ب . اكتفا به ظاهر موجب هلاكت
وجه ديگر ضرورت توجه به باطن قرآن و لزوم تاويل آيات آن در ديدگاه امام خميني ; اين است كه توقف در ظاهر
آيات و نرفتن به مغز و باطن
موجب جهل و انكار نسبت به نبوت و ولايت و سبب مرگ و هلاكت است :
« گمان مكن كه كتاب آسماني و قرآن فرو فرستاده رباني
همين پوسته و صورت است و بدان كه ايستادن در حد
صورت و ماندن در حد ظاهر و نرفتن به مغز و باطن
مرگ و هلاكت است و ريشه تمامي جهالتها و پايه تمامي انكار
نبوت ها و ولايت ها مي باشد . » (امام خميني
شرح دعاي سحر
59
ـ60 )
.2 وضع الفاظ براي معاني عام
مراد از اين اصل آن است كه واژه هايي كه در معاني محسوس و مادي به كار رفته اند
به اعم از آن معناهاي ظاهري
توسعه يابند; زيرا موضوع له الفاظ عام است و خصوصيات و قيودي كه از مصاديق كلمات نشات گرفته
تاثيري در اصل
معنا و حقيقت موضوع له ندارد; بلكه حقيقت لفظ عبارت از امري است كه بر همه مراتب قابل صدق و بر همه شئون و
درجات آن قابل انطباق باشد. براين اساس
اطلاق الفاظ بر عالي ترين مراتب و حقايق غيبي كه مبادي حقايق خارجي
هستند
بسا شايسته تر از اطلاق آنها بر مراتب نازل و پايين كه در حد فهم عرف مردم است
مي باشد.
با پذيرش اين مبنا
اگر واژه اي به معاني مجرد و حقايق طولي آن ـ كه در مراتب بالاي معناي ظاهري واژه مي باشد ـ
توسعه يافت
اين استعمال
مجازي و برخلاف موضوع له نيست و استعمال حقيقي مي باشد; چنان كه ملامحسن فيض
كاشاني مي نويسد :
« براي هر معنايي از معاني
يك حقيقت و روح وجود دارد و يك قالب و صورت . گاهي حقيقت
صورتها و قالبهاي
چندي دارد. الفاظ تنها براي حقايق و روح معاني وضع شده اند و از آنجا كه حقايق
در قالبها وجود دارند و ميان آنها
نوعي اتحاد وجود دارد
الفاظ در مورد قالبها به نحو حقيقت استعمال مي شوند . » (فيض كاشاني
31
1 )
و ميرزا مهدي آشتياني مي نويسد :
« بدان كه يكي از قواعد ذوقي كه نزد ارباب معرفت مقرر و ثابت مي باشد
اين است كه الفاظ براي معاني عام وضع
شده اند. به عنوان نمونه
واژه « ميزان » در نظر آنان براي هر چيزي است كه با آن اندازه گيري و تعيين مقدار مي شود; خواه
اين ميزان از جنس آهن باشد يا از جنس ديگر
از جنس قپان (باسكول ) يا ترازو و شاقول و متر و مانندش باشد يا از قبيل
صرف و نحو
منطق و عروض يا از قبيل عدل . عدل
كامل و ديگر چيزها باشد
يا آنچه كه اندازه گيري مي شود از جواهر
يا اعراض
از ماديات يا مجردات
اعيان يا ذوات
صفات يا ملكات
افعال و اعمال و غير آن باشد. اگر چنين توسعه
مفهومي انجام گرفت
ديگر اشكالي ندارد كه تعبير ميزان بر منطق
صرف
نحو
عروض
موسيقي
عدل
قرآن
عقل
كامل و انسان كامل مكمل همگي درست باشد و استعمال حقيقي باشد
نه از طريق تشبيه و مجاز; چون در حقيقت هر
كدام از آنها در جاي خود اندازه گيري مي كند . » (مدرس آشتياني
8
)
امام خميني رحمه الله درباره نقش محوري و كليدي اين اصل در فهم اسرار باطني قرآن
چنين فرموده اند :
« آيا از اشارات اوليا و كلمات عرفا ـ رضي الله عنهم ـ اين معنا را به دست آورده اي كه الفاظ براي روح معاني و
حقيقت آنها وضع شده است و آيا در اين مطلب تدبر كرده اي به جان خودم سوگند كه در اين مطلب انديشيدن
از
عبادت شصت سال بهتر است ; زيرا اين مطلب
كليد كليدهاي معرفت و اصل اصول فهميدن رازهاي قرآن است . » (امام
خميني
مصباح الهدايه الي الخلاقه و الولايه
39
)
به عنوان مثال
يكي از مشكلاتي كه در معناي « رحمن » و « رحيم » وجود دارد
اين است كه « علماي ظاهر گفته اند :
رحمن و رحيم مشتق از رحمت است و در آن عطوفت و رقت نهفته
در نتيجه اطلاق آن بر ذات مقدس حق داراي اشكال
است . به همين علت
به تاويل و توجيه آن پرداخته و آن را مجاز گرفته اند . (ر . ك : آلوسي
98
1 ) برخي ديگر در استفاده
از اين گونه اوصاف به مقاصد كلام توجه كرده و گفته اند كه اطلاق اين اوصاف بر خداوند به لحاظ آثار و افعال است
نه
به لحاظ مبادي و اوصاف . و معناي رحمن و رحيم اين است كه كسي معامله رحمانيت و رحمت كند.
اما امام رحمه الله به صراحت مجاز بودن را بعيد مي داند
به ويژه در كلمه « رحمان » كه استعمال مجاز آن شگفت آور
است ; چون اين كلمه در معنايي وضع مي گردد كه استعمال مجاز در آن جايز نيست و مجاز بلاحقيقت است . بدين روي
راه حل مبنايي خود را مطرح مي سازد :
« و اهل تحقيق در جواب اين گونه اشكالات گفته اند : الفاظ موضوع است از براي معاني عامه و حقايق مطلقه . پس
بنابراين
تقيد به عطوفت و رقت داخل در موضوع له لفظ رحمت نيست و از اذهان عاميه اين تقيد تراشيده شده والا در
اصل وضع دخالت ندارد و اين مطلب به حسب ظاهر بعيد از تحقيق است ; زيرا معلوم است كه واضع نيز يكي از همين
اشخاص معمولي بوده و معاني مجرده و حقايق مطلقه را در حين وضع در نظر نگرفته (است ). بلي
اگر واضع حق تعالي
يا انبيا باشند به وحي و الهام الهي
از براي اين مطلب وجهي است ... ممكن است در بيان اين مطلب چنين گفت كه واضع
لغات گرچه در حين وضع
معاني مجرده را در نظر نگرفته است
ولي آنچه كه از الفاظ در ازاي آن وضع شده
همان معاني
مجرده مطلقه است ; مثلا لفظ نور را كه مي خواسته وضع كند
آنچه در نظر واضع از انوار مي آمده
گرچه همين انوار
حسيه عرضيه بوده ـ به واسطه آن كه ماوراي اين انوار را نمي فهميده ـ ولي آنچه را كه لفظ نور و در ازاي او واقع شده
همان جهت نوريت او بوده
نه جهت اختلاط نور با ظلمت
كه اگر از او سوال مي كردند كه اين انوار عريضه محدوده نور
صرف نيستند
بلكه نور مختلط به ظلمت و فتور است
آيا لفظ نور در ازاي همان جهت نوريت اوست يا در ازاي نوريت
و ظلمانيت آن است
بالضروره جواب آن بود كه در مقابل همان جهت نوريت است و جهت ظلمت به هيچ وجه دخيل در موضوع له
نيست .... و همين طور است جميع الفاظي كه براي معاني كماليه
يعني اموري كه از سنخ وجود و كمال است
موضوع
است . » (امام خميني
آداب الصلوه
249
ـ250 )
تلاش امام رحمه الله در توسعه معنايي واژه هاي رحمن و رحيم
نور و نار و ساير واژه هاي مشابه
توسعه معنايي
براي درك معارف الهي
به ويژه در شناخت حق تعالي و معاني بلند قرآن در لفافه متداول عرفي است كه به زبان قوم
استعمال شده و گمان مجاز و استعمال لفظ در غير موضوع له برده مي شود . » (ايازي
356
1 ـ358 )
و به عنوان نمونه
كلمه « قلم » نيز در اصل براي ابزار نقش صورت بر روي الواح وضع شده است
بدون آنكه جنس
آنها مورد نظر باشد كه از ني است يا آهن يا جز آن ; بلكه اصلا جسم بودن قلم
جز حقيقت موضوع له نيست ; چنان كه
محسوس يا معقول بودن نقش نيز شرط نيست و نيز لوحي كه در آن
الفاظ نقش مي شود
لازم نيست كه از جنس چوب
يا كاغذ يا جز آن باشد . (ر . ك : فيض كاشاني
31
1 )
.3 ذو مراتب بودن كتاب و كلام الهي
الف . معناي كتاب
همان طور كه بيان شد
الفاظ براي معاني عام وضع شده اند و خصوصيات و قيود نشات گرفته از مصاديق
تاثيري در
موضوع له ندارد. از اين رو
در معناي كتاب نيز وجود قلم و كاغذ و دوات و مانند آن لازم نمي باشد و در نتيجه
كتاب به
هر چيزي اطلاق خواهد شد كه بتواند مراد و مقصود صاحبش را نشان دهد. بنابراين
هر چه كه نشان دهنده خداوند
متعال و حكمت و هدف او باشد
كتاب الهي است ; چنان كه امام خميني رحمه الله نيز عالم هستي را كتاب و يا
كتاب هاي الهي دانسته و فرموده است :
« عوالم وجود و كشور هستي از غيب و شهود همگي كتاب است و آيات و كلام و كلمات
و آن را ابوابي است تنظيم
شده
و فصلهايي است مفصل
و كليدهايي است كه ابواب آن با آنها باز مي شود
و خاتمه هايي كه كتاب به وسيله آنها به
پايان مي رسد. و هر كلمه اي را حرفهايي و هر حرفي را زبري و بيناتي است .
پس فاتحه كتاب تكويني الهي كه خداي تعالي آن را با دست قدرت كامله خود تصنيف فرموده
و همه كتاب به
وجود جمعي الهي كه از كثرت منزه و از هرگونه عيب و كدورتي مقدس است
در آن وجود دارد
از جهتي همان عالم
عقول مجرده و روحانيون از ملائكه و تعين اولي مشيت است و از جهتي خود مشيت است ; زيرا مشيت است كه مفتاح
غيب وجود است ... و خاتمه كتاب الهي و تصنيف رباني
عالم طبيعت و طومار عالم كون به حسب قوس نزول است
وگرنه ختم و فتح
يكي است .... و در فاصله فاتحه كتاب و خاتمه اش سوره ها و باب ها و آيه ها و فصل هاست .
پس اگر وجود مطلق و تصنيف الهي منظم را به همه مراتب و منازلش يك كتاب اعتبار كرديم
آن وقت هر عالم از
عوالم كليه بابي از ابواب و جزوي از جزوه هاي آن بوده
و هر عالم از عوالم جزئيه سوره آن و فصل آن خواهد بود
و هر
مرتبه از مراتب هر عالم يا هر جزئي از اجزا آن عالم آيه آن كتاب و كلمه آن مي شود
و آيه شريفه « از آيات او آن است كه
شما را از خاك آفريد . سپس شما بشري شديد پراكنده در روي زمين . » روم 20
) تا آخر آيات
به اين اعتبار برمي گردد . و
اگر سلسله وجود را كتاب هاي متعدد و تصنيف هاي متكثر دانستيم
هر عالم كتاب مستقلي خواهد بود كه ابواب و آيات
و كلماتي دارد به اعتبار مراتب و انواع و افراد
و مثل اينكه آيه شريفه « هيچ تر و خشكي نيست مگر اينكه در كتاب مبين
است » (انعام 59
) به حسب اين اعتبار است . و اگر هر دو اعتبار را منظور داشتيم
وجود مطلق
يك دوره كتاب چند
جلدي خواهد بود كه هر جلد آن داراي بابها و فصلها و آيات بينات مي باشد. » (امام خميني » شرح دعاي سحر
85 ـ87 )
و شيخ محمود شبستري در « گلش راز » ميگويد :
« به نزد آن كه جانش در تجلي است
همه عالم كتاب حق تعالي است
عرض اعراب و جوهر چون حروف است
مراتب جمله آيات و وقوف است
از او هر عالمي چون سوره خاص
يكي چون فاتحه و آن ديگر اخلاص
(لاهيجي
733
)
بررسي آثار امام خميني (ره ) نشان مي دهد كه ايشان بنابر ديدگاه عرفاني خويش
تاويل را بيشتر به معناي ثانوي كلام
يعني برداشت باطني از ظواهر الفاظ قرآن دانسته اند
برطبق باور عرفاني امام خميني (ره ) همه آيات الهي اعم از محكم و متشابه
داراي تاويل هستند كه عبارت از
دست يابي به لايه هاي معنايي باطن آيات مي باشد
امام خميني : از براي كتاب تدوين الهي به اعتباري هفت بطن هست و به توجيه ديگر هفتاد بطن كه جز خدا و راسخان
در علم كسي را از آن بطون آگاهي نيست و آن معاني را مس نمي كند
مگر كساني كه از حدثهاي معنوي و اخلاق پست و
بد
پاك و پاكيزه بوده و با فضايل علمي و عملي آراسته باشند و هر كس به هر مقدار كه منزه تر و مقدس تر است
تجلي
قرآن بر او بيشتر و حظ و نصيبش از حقايق قرآن فراوان تر خواهد بود
*****
تازه هاي نشر
|
اصول فلسفه رئاليسم
انتشارات بوستان كتاب « اصول فلسفه رئاليسم » را كه از آثار علامه طباطبايي مي باشد
به كوشش سيد هادي
خسروشاهي منتشر كرده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده ميشود : فلسفه چيست
رئاليسم و ايده
آليسم
فلسفه و سفسطه
علم و ادراك
ارزش معلومات
پيدايش كثرت در ادراكات
ادراكات اعتباري
واقعيت و هستي
اشيا
ضرورت و امكان
علت و معلول
امكان و فعليت
قدم و حدوث
وحدت و كثرت
خداي جهان و جهان و...
آغاز فلسفه
كتاب « آغاز فلسفه » را كه از آثار علامه طباطبايي مي باشد و محمد علي گرامي آن را ترجمه نموده است
انتشارات
بوستان كتاب آن به كوشش سيدهادي خسروشاهي در 375 صفحه منتشر كرده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور
عناوين زير ديده ميشود : تعريف فلسفه و بيان موضوع و هدف از آن
كليات مباحث هستي
تقسيم وجود خارجي و
ذهني
مواد گاز وجوب و امكان و امتناع
ماهيت و احكام آن
مقولات عشر
علت و معلول
تقسيم موجود به واحد و
كثير
قوه و فعل
علم و عالم و معلوم
مباحث مربوط به واجب الوجود و...
شب خاطره
كتاب « شب خاطره « كه به اهتمام مجتبي عابديني تدوين شده
انتشارات سوره مهر در 146 صفحه به چاپ رسانده
است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود : صداي آشنا
دست ها بالا سالار
روز پانزدهم
چي
مي خواستيم چي شد
شهر آلوده است
شب حادثه
خيانت
خبرنگار
رمز عبور
ما زنده ايم
باغ طالقاني
پيام
همشاگردي و...
راهبرد دفاعي
شماره 20 فصلنامه راهبرد دفاعي با عناوين زير منتشر شده است : تحليل روند ژئوپليتيك در نظام بين الملل
پيامدهاي امنيتي قانون جديد نفت عراق
مساله كركوك و چالش هاي قومي و مذهبي در عراق جديد
تحليل ژئو
پليتيكي تحولات كردستان عراق
تحليل هيدروپليتيك بر دگرگوني رويكرد قدرتهاي فرا منطقه اي
عوامل ژئوپليتيكي
موثر بر امنيت مرزي
بحران هاي منطقه و ژئوپليتيك منازعه در خليج فارس و...
راهبرد
شماره 46 نشريه « راهبرد
با عناوين زير منتشر شده است : رسانه هاي گروهي و امنيت ملي
بررسي بازار كار ايران و
تاثير افزايش قيمت نفت بر اين بازار
ارزش گذاري بر پول ملي
بررسي آثار افزايش قيمت فرآورده هاي نفتي بر بهاي
خدمات حمل و نقل در ايران
اقتصاد دانش محور
الگوي بهينه مصرف درآمدهاي نفتي
روش هاي اجرايي شدن
سياستهاي كلي اصل 44
رژيم حقوقي فضاي ماوراي جو زمين و چالش هاي پيش روي آن
محاسبه ثقل تورم در ايران
و مقايسه آن با تورم كلي
حكمراني خوب كليد توسعه آسياي جنوب غربي
شاخص هاي تركيبي آينده نگر اقتصاد ايران
و تعدادي عناوين ديگر.
ميراث جاويدان
شماره 61 فصلنامه « وقف ميراث جاويدان » با عناوين زير منتشر شده است : طرحي براي نوآوري در عرصه وقف
وقف پول در مذاهب فقهي اسلامي
بررسي و تاثير وقف در ساختار شهري اراك
ولات بني اردلان و قبالجات كردستان
نگاهي به معرفت ديني و مكتب تفكيك
واكاوي اقليمي خاندان هاي سادات ايران
موقعيت گنبد ليشتر
بقعه شيخ
ابوسليمان داراني و موقوفات آن
تاثير وقف در گسترش و توسعه فيزيكي و كالبدي شهرري و تعدادي عناوين ديگر.
ميقات حج
شماره 63 فصلنامه ميقات حج با عناوين زير منتشر شده است : اسرار و معارف حج
خودشناسي
منزلت يابي در
حج رحماني
فقه حج
رساله فدميه
يهوديان مدينه
وضعيت شيعه در مدينه
جايگاه و عظمت بقيع در نگاه مسلمانان
فضايل غير قابل انكار اما كتمان شده
حج نامه و...
حكومت اسلامي
شماره 46 مجله حكومت اسلامي با عناوين زير منتشر شده است : نزاهت انديشه و فقه سياسي اسلام
نگاهي گذرا
به نقش پيامبر(ص ) در احيا و توسعه حقوق بشر
كالبد شكافي معناي حق در انديشه سياسي فقها شيعه
بيعت و
قدرت
همراهي و هم نظري علما مشروطه خواه نجف با شيخ فضل الله نوري
جايگاه مصلحت در تشريع احكام اجتماعي
اسلام
تحزب در انديشه رهبران جمهوري اسلامي و...
مسجد
شماره 126 ماهنامه مسجد با عناوين زير منتشر شده است : بازشناسي الگوي پيشرفت
نقش مساجد در تعالي
خانواده
اگر ما فرهنگ را مديريت نكنيم مديريت مي شويم
دين را چگونه گزارش كنيم
مشاعر مقدس و مساجد آن ها
عدالت سياسي در انقلاب اسلامي و تعدادي عناوين
ديگر.
سلام بچه ها
شماره 222 ماهنامه « سلام بچه ها » با عناوين زير منتشر شده است : پرواز با دعاي عرفه
بال هايم كجاست
ناله شنر
آسمانه
چرا آسمان آبي است
دهكده تاريخي و توريستي كندوان و تعدادي عناوين ديگر.
| |