قسمت اول
شماره 53 فصلنامه « پژوهش هاي قرآني » باعناوين زير منتشر شده است : روش شناسي تفسير تسنيم ويژگي هاي تفسير الكاشف سيري در تفسير اطيب البيان ابهام شناسي در ترجمه قرآن حقوق كيفري اسلام در ترازوي منتقدان تعامل اسلام با نمودهاي اخلاقي در جاهليت اصول و مباني تاويل قرآن از ديدگاه امام خميني و...
از ميان عناوين مذكور عنوان اخير را براي بهره برداري خوانندگان درج مي كنيم .
مفهوم تاويل
« تاويل » در لغت از ماده « اول » به معناي رجوع و بازگشت به اصل است . (راغب 31 ابن منظور 264 1 ) و از نظر اصطلاح چنان كه آيت الله معرفت فرموده در دو معنا به كار رفته است .
« .1 توجيه متشابه : در اين معنا وقتي تاويل كننده براي متشابه وجه و معني معقولي بيان مي كند لفظ متشابه را به سويي ارجاع و سوق مي دهد كه متناسب با همان معنا باشد و به همين جهت در توجيه عمل متشابه نيز به كار مي رود چنان كه در داستان حضرت خضر(ع ) آمده است كه به رفيق همراه خود گفت : « سانبئك بتاويل ما لم تستطع عليه صبرا » (كهف 78 ) يعني هم اكنون راز موجه بودن كارهايي را كه از نظر تو موجه نيست و تاب تحمل آن را نداري به آگاهي تو مي رسانم . بنابراين اگر براي هر لفظ يا عمل متشابهي كه شك و ترديدي پديد مي آورد توجيهي درست وجود داشته باشد اين توجيه تاويل آن لفظ يا عمل نيز به شمار مي آيد. تاويل بدين معنا شامل تمامي آيات قرآن نيست و تنها به آيات متشابه اختصاص دارد.
.2 معناي ثانوي كلام : معنايي كه ظاهر آيه بر آن دلالت نمي كند و به وسيله دليل خارج به دست مي آيد نيز اصطلاحا تاويل ناميده مي شود. بنابراين از آن به « بطن » و « باطن » تعبير شده است چنان كه نخستين تفسير هر آيه را « ظهر » و « ظاهر » آن مي نامند : « تفسير كل آيه ظهرها و تاويلها بطنها » . تاويل به اين معني اخير درباره همه آيات قرآن است همان گونه كه در خبر است : آيه اي در قران نيست مگر آنكه داراي باطن و ظاهري است . » (معرفت 28 3. ـ30 با تلخيص )
بررسي آثار امام خميني (ره ) نشان مي دهد كه ايشان بنابر ديدگاه عرفا ني خويش تاويل را بيشتر به معناي ثانوي كلام يعني برداشت باطني از ظواهر الفاظ قرآن دانسته اند چنان كه در يكجا به مناسبت بحث از قلوب معوجه متخلط با هواهاي نفسانيه مي فرمايند :
« تاويل كتاب الهي كه عبارت از برگرداندن صورت به معني و قشر به لب است به طور كمال ميسر نشود مگر براي آنان كه خود آنها منحرف و معوج نباشند و جز نور حق ـ تعالي شانه ـ در قلب آنها چيزي نباشد و به مقام مشيت مطلقه و فناي مطلق كه مقام تاويل است رسيده باشند . » (امام خميني شرح حديث جنود عقل و جهل 311 ـ312 )
اگر چه در اين تعريف مطلق برگرداندن صورت الفاظ آيات به معاني باطني تاويل محسوب گرديده اما از ادامه سخن امام معلوم مي شود كه تاويل صحيح . آن است كه از قلوب منحرف و معوج برنخاسته باشد و به ديگر سخن مي توان گفت كه از ديدگاه ايشان تاويل و به طور كلي تفكر و تامل در آيات قرآن بايد در راستاي تامين هدف قرآن باشد كه همان هدايت انسان به راه هاي سلامت و عروج از حضيض نقص به اوج كمال است چنان كه مي فرمايند :
آن است كه از آيات شريفه جستجوي مقصد و مقصود كند و چون مقصد قرآن چنانچه ]در قرآن [ « مقصود از تفكر خود آن صحيفه نورانيه فرمايد هدايت به سبل سلامت است و اخراج از همه مراتب ظلمات به عالم نور و هدايت به طريق مستقيم است . بايد انسان به تفكر در آيات شريفه مراتب سلامت را از مرتبه دانيه آن كه راجع به قواي ملكيه است تا منتهي النهايه آن كه حقيقت قلب سليم است ـ به تفسيري كه از اهل بيت (ع ) وارد شده كه ملاقات كند حق را در صورتي كه غير حق در آن نباشد(كليني 26 3 ) ـ به دست آورد . » (امام خميني آداب الصلوه 203 )
جايگاه تاويل در آيات محكم و متشابه
همان طور كه در معناي اصطلاحي تاويل از قول صاحب كتاب « التمهيد » گذشت تاويل يا به مفهوم توجيه متشابه است و يا به مفهوم معناي ثانوي كلام و برداشت معناي باطني مي باشد.
امام خميني (ره ) در كتاب « كشف الاسرار » كه در پاسخ به شبهات نويسنده جزوه « اسرار هزار ساله » به رشته تحرير در آورده پس از ذكر آيه 7 سوره آل عمران چنين نگاشته است : « در اين آيه تصريح شده است به اينكه آيات بر دو گونه است : يك آيات محكمات كه تاويلي ندارد و همه آن را مي فهمند و يك آيات متشابهات كه تاويل دارد و از قبيل رمز است و تاويل آن را جز خدا و راسخان در علم كسي نمي داند . » (امام خميني كشف الاسرار 322 ـ323 )
با اين وجود حضرت امام (ره ) تاويل را منحصر به آيات متشابه نمي دانند و حوزه تاويل را مربوط به باطن آيات مي دانند كه شامل كل آيات قرآن اعم از محكمات و متشابهات است چنان كه مي فرمايند :
« از براي كتاب تدوين الهي به اعتباري هفت بطن هست و به توجيه ديگر هفتاد بطن كه جز خدا و راسخان در علم كسي را از آن بطون آگاهي نيست و آن معاني را مس نمي كند مگر كساني كه از حدثهاي معنوي و اخلاق پست و بد پاك و پاكيزه بوده و با فضايل علمي و عملي آراسته باشند و هر كس به هر مقدار كه منزه تر و مقدس تر است تجلي قرآن بر او بيشتر و حظ و نصيبش از حقايق قرآن فراوان تر خواهد بود . » (امام خميني شرح دعاي سحر 94 ـ95 )
بنابراين بر طبق باور عرفاني امام خميني (ره ) همه آيات الهي اعم از محكم و متشابه داراي تاويل هستند كه عبارت از دست يابي به لايه هاي معنايي باطن آيات مي باشد . از اين رو در توضيح آيه 7 سوره آل عمران : « هو الذي انزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن ام الكتاب وآخر متشابهات فاماالذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغا الفتنه و ابتغا تاويله و ما يعلم تاويله الا الله والراسخون في العلم » مي توان گفت : « قسمت اخير اين آيه « و ما يعلم تاويله الاالله » صراحت در ارجاع ضمير « تاويله » به خصوص « ما تشابه » ندارد هر چند ظهور سياقي كلام اقتضا مي كند كه مرجع ضمير « تاويله » در اين فراز از آيه كريمه نيز خصوص « ما تشابه » باشد و مراد از تاويل در اين جمله نيز همان معنايي باشد كه در ) از تاويل اراده شده است ]اي ابتغا تاويل ما تشابه منه [جمله قبل « فيتبعون ما تشابه منه ابتغا الفتنه و ابتغا تاويله « اما از روايات فراواني استفاده مي شود كه در اين فراز « و ما يعلم تاويله الا الله » مرجع ضمير « تاويله » خود قرآن است نه خصوص متشابه آن و مراد از تاويل تنها معناي مقصود از آيات متشابه نمي باشد بلكه اعم از آن است زيرا در اين روايات تاويل با غير معناي مقصود از آيات متشابهات نيز تطبيق شده است . بنابراين مي توان گفت : اين جمله از آيه كريمه كبراي كلي است كه تاويل در جمله اول صغراي آن است .
و اما رواياتي كه مي توان براي اثبات اين راي و عقيده . بدانها استناد جست :
« عن فضيل قال : سالت ابا جعفر عن هذه الروايه : « ما من القرآن آيه الا و لها ظهر و بطن » فقال : ظهره تنزيله و بطنه تاويله .... قال الله : « و ما يعلم تاويله الا الله و الراسخون في العلم » نحن نعلمه » (مجلسي 97 92 )
« از فضيل بن يسار روايت شده است كه گفت : از امام باقر(ع ) درباره اين روايت كه مي فرمايد « هيچ آيه اي در قرآن نيست مگر اينكه ظهري دارد و بطني سئوال نمودم فرمود : ظهر قرآن همان چيزي است كه در مورد آن نازل شده است و بطنش همان تاويل آن است ... خداوند فرمود : « تاويل او را نداند جز خدا و راسخان در علم و ما تاويلش را مي دانيم . »
از استناد به آيه كريمه « و ما يعلم تاويله الا الله » در ذيل حديث چنين استفاده مي شود كه تاويل به معناي رهيافت به بطون آيات كه حوزه وجود تاويل را كل دايره وجود قرآن مي داند ـ نه خصوص متشابهات ـ از مصاديق تاويل در آيه شريفه مي باشد.
« عن بريد قلت لابي جعفر(ع ) : قول الله : « و ما يعلم تاويله الا الله والراسخون في العلم » قال : يعني تاويل القرآن كله « و ما يعلم تاويله الاالله والراسخون في العلم ... » (مجلسي 92 92 )
« بريد مي گويد : از امام باقر(ع ) درباره آيه شريفه « الا الله والراسخون في العلم » سئوال نمودم فرمود : يعني تاويل كل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمي دانند. »
در اين روايت نيز امام باقر(ع ) به صراحت مقصود از تاويل در آيه شريفه را تاويل كل قرآن بيان مي دارند. » (محمدي آراني 214 ـ215 )
اصول و مباني تاويل
.1 ضرورت تاويل قرآن
بسياري از كتابهاي تاويلي و عرفاني به اين نكته اشاره كرده اند كه قرآن داراي ظاهر وباطن است و تاويلات عرفاني به دنبال كشف باطن مي باشد و عرفا با اكتفا نكردن به ظاهر در جستجو معناهاي باطني قران هستند. بنابراين سخن گفتن از ضرورت كشف باطن و پرداختن به آن در واقع سخن گفتن از ضرورت تاويل است .
امام خميني (ره ) اگر چه ضرورت تاويل قرآن را به صراحت نفرموده اما لزوم توجه به معاني باطني آيات قرآن را بيان نموده و بر آن از دو وجه تاكيد ورزيده است :
الف . عموميت دعوت قرآن
حضرت امام (ره ) قرآن كريم را داراي هفتاد بطن مي داند(سبحاني 72 1 ) و حقيقت قرآن شريف را از شئون ذاتيه و حقايق علميه در حضرت و احديت معرفي مي فرمايد(امام خميني آداب الصلوه 181 ) كه در اين صورت اگر خداوند داراي ظاهر و باطن است چنان كه قرآن فرموده است : « هو الاول و الاخر و الظاهر و الباطن » (حديد3 ) كتاب الهي نيز ظاهر و باطن دارد. و اگر در معرفت شئون ربوبيت حق در علو اعلا و دنو ادني به مقام جامعيت معرفي شده است (ر.ك : امام خميني آداب الصلوه 81 ) قرآن نيز جامع ظاهر و باطن است و براي جميع طبقات بشري نازل شده است .
« چون اين كتاب شريف براي سعادت جميع طبقات و قاطبه سلسله بشر است و اين نوع انساني در حالات قلوب و عادات و اخلاق و از منه و امكنه مختلف هستند همه را نتوان به يك طور دعوت كرد . » (همان 187 )بنابراين قرآن كريم بر دو وجه ظاهر و باطن و با مراتب نازل شده و « از اين جهت است كه اين كتاب شريف به اقسام مختلفه و فنون متعدده و طريق متشتته مردم را دعوت فرموده است . » (همان ) و « در اين كتاب جامع الهي به طوري اين معارف از معرفه الذات تا معرفه الافعال مذكور است كه هر طبقه به قدر استعداد خود از آن ادراك مي كنند . » (همان 185 )
امام خميني : تاويل كتاب الهي كه عبارت از برگرداندن صورت به معني و قشر به لب است به طور كامل ميسر نشود مگر براي آنان كه خود آن ها منحرف و معوج نباشند و جز نور حق در قلب آن ها چيزي نباشد و به مقام مشيت مطلقه و فناي مطلق كه مقام تاويل است رسيده باشند