علامه محمد تقي جعفري
هنگامي كه طلايه هاي فتنه نمودار مي شوند امور را مشتبه مي كنند و هنگامي كه رويگردان مي شوند بيدار مي كنند. اميرمومنان (ع ) مي فرمايد :
« بدانيد هنگامي كه فتنه ها روي مي آورند مشتبه هستند. (عوامل اشتباه ) و وقتي كه روي برمي گردانند بيدار مي كنند در هنگام آمدن مورد انكار و ناشناس اند و در موقع برگشت و رويگردان شدن شناخته مي شوند. فتنه ها مانند بادها مي گردند. به شهري ميرسند (در يك شهر وارد ميشوند و مي وزند واز شهري بدون اصابت مي گذرند. »
دو اصل بسيار مهم و فراگير را در تحركات و آشوب هاي فتنه اي وجود دارد :
1 ـ فتنه در هنگام شروع ناشناخته و عامل اشتباه است .
2 ـ فتنه در هنگام پايان يافتن و رويگردان شدن شناخته شده و بيدار كننده است .
اصل اول . هر فتنه اي كه با دست بشر و باتفكرات او در جامعه بروز مي كند هرگز به عنوان فتنه و علائم و مختصات فتنه كه همه فهم باشد بروز نمي كند. يعني اين طور نيست كه وقتي فتنه اي در يك جامعه سر برمي آورد به قدري علامت ها و مختصات فتنه بودن آن واضح و روشن باشد همگان مي توانند بفهمند. زيرا به وجود آورندگان فتنه ها آگاه تر و ماهرتر از آن اند كه كاري انجام بدهند كه مردم جامعه از نخستين بروز نمودهاي آن حالت مقاومت از خود نشان داده و آن را استفراغ كنند. لذا مهم ترين و اساسي ترين كاري كه فتنه گران براي گسترش و تعميق كارخود انجام مي دهند چند چيز است :
1 ـ استخدام قيافه هايي كه در جامعه به خوبي و پاكيزگي و اخلاص شناخته شده باشند . مانند بعضي از افراد خوارج نهروان كه با پيشاني پينه بسته ولب هاي ذاكر و چشم هاي فرو رفته از شب بيداري ها و قرآن به بغل ! وسيله اي براي بروز فتنه تباه كننده خوارج شدند. چه خوب گفته است كه شاعر زبر دست درباره قاتلين امام حسين عليه السلام :
اي پسر دختر محمد صلي الله عليه واله (اي حسين ) سر بريده تو را كه با خونش آغشته بود آوردند و آنان در موقع آوردن سر مبارك تو تكبير مي گفتند كه تو كشته شده اي !! و جز اين نيست كه با قتل تو تكبير (الله اكبر) و تهليل (لااله الاالله ) را كشتند. »
2 ـ استخدام بهترين شعارها براي مردم آن جامعه . مثلا اگر فقر مادي در آن جامعه حكمفرماست شعار ثروت قارون براي همه را سرمي دهند. اگر خفقان و اسارت و زنجير جبر جامعه اي را در خود فرو برده است قطعا شعارش آزادي مطلق است كه ادعاي آزادي جان استوارت ميل و اگزيستانسياليسم سارتر ياسپرس و هايدگر در برابرش نه تنها رنگ باخته هستند بلكه اصلا رنگي ندارند. اگر نژاد پرستي هدف افراد و گروههاي يك جامعه باشد شعار نژاد پرستي مانند « نژاد آلمان فوق همه » را سر خواهند داد!
به هر حال فتنه گران ماهر پيش از آن كه مقتضاي جو جامعه را بشناسند به هيچ كاري اقدام نمي كنند. وقتي كه جو جامعه را شناختند مي فهمند كه تقاضاي اصلي و تقاضاي فرعي جامعه چيست تا كالاي خود را براي عرضه به آن جامعه با تقاضاي موجود تنظيم كنند.
3 ـ اگر فتنه گران مردم ژرف نگر و مطلع بوده باشند تا آن جا كه مي توانند از اصول عاليه انساني و ارزش هاي او دم مي زنند و چنان فرياد واعدلا و احقا وا آزاديا واپيشرفتا و به طور كلي چنان فرياد وا انسانا مي زنند كه حتي بعضي از انسان هاي دانشمند و آگاه و خردمند را هم مي توانند به اشتباه بيندازند.
4 ـ موقعيت گذشته جامعه اصول حقوقي سياسي اجتماعي علمي هنري و جهان بيني حاكم در آن را چنان بي امان و مطلق مي كوبند و چنان در آن كوبيدن قيافه حق به جانب از خودنشان ميدهند كه ساده لوحان را وادار ميكنند كه حتي درباره بديهي ترين اصول و قوانين طبيعي و قراردادي دوران گذشته به ترديد بيفتند...
5 ـ ايجاد اراده و حركت از هر راه و يا هر وسيله اي كه ممكن است . اگرچه هدف منظور ارزش سپري كردن يك صدم آن راه و قرباني كردن وسيله را نداشته باشد.
مسلم است كه اين امور پنجگانه براي اغلب مردم كه از نگرش هاي عميق و همه جانبه محروم اند همه امور جامعه را از تفكرات اصلي گرفته تا تخيلات و از عالي ترين ارزش ها گرفته تا عادي ترين پديده ها مورد سئوال قرار داده در ابهام فرو مي برد.
اصل دوم . فتنه در هنگام پايان يافتن و رويگردان شدن بيدار مي كند. براي توضيح اين اصل مجبوريم دو نوع فتنه را به طور مختصر توضيح دهيم :
نوع يكم . فتنه هاي گذرا.
نوع دوم . فتنه هايي كه در جامعه رسوب مي كنند و عناصر و اصول خود را به عنوان مكتب و عقيده بر جامعه تحميل مي كنند به طوري كه تدريجا همه فرهنگ جامعه را فرا مي گيرند.
دو نوع فتنه مزبور مشتركاتي دارند و تمايزاتي .
مشتركات دو نوع فتنه
الف . امور پنج گانه اي كه در تفسير اصل اول متذكر شديم .
ب . انقسام مردم در برابر فتنه ها به گروه هاي مختلف :
1 ـ ساده لوحاني كه مبناي زندگاني و اراده ها و تصميمها و هدف گيري آنان براساس كشمش و غوره است (با يك كشمش گرمشان و با يك غوره سردشان ميشود).
2 ـ مردماني كه تا حدودي از آگاهي هاي مفيد در زندگي برخوردارند و يك كشمش و يك غوره نمي تواند وضع آنان را دگرگون كنند ولي باغي از كشمش و يا غوره مي تواند در دگرگون كردن وضع آنان موثر بوده باشد.
3 ـ جمعي ديگر وجود دارند كه بيدارتر و هشيارتر از آن اند كه در بروز فتنه ها عناصر معرفتي و اختياري شخصيت خود را ببازند. بلكه تا حدود زيادي مي توانند به تحليل و تركيب قضايايي كه فتنه با خود آورده است بپردازند. البته اينان در اقليت اسف انگيزند هم چنان كه نوابغ در اقليت اسف انگيزند.
هر دو نوع فتنه پس از نزول يا استقرار براي آگاهان قابل شناخت و آموزنده هستند زيرا پس از آن كه يك فتنه در معرض زوال قرار گرفته عوامل و انگيزه هاي به وجود آمدن خود را آشكار مي كند. همچنين با شناخت چگونگي قطع علاقه مردم از آن چه كه فتنه آن را مطلوب نشان مي داد مي توان حقيقت مطلوبيت آن را به خوبي ارزيابي كرد.
تمايزات دو نوع فتنه
1 ـ فتنه هاي گذرا از آن جهت كه به اصل و قانون ثابت مستند نيستند و فقط از حوادث و تحولات مي توانند استفاده كنند دير يا زود صحنه جامعه را ترك مي كنند و در موقع ترك جامعه براي عده اي قابل توجه از مردم شناخته مي شوند. در صورتي كه فتنه هاي رسوبي از آن جهت كه بامهارت كامل خود را وابسته اصل و قانون ثابت نشان مي دهند لذا مي توانند زمان هايي طولاني مغز و روان مردم جامعه را در اختيار خود بگيرند. بلكه چنان كه در بالا اشاره كرديم ممكن است تدريجا به صورت فرهنگ ثابت جامعه درآيند.
2 ـ شناختن فتنه هاي گذرا براي مردمي كه تا حدودي از خرد و آگاهي برخوردارند از شناختن فتنه هاي رسوبي آسان تر است . زيرا فتنه هاي رسوبي به جهت نمايش وابستگي به اصول و قوانين ثابت انساني مي توانند حتي هشيارترين انسان ها را مبهوت كنند.
به عنوان مثال خزيمه با آن خرد و تقوا نخست از پيكار با معاويه امتناع ورزيد تا آن گاه كه سپاهيان معاويه عماربن ياسر را شهيد كردند و به يادش آمد كه پيامبراكرم صلي الله عليه و آله درباره او فرموده بود :
« اي عمار تو را گروهي ستمكار خواهد كشت . »
3 ـ فتنه هاي رسوبي كه با گذشت زمان در جامعه رسوب مي كنند و چه بسا كه به صورت فرهنگ ثابت جامعه در مي آيند ممكن است با بروز شخصيتهاي بزرگ و با تقوا مورد تصفيه قرار بگيرند و امور مناسب و ناشايست آن ها از واقعيات و امور شايسته تفكيك شده و جامعه را از تصفيه مزبور برخوردار كنند. (منبع : در قلمرو معرفت مبحث فتنه )
فتنه گران ماهر پس از آن كه فهميدند تقاضاي اصلي و تقاضاي فرعي جامعه چيست كالاي خود را براي عرضه به آن جامعه با تقاضاي موجود تنظيم مي كنند
فتنه گران چنان قيافه حق به جانب از خود نشان مي دهند كه ساده لوحان را وادار مي كنند كه حتي درباره بديهي ترين اصول به ترديد بيفتند
شناختن « فتنه هاي گذرا » براي مردمي كه تا حدودي از خرد و آگاهي برخوردارند از شناختن « فتنه هاي رسوبي » آسان تر است زيرا فتنه هاي رسوبي به جهت نمايش وابستگي دروغين به اصول و قوانين ثابت انساني مي توانند حتي هشيارترين انسان ها را مبهوت كنند!