« عقل » موهبت و رحمت بزرگ الهي است كه به بشر ارزاني شده تا در پرتو آن زندگي به نظم و سامان آيد موانع راه رشد و كمال مرتفع گردد زيبايي ها از زشتي ها تشخيص داده شود حق و باطل چهره ظاهر سازند و خيرها از شرها و سعادت ها از شقاوت ها جدا شوند و آدمي هدف متعالي و مقصد نهايي و منتهي به رستگاري را بيابد.
عقل نيرويي است راهنما و هدايتگر و برطرف كننده همه تاريكي هاي راه پيشرفت انسان در حيات خاكي . اگر عقل نبود انسان همچون حيوان از عالي ترين افكار و معاني و دانش ها و بينش بي بهره بود و راه به سوي تعالي و رشد و كمال نمي برد و محكوم به همان تنزل در حيات حيواني بود.
در فرهنگ و معارف اسلامي زيباترين تعابير و شگفتي زاترين وصف ها براي عقل و خرد به كار برده شده است تا آنجا كه عقل رسول حق نام گرفته است (1 ) و همه خوبي ها و نيكي ها توسط اين نيروي راهگشا نصيب بشر مي گردد (2 ) و توضيح داده مي شود كه خداوند در بين مردم دو حجت دارد يكي ظاهري و آن ديگر باطني حجت ظاهري رسولان و انبيا و ائمه هستند و حجت باطني عقل هاي مردم است . (3 )
با اين كه عقل و خرد بزرگ ترين راهنما و راهگشاي هدايت و رستگاري انسان است و همه نيكي ها و رشد و پيشرفت ها را در پرتو نقش آفريني هاي اين حجت الهي مي توان به دست آورد لكن بايد توجه داشت كه عقل و خرد و آثار ارزشمند آن و بهره وري هاي بهينه و شايسته از اين نعمت با خواست و اراده و مراقبت انسان پيوند دارد. يعني آدمي بايد خود بخواهد كه از عقل بهره ببرد و اراده كند كه خويشتن را در معرض هدايت هاي او قرار دهد و پيوسته از خود مراقبت نمايد كه از راهنمايي هاي عقل و خرد سرپيچي ننمايد.
بديهي است عقل و خرد هميشه در معرض وسوسه ها و تحريك هاي نفساني قرار دارد و اين انسان است كه بايد راه را بر ورود اميال و خواسته هاي نفساني به حيطه مديريت عقل مسدود نمايد و عقل را در نقش آفريني هاي مفيد و سازنده آزاد و رها نمايد. طبيعي است اگر انسان اين كوشايي و مراقبت را روا ندارد وسوسه هاي نفساني آرام آرام به دايره مديريت عقل و خرد وارد مي شوند و با شدت گرفتن اين نفوذ خطرناك و زيانبار عقل تحت سيطره نفس درمي آيد و نمي تواند آزادانه به راهيابي و هدايت و ارشاد بپردازد. در چنين وضعيت خطرناكي است كه انسان يافته هاي عقلاني را در مسير نفسانيت به كار مي برد و آموخته هايش را در جهت معكوس به بهره برداري مي رساند.
به تعبير ديگر وقتي نفس بر عقل غالب شد عقلانيت انسان از اين پس « عقلانيت نفساني » است و او از عقل و خرد در مسير نيل به باطل و حرام و فساد و پليدي و خلافكاري و نامردمي بهره وري مي نمايد.
در نقطه مقابل عقلانيت نفساني عقلانيت رحماني قرار دارد كه مفهوم آن سيطره عقل بر نفس و در پي آن بهره وري انسان از آموزش ها و راهنمايي هاي عقل و خرد براي رشد و كمال معنوي و سعادت و سلامت در زندگي دنيايي و اخروي مي باشد و به اين ترتيب اين حجت دروني آنگونه كه شايسته است به استفاده و بهره گيري صحيح درمي آيد.
در فرهنگ و معارف اسلامي به همان ميزان كه عقل و خرد مورد تمجيد قرار گرفته و از آثار و بركات ارزشمند آن سخن به ميان آمده است از خطر سلطه نفس بر عقل نيز هشدار داده شده است و به اين ترتيب مي توان به وضوح دريافت كه همه تمجيدها از عقل و برشمردن آثار بزرگ و راهگشا و كمال رسان آن در صورت تحقق در انسان « عقلانيت رحماني » نام مي گيرد و چنانچه تمايلات نفس بر عقل غالب شود و عقل و خرد را تحت سيطره خود درآورد و از آن در مسير فسق و فجور و فتنه و نيرنگ و پليدي استفاده كند « عقلانيت نفساني » ناميده مي شود.
اين سخن از اميرمومنان (ع ) است كه مي فرمايد :
« كم من عقل اسير عند هوي امير »
« چه بسيار عقلي كه در برابر فرمانروايي خواهش هاي نفساني اسير و مقهور است . » (4 )
به كلام حضرت علي (ع ) خوب دقت كنيد. امام (ع ) رابطه بعضي از عقل ها و نفس ها را رابطه اسير و امير مي داند. يعني عقل ها « اسير » هستند و نفس ها « امير » . در چنين حالتي نفس كه امير و فرمانرواست دستور مي دهد و عقل كه اسير و مقهور است اطاعت مي كند! و اين همان « عقلانيت نفساني » است كه همه دانستني ها و آموختني ها و كياست ها و راهنمايي هاي عقل در خدمت نفس درمي آيد و انسان نفس پرست عقل و خرد خويش را براي دست يابي به خيانت ها و فتنه گري و فريبكاري ها به بهره برداري مي رساند.
نگارنده اين سطور افرادي را مي شناسد كه با دروغ و تهمت عليه انسان هاي بي گناه در دل اين و آن جا باز مي كنند تا به نام و نان و عنواني برسند و اسم اين كار را عقلانيت مي نهند و خود را عاقل و خردورز مي نامند!
همچنين همين افراد با فريبكاري و خدعه و نيرنگ آتش فتنه و اختلاف بين ديگران ايجاد مي كنند و ذهن ها و دلها را در مقابل هم قرار مي دهند و به كينه و اختلاف مشغول مي دارند و نام اين عملكرد نفساني و شيطاني خود را عقلانيت مي گذارند!
و نيز همين افراد دست اندازي به جان و مال و ناموس و آبرو و شخصيت افراد جامعه را توجيه مي كنند و به تمام تاخت و تازها و هتك حرمت ها و خلافكاري هاي خويش وجهه عقلي مي دهند و آنها را صحيح و درست مي پندارند و در چنين حالتي تمام قوانين و احكام اسلام را به راحتي به زير پا مي گذارند!
جلوه ديگري از تجلي اين عقلانيت نفساني در اين ناآدمان آدم نما اين است كه از دوستي و مودت و صميميت ديگران به شدت رنج مي برند و تا آن را از هم نگسلند آرام نمي نشينند! همچنين همواره از وحدت و همبستگي ديگران به خشم مي آيند و بي وقفه تلاش مي كنند تا آن را به تفرقه و تشتت مبدل سازند! و نيز برتري هاي اعتقادي و فكري علمي و فرهنگي اخلاقي و عبادي اجتماعي و سياسي مالي و اقتصادي و هنري و مديريتي ديگران را نمي توانند ببينند و به شدت و در حد افراط حسادت مي ورزند و به همين دليل سعي مي كنند برتري هاي اين افراد را نزد اين و آن به زير سئوال ببرند. اينان بي علمي و كم داني بي تقوايي و ناخالصي ناتواني در كار و تلاش و مديريت و امثال اين ناحق ها را به كساني نسبت بدهند كه هم علم و دانش دارند و هم تقوا و پاكي و هم داراي توانمندي در كار و تلاش و مديريت مي باشند و در واقع اين خود آنان هستند كه در همه اين امور « نااهل » مي باشند و به دليل ابتلا به بيماري رواني « فرافكني » درباره انسان هاي صالح و فكور و خدوم و مدير و مدبر اينگونه به فضاسازي هاي باطل و خلاف شرع و عقل و مروت مي پردازند!

اكنون پرسش اساسي اين است كه راه نجات از عقلانيت نفساني و نيل به عقلانيت رحماني چيست و چه بايد كرد تا از دام هاي مختلف نفس رهيد و عقل را از سيطره اين دشمن درون آزاد نمود
دين مبين اسلام براي رهايي انسان يك توصيه دارد كه بسيار مهم و مبنايي و اثرگذار است و هيچ راه حل ديگري را مفيد و اثربخش نمي داند و آن عبارت است از « جهاد اكبر » يا « مبارزه با نفس » براي مسدود كردن همه راه هاي نفوذ و سيطره نفسانيت بر عقلانيت و در نهايت متجلي شدن « عقلانيت رحماني » در فكر و انديشه و رفتار و عمل انسان در همه عرصه هاي فعاليت هاي فردي و اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي و سياسي .
در اين كلام اميرمومنان (ع ) بينديشيم كه مي فرمايد :
« كسي كه عقلش بر هواي نفس غالب باشد به رستگاري و سعادت نائل مي شود و آن كس كه عقلش مغلوب تمايلات نفسانيش باشد رسوا و مفتضح مي گردد . » (5 )
براي رسيدن به اين هدف مطلوب يعني غلبه عقل بر نفس و تحقق عقلانيت رحماني و ذايل شدن عقلانيت نفساني بايد به مجاهده با تمايلات نامشروع نفس اهتمام ورزيد و راه جهاد اكبر براي خودسازي و تهذيب درون را آغازيد و سختي هاي راه را كه مراقبت هاي وقفه ناپذير از رفتار و عملكردهاي خويش است پذيرفت و با اميد به موفقيت و پيروزي پيش تاخت تا سرانجام اين دستورالعمل حضرت علي (ع ) كه فرمود : « عقل را بر هواي نفس خود برتري و فضيلت ده » (6 ) به ظهور و عينيت درآيد .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقي :
1 ـ غررالحكم ج 1
2 ـ تحف العقول ص 54
3 ـ همان مدرك ص 386
4 ـ غررالحكم ج 1 ص 86
5 ـ الحديث ج 3 ص 305
6 ـ همان مدرك ص 303
بهره وري هاي بهينه و شايسته از عقل با خواست و اراده انسان پيوند دارد. يعني آدمي بايد خود بخواهد كه از عقل بهره ببرد و اراده كند كه خويشتن را در معرض هدايت هاي او قرار دهد و راه را بر ورود اميال و خواسته هاي نفساني به حيطه مديريت عقل مسدود نمايد و عقل را در نقش آفريني هاي مفيد و سازنده آزاد بگذارد
حضرت علي (ع ) رابطه بعضي از عقل ها و نفس ها را رابطه اسير و امير مي داند. يعني عقل ها « اسير » هستند و نفس ها « امير » . در چنين حالتي نفس كه امير و فرمانرواست دستور مي دهد و عقل كه اسير و مقهور است اطاعت مي كند!
جلوه اي از تجلي عقلانيت نفساني در ناآدمان آدم نما اين است كه از دوستي و مودت و صميميت ديگران به شدت رنج مي برند و تا آن را از هم نگسلند آرام نمي نشينند! همچنين همواره از وحدت و همبستگي ديگران به خشم مي آيند و بي وقفه مي كوشند تا آن را به تفرقه و تشتت مبدل سازند!
كساني كه يافته هاي عقلي را در جهت معكوس ـ يعني عقلانيت نفساني ـ به بهره برداري مي رسانند بي علمي و كم داني بي تقوايي و ناخالصي ناتواني در كار و تلاش و مديريت را به كساني نسبت مي دهند كه هم علم و دانش دارند و هم تقوا و پاكي و هم داراي توانمندي در كارو تلاش و مديريت مي باشند و در واقع اين خود آنان هستند كه در همه اين امور « نااهل » مي باشند و به دليل ابتلا به بيماري رواني « فرافكني » درباره انسان هاي صالح و فكور و خدوم و مدير و مدبر اينگونه به فضاسازي باطل و خلاف شرع و عقل مي پردازند!
عقلانيت رحماني با سيطره عقل بر نفس و استفاده صحيح انسان از راهنمايي هاي اين حجت دروني براي دست يابي به رشد و كمال معنوي و پيشرفت و سعادت در حيات جمعي تحقق مي يابد