دفاع قائم مقام از رئيس كل بركنار شده اش
كاهش نرخ تورم و صرفا با اتكا به اعطاي تسهيلات رانتي نمي توان انتظار كاهش هزينه هاي توليد را داشت .
قائم مقام بانك مركزي در يادداشتي كه به رسانه هاي گروهي ارسال كرده آورده است : طول دوران تصدي مظاهري در پست رياست كلي بانك مركزي بر خلاف رسم متعارف كوتاه بود و قضاوت در خصوص عملكرد و دستاوردها مستلزم مرور زمان است . البته " عرض " خدمات او به حد كافي گسترده بود.
1 ـ در اين دوران محافل دانشگاهي و كارشناسي و رسانه هاي تخصصي با مواضع كارشناسي بانك مركزي همراهي قابل تحسيني داشتند طوري كه حكايت از نوعي اجماع در تاييد جهت گيري هاي كلي بانك مركزي داشت .
اميد مي رود در ادامه نيز مواضع بانك مركزي در صدر اجماع محافل دانشگاهي و كارشناسي و مورد تاييد فعالان واقعي بازار كسب و كار باشد چراكه سرمايه بانكهاي مركزي و رمز توفيق آنها جلب اعتماد عمومي و كسب اعتبار مواضعشان در محافل كارشناسي است .
2 ـ بسته سياستهاي پولي كه حكم شفاف سازي موضع سياست گزار پولي را دارد و با هدف اتخاذ رفتار يكسان براي بانكهاي دولتي و غير دولتي تدوين و به تصويب كمسيون اقتصاد به عنوان جايگزين شوراي پول و اعتبار رسيد ابتكار قابل توجهي بود امروزه در دنيا گرايش زيادي وجود دارد كه موضع سياستگزار پولي هرچه بيشتر براي فعالان اقتصادي شفاف باشد و بسته سياستي ـ نظارتي اين نقش را ايفا كرد. بانك مركزي پيرامون مسايل و مشكلات پولي و بانكي كه از سالهاي گذشته گريبانگير نظام بانكي كشور بوده آسيب شناسي و در نهايت نسخه درماني خود را در قالب بسته مذكور ارائه كرد.
3 ـ نرخ سود در تمام بانكها يكسان شد .
4 ـ تسهيلات خريد مسكن عمدتا جاي خود را به تسهيلات ساخت داد .
5 ـ در اين دوران بدون نياز به تدوين قانون جديد به صراحت از حضور و تاسيس و فعاليت بانكهاي خارجي در ايران رفع ابهام شد. بدين ترتيب بستر لازم براي حضور بانكهاي خارجي فراهم شد. البته اين مهم از تاكيدات ويژه رياست جمهوري هم بود كه خوشبختانه تحقق پيدا كرد.
6 ـ در اين دوران موسسات اعتباري متعددي كه ميليونها سپرده گذار را به حوزه خود كشيده بودند بالاخره به انقياد بانك مركزي تن دادند. كه اميد مي رود با تداوم نظارت بانك مركزي از دامنه بازار غير متشكل پولي به نفع بازار متشكل كم شود
7 ـ با اتكا به مصوبه دولت ايران چك بانك مركزي معرفي شد . اين ابتكار زمينه بازگشت حق انحصاري نشر اسكناس را كه در تمام دنيا از آن بانكهاي مركزي است براي بانك مركزي فراهم كرد.
اگر از چند روز اول بگذريم امروز مردم نفس راحتي مي كشند. مبادلاتشان تسهيل شده است . ديگر دردسر پشت نويسي و به حساب خواباندن و حمل حجم انبوه اسكناس را ندارند. اگر ترغيب بانك مركزي موثر واقع شود و دستگاههاي خودپرداز هم با ايران چك تغذيه شوند راحتي مردم دو چندان خواهد شد.
8 ـ بدين ترتيب جلوي بروز نياز به واردات اسكناس به كشور هم گرفته شد . اگر اين ابتكار به خرج داده نشده بود ديري نمي پاييد كه يا بايد كارخانجات جديد توليد كاغذ اسكناس و توليد اسكناس وارد مي كرديم يا كمبود اسكناسمان را به خارج سفارش مي داديم . اين در حالي است كه بيشترين سرانه اسكناس را در مقايسه با اغلب كشورها داريم . به فضل اين ابتكار تعداد برگ اسكناس در گردش كه از 8 ميليارد قطعه فراتر رفته بود رو به كاهش گذاشت و حالا ديگر مي شود حجم اسكناس را مديريت كرد.
اگر اين ابتكار در اين مقطع به كار گرفته نمي شد معلوم نبود چه وقت و چگونه بتوان راهكاري براي كاهش تعداد برگ هاي اسكناس در كشور اعمال كرد. اكنون قابل پيش بيني است كه در مدتي محدود بشود تعداد قطع هاي اسكناس را به سطح متعارفي رساند. بانك مركزي به منظور پرهيز از تفريط خطوط اعتباري البته قدري كمتر از خالص چك پول هاي در گردش به صورت كوتاه مدت شش ماهه در اختيار بانكها قرار داد تا معرفي ايران چك جديد كمترين ناملايمات را براي بانكها و مردم به دنبال داشته باشد.
9 ـ با ابتكار بانك مركزي در خصوص معرفي ايران چك جديد از تورم زائي اسكناس درشت توهم زدايي شد و زمينه براي انجام مراحل بعدي اصلاحات پولي فراهم شد.
10 ـ در طول اين دوران گرچه تا تحقق منويات رياست جمهوري فاصله وجود دارد اما در حوزه بانكداري الكترونيك هم گامهاي خوبي برداشته شد. امروز مردم مي توانند از طريق دستگاههاي خودپرداز و يا ساتنا وجوه خود را به صورت الكترونيكي از شعبه يك بانك به شعبه بانكي ديگر در كوتاه ترين زمان ممكن منتقل كنند.
11 ـ بستر عرضه كارتهاي اعتباري در قالب بانكداري بدون ربا مبتني بر عقد قرض الحسنه فراهم شد .
12 ـ در طول اين دوران هيچ گاه سياست انقباضي اعمال نشد هرچه بود كنترل « انبساط پولي » بود . توجه دادن بانك ها و مسئولان محلي به رعايت توازن در منابع و مصارف و عدم اشتياق به اضافه برداشت از بانك مركزي نكته اي كه به گونه اي خارق العاده مورد اتفاق نظر محافل دانشگاهي و كارشناسي بود در هيچ قاموسي سياست انقباضي تلقي نمي شود.
بگذريم كه با وجود تمام تاكيدات و اقدامات باز هم بانك مركزي خود را ناچار از انعطاف ديد و اضافه برداشت بانكها در زمان كنوني نسبت به يكسال قبل نه تنها كاهش نيافته كه افزايش هم داشته است .
بانك مركزي اگر ادعايي دارد در اين است كه از افزايش زياده از حد آن جلوگيري كرده است . اين رخداد هم در هيچ قاموسي انقباضي تلقي نمي شود.
بانك مركزي نسبت موزون ذخاير قانوني را در بسته سياست هاي پولي و با هدف بهبود تركيب سپرده ها به نفع سپرده هاي بلند مدت حدود 2 درصد كاهش داد كه اين امر عملا " و در وهله اول به آزاد سازي بخشي از منابع بانكي هم منجر شد . اين هم در هيچ قاموسي سياست انقباضي تلقي نمي شود.
اجازه داد بانكها دو « واحد درصد » از ذخاير قانوني را براي بهبود موجودي نقدي خود و تغذيه ماشين هاي خودپرداز در صندوق ها و ماشين هاي خود پرداز نگهداري كنند اين سياست هم سياست انقباضي تلقي نمي شود و اميد مي رود خودپردازها به تدريج از نارسائي كمبود وجه در امان بمانند.
براي جايگزيني چك بانكهاي قبلي خطوط اعتباري كوتاه مدت در اختيار بانكها قرار داد اين هم سياستي انقباضي تلقي نمي شود.
خلاصه آن كه شواهد تجربي اين ادعا را كه بانك مركزي سياست پولي انقباضي اتخاذ كرد تاييد نمي كند.
13 ـ در حوزه خالص دارايي هاي خارجي بانك مركزي چنانچه ماهيت بانكهاي مركزي اقتضاي آن را دارد سياست احتياط آميزي پيشه شد تا اثرات انبساط پولي آن به حداقل كاهش پيدا كند.
14 ـ ثبات نسبي نرخ ارز مبتني بر توجه به قابليت هاي اقتصاد غيرنفتي تداوم يافت و در پرتو آن بستر مناسب براي برنامه ريزي فعالان اقتصادي فراهم شد. شرايط مساعد تعهدات و ذخاير خارجي كشور سبب شد تا در دوره مورد نظر با تغييرات عمده در سياست ها و ابزارهاي بخش خارجي اقتصاد مواجه نباشد.
دراين مدت تفاوت نرخ ارز در بازار رسمي (بين بانكي ) و غير رسمي در حدود 100 ريال بود كه كمتر از 1 1 درصد متوسط نرخ دلار در بازار غير رسمي و رسمي را تشكيل مي داد. دراين مدت ارزش ريال هم چنان برحسب سبدي از اسعار عمده هدايت شد. درعين حال تضعيف ريال در مقابل سبد مذكور در سطح پاييني قرار داشت كه اين امر مخاطرات فعالان اقتصادي از حوزه تغييرات نرخ ارز را در سطح قابل قبولي تامين كرد. انحراف معيار نرخ دلار در بازار رسمي و غير رسمي در يك ساله منتهي به شهريور سال 1387 به ترتيب معادل 159 و 131 ريال بود .
15 ـ ذخاير ارزي كشور تاحد امكان حفظ و صيانت شد به طوري كه خوشبختانه امروز مطابق با استانداردهاي بين المللي از جمله قوي ترين كشورها در وضعيت ارزي مثبت قلمداد شده و براي مدتي بيش از يك سال واردات كشور ذخاير ارزي در اختيار هست .
16 ـ در مواجهه با شدت گرفتن فشار تحريم هاي بين المللي و تغيير تركيب درآمدها هزينه ها ذخاير و تعهدات خارجي به نفع يورو ارز مداخله (مرجع ) نظام ارزي كشور از اواخر آبان ماه 1386 از دلار به يورو تغيير يافت .
17 ـ مظاهري در دوران تصدي بانك مركزي در چارچوب محتويات چشم انداز بيست ساله و همراستا با سياستهاي اصل 44 قانون اساسي تلاش كرد در سياستگذاري پولي از مكانيسم بازار البته مبتني بر واقعيت اقتصادي ايران حمايت كنند .
بومي كردن مباني نظري مكانيسم بازار متناسب با واقعيت هاي اقتصاد ايران جوهره جدايي ناپذير مواضعي بود كه بانك مركزي در طول اين دوران اتخاذ كرد و تلاش كرد به دولت محترم همفكري و مشاوره بدهد. به اين ترتيب سعي شد از افراط در حوزه سياستگزاري پولي پرهيز شود. اينطور نباشد كه الزاما در آخرين حد مكانيسم بازار بايستد.
از جمله واقعيت هاي اقتصاد ايران اين است كه هنوز بين نرخ بازده داخلي بخشهاي مولد اقتصاد و ساير فعاليت ها فاصله قابل ملاحظه وجود دارد چنانكه هنوز فعاليت بازار سرمايه عمدتا به « انجام معاملات روي سهام موجود » محدود بوده و اين طور نيست كه به شكل پنجره فراخي باشد كه با پذيره نويسي سهام جديد و افزايش سر مايه بنگاهها يا از طريق تجهيز منابع استقراضي و نظاير آن به كمك بازار پول بيايد و اجازه دهد بازار پول زير انبوه تقاضا براي وجوه قابل استقراض نفسي تازه كند. در اين شرايط و امثال آن اين وقوف وجود داشت كه اتكاي صرف به مكانيسم بازار و دست نامرئي چاره كار نخواهد بود.
از سوي ديگر تلاش شد روشن شود تفريط هم ما را به مقصد مطلوب نخواهد رساند. تلاش شد اين تصور كه از پنجره كاهش نرخ سود بانكي بدون توجه به رفتار سطح عمومي قيمت ها مي شود اميد به كاهش هزينه توليد داشت اصلاح شود.
بدون كاهش نرخ تورم و صرفا با اتكا به اعطاي تسهيلات رانتي نمي توان انتظار كاهش هزينه هاي توليد را داشت . حمايت از رانت در نظام بانكي حكايت آن كسي است كه بر شاخه درخت نشسته بود و بن مي بريد. رانت هر چه بيشتر باشد اگر با تعمق نگاه كنيم خودش عاملي براي افزايش هزينه توليد كج گزيني و كج منشي خواهد شد. در اين ميان خيري به بخش مولد هم نخواهد رسيد اما واسطه گري مالي قطعا تضعيف خواهد شد.
ويژگي ديگر نگرش تفريطي نگرش بودجه اي به منابع سپرده اي بانكها بود. در اين زمينه بانك مركزي موفق شد ياري بزرگان دولت را به استمداد طلبد. خوشبختانه امروز ديگر به راحتي گذشته و بدون توجه به لزوم توازن در منابع و مصارف بانكي و با چشم پوشي از اينكه بانك يك بنگاه اقتصادي انتفاعي است كه با سود دهي مي تواند تداوم حيات دهد چوب يكنواخت بر تسهيلات بانكي نواخته نمي شود.
ديگر امروز كمتر كسي خواهان حذف عمومي « وجه التزام تاخير » بوده يا خواهان « استمهال تسهيلات بدون ديدن هزينه هاي بانكي » است . ديگر امروز اين فضا ايجاد شده كه هرگونه قول و فعلي كه احتمال بروز پيامد منفي بر معوقه هاي بانكي را به همراه داشته باشد در نطفه خموده شود. امروز جلوگيري از اثر تزاحمي بخش دولتي براي بخش غير دولتي مورد توجه جدي است .
18 ـ اگر تلاش بانك مركزي نبود عدم توازن در منابع و مصارف بانكها فراتر از حد فعلي رقم مي خورد . در پرتو تدابير اتخاذ شده اختلاف 15 2 واحد درصدي ميان رشد دوازده ماهه منابع و مصارف بانك هاي تجاري در پايان بهمن 1386 به 4 واحد درصد در پايان مرداد 1387 كاهش يافت .
19 ـ اضافه برداشت بانكها كه در حد دو برابر يك سال قبل كنترل شده در سطحي افراطي بروز پيدا مي كرد . در صورت تداوم شرايط قبلي بيم آن مي رفت كه با فرض اجراي كامل تكاليف دولت به بانكها در زمينه پرداخت تسهيلات به بنگاه هاي زود بازده بخش مسكن و ساير تسهيلات تكليفي دولت اضافه برداشت بانكها در پايان تير ماه 1387 به 408 هزار ميليارد ريال افزايش يابد كه در اين صورت رشد نقدينگي و نرخ تورم در سطوح به مراتب بالاتري قرار مي گرفت .
20 ـ در شرايطي كه نرخ تورم و نرخ سود بانكي از يكديگر فاصله مي گرفتند و موجبات منفي تر شدن نرخ واقعي سود فراهم مي شد بانك مركزي گرايش داشت نرخ سود بانكي متناسب با واقعيتهاي اقتصادي و مبتني بر اصل لاتظلمون و لاتظلمون تعديل بشود و در اين راستا تلاشها به اين نتيجه انجاميد كه لااقل وضع موجود حفظ بشود.
21 ـ سكان بانك مركزي در شرايطي تحويل فردي با تجربه و فرهيخته پيشكسوت همكاران بانكي و عضو موثر هيات عامل مي شود كه از ابعاد گوناگون در وضعيت مناسب قرار دارد :
وضعيت پايه پولي تحت كنترل است . رشد دوازده ماهه پايه پولي از 39 3 درصد در پايان مرداد 1386 به 23 6 درصد در پايان مرداد 1387 كاهش يافت .
نقدينگي در پايان شهريور ماه سال 1386 نسبت به پايان شهريورماه سال قبل 37 درصد رشد كرد كه در مقايسه با رشد مدت مشابه سال قبل (رشد شهريور 1385 به شهريور 1384 ) به ميزان 2 واحد درصد افزايش نشان مي داد . با تداوم شرايط انتظار مي رفت نقدينگي تا پايان سال 1386 رشدي به مراتب بالاتر را تجربه كند .
از نيمه دوم سال 1386 در سايه اقدامات بانك مركزي رشد نقدينگي در حد قابل توجهي كنترل شد; به طوري كه رشد نقدينگي در مقطع دوازده ماهه منتهي به پايان مرداد 1387 به 16 4 درصد رسيد كه در مقايسه با رشد دوره مشابه سال قبل (37 4 درصد) معادل 21 واحد درصد كاهش نشان مي دهد . چنانچه تدابير مناسب تداوم يابد اثرات اين اقدامات را در كنترل تورم مي توان در كوتاه مدت انتظار كشيد.
ذخاير ارزي كشور نيز در شرايط حاضر به گونه اي است كه مي تواند نويد بخش ثبات نسبي در نرخ ارز و ايجاد بستر مناسب براي برنامه ريزي اقتصادي و تامين نيازهاي وارداتي بخشهاي مولد اقتصاد باشد.

ميزان صادرات كالاهاي غير نفتي بدون احتساب ميعانات گازي طي شش ماهه اول سال 1387 معادل 16841 79 هزار تن و به ارزش 6275 79 ميليون يورو (معادل 9686 48 ميليون دلار) است كه نسبت به مدت مشابه سال قبل افزايش 6 30 درصدي در وزن و 38 63 درصدي در ارزش دلاري داشته است .
محمد بهبودآهني سخنگوي گمرك در گفت وگو با ايسنا اعلام كرد : بر اساس نتايح حاصل از آمار مقدماتي گمرك جمهوري اسلامي ايران وزن و ارزش صادرات كالاهاي غير نفتي در شش ماهه اول سال 1386 به ترتيب 15843 03 هزار تن و 5151 84 ميليون يورو (معادل 6987 09 ميليون دلار) بوده است .
از ميزان كل صادرات غير نفتي در شش ماهه اول سال 1387 رقم 13 03 ميليون يورو (معادل 20 10 ميليون دلار) از محل تجارت چمداني و رقم 102 81 ميليون يورو (معادل 157 38 ميليون دلار) از بازارچه هاي مرزي صادرات انجام گرفته است
در شش ماهه اول سال 1387 ميزان واردات كشور 20613 73 هزار تن و به ارزش 19400 04 ميليون يورو (معادل 29821 15 ميليون دلار) بوده كه در مقايسه با مدت مشابه سال 1386 از كاهش 2 41 درصدي در وزن و رشد 36 37 درصدي در ارزش برخوردار بوده است . ضمنا واردات شش ماهه اول سال گذشته ميزان 21122 95 هزار تن به ارزش 16157 27 ميليون يورو (معادل 21867 12 ميليون دلار) بوده است
با توجه به مقايسه ارقام صادرات و واردات تراز بازرگاني خارجي جمهوري اسلامي ايران (بدون احتساب صادرات نفت خام و ساير موارد مندرج در توضيح اشاره شده در خصوص كالاهاي غير نفتي ) طي شش ماهه اول سال جاري با كسري 20134 67 ميليون دلاري مواجه بوده است