سال 1948 كه منجر به اشغال قسمت قابل توجهي از سرزمين فلسطين گشت بخش هايي از جنوب لبنان نيز توسط متجاوزان اسرائيلي به اشغال درآمد و حتي قرارداد متاركه ـ كه در سال 1949 بين اسرائيل و لبنان منعقد شد ـ نتوانست به اشغالگري اين رژيم پايان بخشد. از اين رو در سال هاي بعد نيز حملات و تهاجمات رژيم غاصب صهيونيستي به سرزمين لبنان تداوم يافت تا آنكه در ژوئن سال 1982 اين رژيم با تهاجمي گسترده بخش عظيمي از جنوب لبنان از جمله پايتخت اين كشور يعني بيروت را به محاصره درآورد.
.
اين حمله وسيع تاثير بسزايي در بسيج سياسي و نظامي جامعه شيعيان لبنان داشت و نخستين جرقه هاي تشكيل مقاومت اسلامي در برابر اشغالگران از همين زمان زده شد. از اين رو گروه هاي شيعي كه عمدتا در شهر بعلبك مستقر شده بودند تشكيلات واحدي را ايجاد نموده و بستر لازم را براي تولد جنبش حزب الله فراهم آوردند.
پيروزي انقلاب اسلامي ايران به رهبري حضرت امام خميني (ره ) ـ كه به گسترش موج بيداري اسلامي و تقويت نهضت هاي رهايي بخش در سراسر جهان اسلام كمك كرد ـ نيز تاثير تعيين كننده اي در تاسيس داشت ; به گونه اي كه به جرات مي توان گفت تاسيس حزب الله ناشي از تفكر و ايدئولوژي جهان شمول حضرت امام (ره ) بود كه در ميان شيعيان لبنان به بار نشست .
تلاش ها و هدايت هاي امام موسي صدر و شهيد دكتر مصطفي چمران فضاي مناسبي را براي فعاليت هاي مبارزاتي جوانان شيعي در قالب جنبش امل فراهم آورد. اما با شهادت آنها كه در واقع رهبران اصلي جنبش بودند يكپارچگي و وحدت نيروها از بين رفت و زمينه مساعدي براي شكل گيري جنبش حزب الله مهيا گشت . بر همين اساس در پاييز 1982 كميته اي نه نفره متشكل از روحانيون شيعه شخصيت هاي وابسته به جنبش امل حزب الدعوه لبنان كميته هاي ياري انقلاب اسلامي و بعضي از شخصيت هاي مستقل تشكيل شد. اين كميته ماموريت داشت تا يك تشكيلات سياسي جديد را براساس « پايبندي به ولايت فقيه و نبرد با اسرائيل » پي ريزي كند.
پس از اتمام كار كميته نه نفره شوراي لبنان متشكل از پنج نفر از اعضاي كميته قبلي به وجود آمد. اين شورا تا مدت ها به دليل ملاحظات امنيتي و تشكيلاتي به صورت غيرعلني فعاليت داشت ; اسامي اعضاي شورا نيز به صورت محرمانه باقي مانده بود. اما به تدريج چهره هايي همچون شيخ صبحي طفيلي سيدعباس موسوي شيخ حسن كوراني سيدحسن نصرالله و حسين موسوي (ابوهاشم ) به عنوان « رهروان اسلام گرا » در جنوب لبنان معروف شدند.
پس از آنكه تشكيلات و سازماندهي حزب الله و مقاومت (شاخه نظامي آن ) استحكام لازم را پيدا كرد رهبران حزب الله به اين نتيجه رسيدند كه بايستي هويت مقاومت اسلامي را اعلام نمايند; زيرا كتمان اين مسئله هر چند جنبش را از ضربه پذيري و نابودي زودرس محفوظ مي داشت اما از نظر دستاوردهاي سياسي حزب را در حاشيه ديگر گروه هاي سياسي قرار مي داد . از اين رو در 6 ژانويه 1984 مقاومت اسلامي لبنان با صدور اولين بيانيه نظامي به شكل مستقل و رسمي اعلام موجوديت كرد. شورا تصميم گرفت نام ثابتي براي تشكيلات خود انتخاب و بيانيه هاي خود را با آن نام صادر كند; لذا نام « حزب الله انقلاب اسلامي در لبنان » انتخاب شد و دفتر سياسي حزب راه اندازي شد و يك نشريه هفتگي به نام « العهد » را منتشر ساخت .
فعاليتهاي گسترده و فشارهاي نظامي حزب الله در سال هاي 1983 تا 1985 اولين پيروزي را براي مقاومت حزب الله به ارمغان آورد و باعث شد رژيم اسرائيل در 14 ژانويه 1985 به سمت باريكه كمربند ايمني عقب نشيني نمايد و اولين شكست رسمي خود را تجربه كند . همزمان با شروع عقب نشيني نيروهاي اشغالگر صهيونيستي حزب الله در يك گردهمايي رسمي سياسي در 16 ژانويه 1985 (1363 11 27 ) با صدور نامه اي سرگشاده هويت استراتژي و مواضع و برنامه ايدئولوژيك خود را براي اولين بار اعلام كرد . حزب الله با صدور اين نامه ـ كه در واقع مانيفست سياسي حزب الله محسوب مي شود ـ به فعاليت هاي صرفا پنهاني خود خاتمه بخشيد و به صورت آشكار در صحنه سياسي ـ نظامي لبنان بروز نمود.
نقش بلامنازع حزب الله در رهبري و سازماندهي مقاومت هاي مردمي و پرهيز از بزرگنمايي اختلافات ميان احزاب رقيب در مواجهه با اسرائيل در كنار موفقيت ارزشمند اين حزب در عقب راندن رژيم صهيونيستي به كمربند امنيتي موجب شد جايگاه حزب الله نه تنها در عرصه داخلي ارتقا يابد بلكه كسب مشروعيت بين المللي نيز براي اين حزب سير صعودي پيدا كند.
در خلال سال هاي 1985 تا 1996 حزب الله لبنان توانست با تثبيت قدرت نظامي خويش در پارلمان نيز نفوذ و حضور يافته و از جنبه سياسي نيز رسميت پيدا كند . پس از پيروزي حزب در سال 1996 و تبديل شدن مقاومت به خواست ملي كليه طوائف مذهبي لبنان موفقيت هاي فزاينده ديگري در سطح داخلي و منطقه اي نصيب حزب الله شد كه حاكي از دوران اقتدار كامل اين حزب است .
حزب الله با دستيابي و بهره مندي از رسانه هايي همچون تلويزيون المنار راديو النور و هفته نامه العهد براي بيان ديدگاه ها و مواضع خود يهوديان و شهرك هاي اسرائيلي را هدف قرار داد و با يك برنامه ريزي حساب شده رواني زمينه فرار نيروهاي اشغالگر را فراهم كرد.
پيروزي در عرصه هاي سياسي و انتخاباتي خدمت رساني در عرصه هاي اجتماعي و همكاري و ايجاد روابط نزديك با دولت لبنان موقعيت را بيش از پيش استحكام بخشيد و با عقب نشيني نيروهاي اسرائيلي در 24 مي 2000 (1379 3 4 ) حزب الله به بزرگ ترين پيروزي خويش از بدو تاسيس رسيد; چرا كه با اين عقب نشيني اسطوره شكست ناپذيري ارتش اسرائيل شكست و حزب الله به عنوان آبروي جامعه لبنان و به عنوان سمبل مقاومت در داخل و خارج به ويژه در سطح كشورهاي عربي شناخته شد.
اوج اقتدار حزب الله در مقاومت سي و سه روزه بود كه رزمندگان دلير حزب الله بار ديگر ثابت كردند انديشه مقاومت مبتني بر روحيه شجاعت و بصيرت شكست ناپذير و رهايي بخش است . اكنون حزب الله جنبشي مشروع تلقي مي شود كه با استفاده از ايدئولوژي پويا و دنياميك خود و با زنده نگهداشتن روحيه مقاومت به عنوان مقدم ترين خاك ريز جبهه رژيم صهيونيستي و قهرمان آزادسازي خاك لبنان مطرح مي باشد.
تجلي عوامل معنوي در جنبش حزب الله
بي ترديد هر حركت بشري اعم از فردي و اجتماعي براساس پايه فكري و يا اعتقادي صورت مي پذيرد و اين اصل در خصوص نهضت ها از اهميت ويژه اي برخوردار است . عقيده و ايدئولوژي بنيادي ترين عنصر پيدايش و استمرار حيات نهضت ها به شمار مي رود و همه گفتارها فعاليت ها مبارزات استراتژي ها و اهداف هم آهنگ با آن و نشات يافته از چنين منبعي است . هيچ جنبشي بدون ايدئولوژي نبوده و جنبش نيز خارج از اين مقوله نيست .
در انديشه حزب الله عناصر معنوي و فرهنگي بر عناصر فيزيكي مكاني و زماني ترجيح داده شده و باورهاي ديني مهم ترين استراتژي اين جنبش براي مبارزه با دشمن است . سيدحسن نصرالله دبيركل حزب الله در مصاحبه اي مي گويد : حزب الله يك جنبش نظامي نيست ما يك جنبش اسلامي و ايماني هستيم . ماهيت حزب الله ماهيتي اسلامي و عقيدتي است .
واقعيت آن است كه حزب الله در مجموع از نظر عوامل بالفعل مادي به مراتب از دشمن ضعيف تر بوده و دشمن از نظر تجهيزات لوازم و ادوات جنگي برتري محسوس و غيرقابل انكاري داشت ; اما در جهان بيني اسلامي علل و عوامل معنوي مي توانند عوامل مادي را تحت الشعاع قرار دهند. رزمندگان دلير حزب الله لبنان با بهره گيري از اين عوامل در مقابل دشمن ايستادند; چرا كه در نظر ايشان « هر گونه مقابله مبارزه مقاومت و جهاد بدون ولايت و امامت و اطاعت از رهبري ميسر نخواهد بود » پيش از آنكه به تاثير فرهنگ انتظار بر پيروزي حزب الله بپردازيم لازم است اشاره اي به مفهوم انتظار صحيح و اهميت آن در نظام سياسي اسلام و مكتب تشيع داشته باشيم .
فرهنگ انتظار
اعتقاد به مهدويت و ظهور موعود عدالتگستر از نابترين و مترقيترين نظريات سياسي ـ ديني است . انتظار در فرهنگ شيعه جايگاهي بس والا و ارجمند دارد و شيعه حيات و بالندگي خود را مديون آن است 12 اين نظريه و فرهنگ بي بديل (انتظار) نقطه محوري مباحث كلامي و اعتقادي شيعه بنيان مستحكم علوم ديني روح حيات سياسي و اجتماعي شيعيان اساس باورهاي آنان و الهام بخش حركت ديني و اصلاح طلبانه آنها به شمار مي آيد.
هرچند انتظار به منزله بنياد تفكر شيعي و از بزرگ ترين اعمال ذكر شده است لكن اين مسئله به صورت يك فرضيه و تئوري صرف نيست . برداشت ها و تفاسير مختلف از روايت انتظار باعث شده ديدگاه هاي متعددي درباره آن مطرح شود. در مجموع انتظار به دو بخش عمده يعني انتظار سازنده مثبت و انقلابي و انتظار ويرانگر و مخرب همراه با جمود و خمود تقسيم مي گردد.
انتظار مخرب
در اين ديدگاه انتظار عمدتا در حد اصلاح فردي و گريه شوق در فراق موعود خلاصه مي شود. گاهي نيز انحراف در اين بينش به حدي ميرسد كه با تغيير انحرافي بعضي روايات ترويج فساد و ظلم و ستم مقدمه ظهور پنداشته مي شود. پيروان اين ديدگاه جنبه انفجاري براي انتظار قائل بوده و معتقدند كه براي اصلاح جهان بايستي اوضاع چنان پريشان گردد كه به مرحله انفجار برسد.
اين گروه طبعا به مصلحان مجاهدان و آمران به معروف و نهيكنندگان از منكر با بغض و عداوت نگريسته زيرا آنها را تاخيراندازان در ظهور مي شمارند. اينان اگر خود هم اهل گناه نباشند در عمق ضمير و انديشه خويش به نوعي با رضايت به گناهكاران و عاملان فساد مي نگرند. اين نوع برداشت منفي از انتظار كه ثمر آن رواج و اشاعه ظلم تبعيض اختناق حق كشي و تباهي و در يك كلام يكه تازي باطل و سير قهقرايي جامعه است به هيچ وجه با موازين اسلامي و قرآني وفق نمي يابد و به صراحت و شدت تقبيح و نفي گرديده است . صاحبان چنين انديشه خامي به امام غائب علاقمند هستند نه امام قائم .
انتظار سازنده
ديدگاه ديگر در مورد انتظار عقيده گروهي است كه قرائتي ديگر از انتظار دارند و براي آن ماهيت انقلابي قائل مي باشند. اين انتظار سازنده و بالنده كه مبناي آن در آيات قرآن و روايات اسلامي ريشه دارد به نپذيرفتن دعوت باطل مي كند. در اين ديدگاه تحرك آفرين و تعهدبخش ـ بر خلاف نظريه پيشين كه براي انسان تكليفي قائل نبود ـ فرد منتظر بايستي با برخورداري از اعمال پاك شهامت و آگاهي خود و جامعه را مهياي ظهور منتظر نمايد. ايستايي بي تفاوتي و همنوايي با وضع موجود و صرفا منتظر ظهور موعود نشستن در اين نگرش كاملا مطرود است ; چرا كه دولت ايده آل عصر ظهور را محصول سير استكمالي جامعه انساني مي داند نه از نوع انفجار تاريخي .
پس روشن است كه منظور از انتظاري كه در منابع ديني و اسلامي به آن اشاره شده است انتظار سازنده مي باشد. همين انتظار سازنده است كه شيعه را هميشه در جهت حركت انقلابي قرار داده است . اگر تاريخ اسلام را ورق بزنيم مشاهده مي كنيم كه از صدر اسلام تاكنون شيعه گروهي انقلابي و تحول آفرين بوده كه هيچگاه ولايت ظالمين را برنتابيده و در برابر سلطه و اقتدار سياسي نامشروع موضع رد و منفي داشته است .
. آموزههايي همچون موعودگرايي انتظار فعال اجتهاد سازنده و مرجعيت و ولايت فقيه پويايي خاصي به مكتب تشيع بخشيده و اين مذهب را به دكترين پيشرو جهان اسلام مبدل ساخته است . بر اين اساس بايستي اظهار داشت كه آموزه انتظار از اركان اساسي جنبش ها و حركت هاي آزاديبخش و تحولآفرين جوامع شيعي مي باشد. جنبش شيعي حزب الله هم از اين قاعده مستثني نبوده است و نشانه هاي فراواني از تاثير فرهنگ انتظار در اين نهضت مشاهده مي شود كه به برخي از آنها اشاره مي شود.
اميدزايي و حركت آفريني
از برآيندهاي انتظار حركت و اميد است . انتظار در لغت از كلمه نظر به معناي مترقب بودن و چشم به راه بودن گرفته شده است كه نوعي اميد به آينده از آن بر ميآيد. فرد منتظر ايمان دارد كه دوران ظلم و فساد و تباهي برچيده خواهد شد و استقرار عدالت اجتماعي امري قطعي است ; روزي خواهد رسيد كه خورشيد عدل و حق در آسمان بشريت طلوع كرده و به نور خويش سرتاسر گيتي را روشنايي مي بخشد. بر اين اساس انديشه انتظار مانند يك قوه مبقيه طرفداران حق و عدالت را در برابر تمام دستگاه هاي باطل مقاوم و پايدار مي سازد و با نويد نصرت الهي بر روشني چراغ اميدواري و ثبات قدم آنها مي افزايد.
الهام گيري از اين انديشه است كه روح اميد را در بين حزب الله زنده نگاه داشته و ايمان آنها را در مبارزه با ظلم و جور راسخ تر نموده است . آنها به آينده روشن و پيروزي قطعي خويش اعتقاد قلبي دارند.
رزمندگان حزب الله با تكيه بر فرهنگ انتظار و وعده حق الهي در مسير رفع ظلم و مبارزه با حاكميت مستكبران ثبات قدم دارند تا نويد فتح نهايي مستضعف بر مستكبر را تحقق بخشند . همان گونه كه از تفسير آيه 5 سوره قصص برمي آيد اراده و مشيت الهي بر پيروزي مستضعفان تعلق گرفته و اين بشارتي است براي انسان هاي آزاده و خواهان حكومت عدل و داد كه بالاخره حق بر باطل و ايمان بر كفر غلبه خواهد كرد. حزب الله لبنان در گفتمان خويش با تاسي به اين آيه و باور به آينده روشن به مسلمانان و ساير ملل ضعيف جهان به ديد مستضعفان نگريسته كه پيروزي نهايي آنان بر مستكبران امري قطعي و ترديدناپذير است .
سيدحسن نصرالله ـ رهبر حزب الله مي گويد : « ... و به خاطر اين وعده الهي « و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين ... » و در نتيجه طغياني كه امروز به بالاترين حد خود رسيده بايد منتظر تحقق وعده الهي باشيم ... تا هنگامي كه ايمان و اراده ما متصل به اين حاكم مطلق هستي (پروردگار بي همتا) باشد پيروزي و نصرت از آن ماست . »
وي پس از آغاز تهاجم صهيونيست ها در نبرد سي و سه روزه در اولين پيام خود خطاب به آنها چنين گفت : « شما نمي دانيد امروز با چه كسي مي جنگيد شما با فرزندان محمد(ص ) علي حسن حسين و با اهل بيت رسول خدا و اصحاب او(عليهم السلام ) وارد جنگ شده ايد شما با قومي مي جنگيد كه ايماني فراتر و برتر از همه انسان هاي اين كره خاكي دارد... به اميد و ياري خدا روزهاي آينده را ميان ما و شما خواهيم ديد. » ايشان سپس به مردم لبنان وعده داد : « من با توكل و اعتماد به خداوند سبحان و با اعتماد به مبارزان و به شما و با شناختي كه از اين ملت و اين دشمن دارم همچنانكه بارها وعده داده ام باز هم به شما وعده پيروزي مي دهم ... به ياري خدا پيروزي محقق است . » رهبر دلير حزب الله در دومين پيام خود نيز به مردم لبنان گفت : « مردم عزيز لبنان ... من به شما اطمينان مي دهم كه ما پيروز خواهيم شد... شما از مشاهده اين ويراني نااميد نشويد... مهم اين است كه هم اكنون پايداري كنيم تا پيروزي را در آغوش گيريم . »
دكتر صفي الدين نماينده حزب الله در تهران قبل از اتمام جنگ سي و سه روزه در مصاحبه اي چنين ابراز داشت : « ما در اين جنگ پيروزيم . تاكنون پيروز ميدان بوده ايم و پيروزي نهايي نزديك است اگر چه مثل جنگ احزاب كمي طولاني شود. »
گذشته از اين مطالب آيه معروف « فان حزب الله هم الغالبون » (مائده 56 ) كه بر پرچم و رايت حزب الله نقش بسته است به طور مشخص ايده و باور آنها را به اين اصل اثبات مي كند. آنها به پيروزي خويش ايمان و باور دارند و اين عقيده جز از باورهاي ديني آنها و اميد به آينده اي روشن نشات پذير نيست .
عدالت گرايي و ظلم ستيزي
از محورهاي اساسي گفتمان مهدويت تحقق عدالت و مقابله با حكومت ظلم و جور و نامشروع دانستن همكاري و همراهي با آنهاست . بر همين اساس معتقدان به مهدويت در عصر انتظار سعي مي كنند در راه حاكميت عدل و قسط در جامعه و مبارزه با ظلم و بيداد قدم بردارند و از اين طريق جامعه را براي ظهور بزرگ پرچمدار عدالت مهيا سازند. انتظار و اعتقاد به مهدويت درفش بنيادگر مقاومت در برابر ظلم و ستم است ; بر همين اساس در قاموس مكتب منتظران واقعي سازش و تسليم در برابر حاكميت ظالمانه اباطيل و طواغيت جايي نداشته و همراهي و همنوايي با مفسدان و ستمگران و سكوت در برابر مظالم و مفاسد بسيار مذموم شمرده مي شود.
پايداري بر اصل تاييد شده مقاومت و ايستادگي در برابر ظالم از بارزترين مولفه هاي تاثيرپذيري حزب الله از گفتمان مهدويت مي باشد. جنبش حزب الله با تاسي به اين انديشه سلطه ظالمين اشغالگر را نپذيرفته و تلاش مي نمايد ريشه دشمن تجاوزگر خود را بركند. انديشه ظلم ستيزي و مقاومت كه با اقدامات امام موسي صدر و شهيد دكتر مصطفي چمران تحولي شگرف يافته بود پس از شكل گيري حزب الله وارد مرحله اي تازه شده و در بين عامه مردم اين منطقه فراگير گشته است . حزب الله در حركت ظلم ستيزي خويش بيشترين بهره برداري را از آموزه هاي مهدوي نمودند. بر اين اساس آنها به مبارزه با فرآيند سازش و تحميل اراده و هژموني دشمن پرداختند و با پافشاري بر همين اصل ظلم ستيزي موجب اخراج نيروهاي بيگانه و عقب راندن دشمن زبون شدند.
سيد حسن نصرالله در مصاحبه اي كه در پي عقب نشيني اسرائيل از جنوب لبنان داشت گفت : « اما (اگر) زماني دولت لبنان (هم ) با اسرائيل صلح كند و پرچم اين رژيم بر فراز سفارتش در بيروت به اهتزاز درآيد طبيعي است كه من با اسرائيل صلح نمي كنم و به عناصر و نيروهاي خود خواهم گفت : ما اراضي جنوب لبنان را آزاد كرديم . اين بخشي از نبرد ما بود. اما امروز مسئله عادي سازي روابط با رژيم اسرائيل وجود دارد ما بايد با آن مقابله كنيم و اين بخشي ديگر از مبارزه ما با دشمن است . »
اين تفكر جهادي حزب الله را مي توان در نامه سرگشاده آنان ـ كه در آن به معرفي مواضع سياسي خود مي پردازند ـ به وضوح لمس كرد. در بخشي از اين نامه آمده است : « ما با صراحت و روشني اعلام مي كنيم امتي هستيم كه جز از خداوند از كسي نمي ترسيم و ظلم و تجاوز و ذلت را نمي پذيريم . » در بخش ديگري از اين نامه آمده است : « مبارزه با اسرائيل اشغالگر از باورهاي اعتقادي و تجربه تاريخي نشات گرفته ... (بر اين اساس ) امضاي هر گونه توافقنامه آتش بس توقف عمليات مسلحانه بر ضد اسرائيل و يا امضاي قرارداد صلح يكجانبه و چندجانبه با اين رژيم را به رسميت نمي شناسيم . »
تاكيد بر انديشه حكومت جهاني
اسلام ديني جهاني و مخاطبش كل بشريت است بر اين اساس ضمن تاييد و پذيرش جامعه جهاني بر تشكيل آن در قالب امت واحده بر مبناي انديشه مهدويت تاكيد شده ; چراكه در اين انديشه رسيدن جامعه بشري به مرحله تشكيل امت واحده و جايگزيني نظام امامت و نفي دولت هاي مبتني بر اقتدار يكطرفه جز مقولات اصلي به شمار مي آيد. حكومت حضرت مهدي (عج ) حكومتي است جهاني كه تمام دنيا را مسخر مي كند و همه را تحت اختيار خويش قرار مي دهد. انديشه و فلسفه حكومت جهاني از مباحث اساسي گفتمان انتظار است كه ريشه در قرآن و روايات دارد.
در فرهنگ گفتماني حزب الله به اين موضوع توجه ويژه شده است . نگاه حزب الله نگاهي محدود نيست كه تنها در پي آزادي خود لبنان از چنگال دژخيمان باشد حزب الله در انديشه پيروز ساختن اسلام بر كفر جهاني و فراهم ساختن پايه هاي حكومت جهاني موعود است .
حسين موسوي (ابوهاشم ) ـ از رهبران تشكيلات حزب الله در اين خصوص ميگويد : « حكومت اسلامي در لبنان (تنها) چيزي نيست كه خواستار آن هستيم هدف ما (صرفا) برپايي حكومت اسلامي در يك كشور نيست بلكه تاسيس وطن فراگير و بزرگ اسلامي كه لبنان را نيز در برگيرد هدف ما را پديدار مي سازد . » 28 شيخ صبحي طفيلي ـ اولين دبير كل حزب الله نيز گفته است : « ما در محدوده لبنان فعاليت و يا در چارچوب آن فكر نميكنيم . لبنان يك بازيچه هندسي كوچك مي باشد كه به وسيله امپرياليست ها به وجود آمده است . ما تلاش داريم كه در كليه نقاط گيتي از مسلمانان دفاع كنيم . »
بدين ترتيب مشاهده مي شود كه حزب الله به هيچ وجه خود را يك جنبش صرفا لبناني ندانسته بلكه امتداد جنبش جهاني اسلام مي داند كه بايستي در راستاي رهنمودهاي اسلام كه از سوي رهبراني چون امام خميني (ره ) عرضه ميگشت به پيش رود. حزب الله نگاهي عميق و دورانديشانه به مسئله دارد; نگاهي كه برگرفته از فرهنگ انتظار است و درپي اصلاح كل جهان و استقرار حكومت واحد جهاني مي باشد.
ولايت محوري
ولايت از مهم ترين اصول دين اسلام بوده و نظام سياسي اسلام و شيوه حكومت اسلامي بر پايه ولايت است . در اعتقاد شيعه امامت و ولايت جوهره سياست است و از اين روست كه هويت سياسي مذهب شيعه با وجود امام شناخته مي شود. غيبت امام در عينيت جامعه حيات سياسي شيعه را در فرآيند پرپيچ و خمي از زيست منتظرانه قرار داده است و در اين دوران حساس رسالت حفظ مكتب و هدايت امت و مسئوليت سامان بخشي سياسي به جامعه اسلامي برعهده فقهايي است كه از سوي آخرين امام به عنوان نمايندگان ايشان در بين امت اسلامي معرفي شده اند. بر اين اساس نظام ولايت فقيه از آثار و بركات گفتمان مهدويت و فرهنگ انتظار است .
بر هيچ كس پوشيده نيست كه از مقومات فكري و عملي حزب الله اعتقاد آنان به ولايت فقيه و التزام قلبي و عملي به آن است . آنان به ولي فقيه به عنوان جانشين پيامبر(ص ) و امامان معصوم (ع ) و رهبر شرعي خود نگريسته كه خطوط كلي فعاليت ها را براي آنها ترسيم مي كند و امر و نهي او نافذ و حاكم است . اين مسئله اصلي ترين ويژگي حزب الله در مقايسه با گروه هاي اسلام گرا در جهان مي باشد كه بر كليه اركان تشكيلاتي و همچنين ديدگاه هاي حزب الله سيطره افكنده و از عوامل اصلي و اهداف اساسي اين حزب به شمار مي آيد.
پذيرش كامل نظريه ولايت فقيه و حاكم نمودن آن بر شئونات مردمي و سازماني مبنا قرار دادن آن در همگرايي ها و واگرايي ها ملاك دانستن و انطباق بايدها و نبايدهاي خود با آن لحاظ نمودن جايگاه علماي ديني و روحانيون در رفتارهاي سازماني و جهت گيريهاي مقاومتي نمونه هايي از حلقه هاي وصل حزب الله با مقام ولايت است .
دكتر صفي الدين ـ نماينده و مسئول دفتر جنبش حزب الله در ايران ـ در مصاحبه با نشريه « راه مردم » چنين اظهار مي دارد : « ما معتقديم از روز آغاز تولد حزب الله بايد مردم را به سمت ارتباط با ولايت فقيه سوق دهيم . جداي از اين روش نمي توانيم جامعه را كنترل كنيم . به دليل اهميت اين موضوع براي تبيين آن خيلي تلاش كرديم و كل سرمايه فكري و ذهني مان را براي ايجاد يك ارتباط مابين جامعه و جايگاه ولايت فقيه صرف كرديم ... اطاعت از ولايت فقيه جزو تكاليف ماست ... اين پيروزي هاي ما همگي حاصل رعايت اين اصول و قواعد است . » ايشان در تحليل دلايل موفقيت حزب الله مي گويد : « ما هر چه داريم از انقلاب اسلامي امام (ره ) مقام معظم رهبري و ولايت مطلقه فقيه است و هر چه داريم از اطاعت محض از ولايت فقيه است . » سيدحسن نصرالله نيز در اين رابطه مي فرمايد : « به نظر من هرگونه مقابله مبارزه مقاومت و جهاد بدون ولايت و امامت و اطاعت از رهبري ميسر نخواهد بود. »
حزب الله لبنان در كتابچه اي كه در خصوص تاريخچه و ديدگاه خود انتشار داده است چنين بيان مي دارد : « در خصوص ولايت امر ما خود را به ولايت مرجعيت رشيدي پايبند مي دانيم . ولايت در ولي فقيه جامع الشرايطي كه عدالت اعلميت كفايت آگاهي به مسائل روز مديريت تقوا و ساير صفات لازم در او تجلي يافته است . اين ولايت فقيه و مرجعيت ديني شايستگي زعامت ديني سياسي و رهبري مسلمانان را دارا مي باشد. اين مرجعيت از راه نامزدي در انتخابات و صندوق راي برگزيده نمي شود; بلكه از راه قبول صميمانه مشكلات اميدها و مبارزات خستگي ناپذير مردم و دفاع از منافع مفاهيم و ارزش اسلامي انتخاب مي شود. ويژگي ها و خصوصيات جغرافيايي ملي و مصلحتي در اين مرجعيت نقشي نداشته است بلكه يك موضوع شرعي است كه در چارچوب شرع مقدس مشخص مي گردد. »
بر اين اساس مشاهده مي شود كه حزب الله مهم ترين ويژگي خود را در پيوند دادن مردم با ولي فقيه مي داند; ولي فقيهي كه نبايد ضرورتا لبناني باشد زيرا اين جغرافياي اسلام است و نه جغرافياي لبنان كه مرز و عرصه فعاليت هاي حزب الله را مشخص مي سازد; بر اين اساس تابعيت تاثيري در انتخاب ولي فقيه ندارد.
رزمندگان حزب الله لبنان هم به لحاظ سياسي و هم مذهبي از رهنمودها و فرامين بنيانگذار انقلاب اسلامي خميني كبير(ره ) به عنوان ولي فقيه اطاعت محض داشته و با تكيه بر همين پشتوانه موفق شدند موازنه مرگبار قبلي را بر هم زده و روح مقاومت را در بين مسلمانان عالم احيا نمايند. همان گونه كه پيش تر اشاره شد جرقه هاي اوليه تاسيس حزب الله ناشي از تفكر و انديشه هاي جهان شمول حضرت امام (ره ) بود كه توسط شاگردانش به بار نشست ; بر اين اساس مي توان چنين ابراز داشت مباني اصول و ايدئولوژي خود را از امام (ره ) دريافت نمود و اين امر بارها و بارها در بيانيه هاي رسمي و سخنراني هاي مسئولان حزب الله ابراز شده است . در نامه سرگشاده حزب الله آمده است : « تعهد خود را نسبت به دستورات رهبري يگانه حكيمانه و عادلانه ولي فقيه جامع الشرايط كه در حال حاضر در شخص امام آيت الله العظمي روح الله موسوي خميني (دام ظله ) تجسم يافته است اعلام مي داريم . »
سيدحسن نصرالله در خصوص تمكين حزب الله از رهبري امام خميني ميگويد : « از نظر ما امام خميني مرجع ديني امام و رهبر به تمام معناي كلمه مي باشد. همان گونه كه هر رهبر بزرگ ديني در هر كيشي در جهان اين گونه است . اما امام براي ما بيش از اين است . ايشان سمبل و نماد انقلاب عليه طاغوت ها مستكبران و نظام هاي استبدادي مي باشد. به طوري كه موفق شد روح اميد را در جانهاي مستضعفان بدمد. ايشان نظريه اراده ملت ها در مقابل اراده مستكبران را احيا كرد. بدين ترتيب امام براي ما بيش از يك سمبل ديني مطرح است نه تنها براي ما بلكه براي همه مستضعفان جهان . »
پس از ارتحال امام (ره ) حزب الله رهبر معظم انقلاب حضرت آيت الله خامنه اي را به عنوان ولي فقيه خويش شناخته است . پيروي و اطاعت حزب الله از مقام معظم رهبري ـ ولي امر مسلمين ـ بر هيچ كس پوشيده نيست ; چنانكه رهبر مقاومت حزب الله بر دستان ايشان بوسه زده و خود را سرباز ايشان معرفي مي نمايند. سيدحسن نصرالله در يك گفتگوي خبري درباره مقام معظم رهبري چنين فرمود : « در طول مراحل مقاومت و جهاد خدمت مقام معظم رهبري (دام ظله الشريف ) مي رسيديم و ايشان همواره بر اين روابط معنوي با خداوند سبحان و توكل به خدا و ارتباط با خدا و انس با قرآن و دعا تاكيد مي كرد.... امروز ما وارد مرحله پيروزيها شده ايم و ان شاالله با ايمان و اراده و يقين و وحدت و وجود رهبري شجاع و حكيم و مورد تاييد خداوند سبحانه و تعالي ان شاالله با هيچ شكستي روبه رو نخواهيم شد. »
سيدحسن نصرالله در سخنراني خود هم در سالروز ميلاد حضرت حجت بن الحسن العسكري (عج ) پس از تبريك اين روز به ملت لبنان مي گويد : « ...همچنين تبريك مي گويم به برپا دارنده پرچم و فرمانده دولتش و زمينه ساز بزرگ حكومتش در زمين كسي كه با اراده پرصلابت و ايمان مهدي گونه اش همه طاغوت هاي جهان را به مبارزه مي طلبد و در برابر همه طوفان ها و زلزله ها با عزمي راسخ ايستادگي مي كند يعني حضرت آيت الله العظمي امام سيدعلي خامنه اي (دام ظله الشريف ) »
نتيجه
با مروري اجمالي بر اين مقاله چند نتيجه حاصل مي شود :
در پيروزي مقاومت حزب الله برخي عوامل دخيل بودند كه دست كم از ديد طراحان نظامي دشمن پنهان بوده و براي آنها قابل محاسبه و پيش بيني نبود.
ـ اين عوامل كه انتظار سازنده جزئي از آنهاست به منزله دكترين و فراتر از باوري مذهبي ميان حزب الله مطرح است . در واقع فرهنگ درخشان انتظار به عنوان يك نظريه راهبردي در تمام عرصه هاي فردي و اجتماعي در نظر گرفته مي شود.
ـ اميدزايي و حركت آفريني عدالت گرايي و ظلم ستيزي ولايت محوري و پيوند با مقام ولايت اطاعت پذيري از ولي فقيه (درمرحله اول حضرت امام خميني (ره )و در حال حاضر مقام معظم رهبري حضرت آيه الله خامنه اي ) كه همگي برايند فرهنگ انتظار هستند روح مقاومت را در نهضت حزب الله زنده نگاه داشته و آنها را در مبارزه با مستكبرين تا رسيدن به قله پيروزي ثابت قدم و استوار ساخته است .
بدون شك بررسي و معرفي دقيق نقش فرهنگ انتظار در پيروزي مقاومت حزب الله و اشاعه و پر و بال دادن به آن باعث مي شود تا دنياي اسلام بتواند آگاهانه از مكتب امامت و ولايت بهره برده و در مسير مبارزه خود با دشمن اميدوار و استوار گردد.
در انديشه حزب الله لبنان عناصر معنوي و فرهنگي بر عناصر فيزيكي مكاني و زماني ترجيح داده شده است و باورهاي ديني مهم ترين راهبرد اين جنبش براي مبارزه با دشمن است
در انديشه حزب الله عناصر معنوي و فرهنگي بر عناصر فيزيكي مكاني و زماني ترجيح داده شده و باورهاي ديني مهم ترين استراتژي اين جنبش براي مبارزه با دشمن است . سيدحسن نصرالله دبيركل حزب الله در مصاحبه اي مي گويد : حزب الله يك جنبش نظامي نيست ما يك جنبش اسلامي و ايماني هستيم
