قسمت هفتم
تبيين و پرده برداري از آيات 127 تا 157 سوره شريفه بقره را بايد در جلسه هفتم تفسير شريف تسنيم به تماشا
نشست .
تجديد بناي كعبه
از بيان آيه 127 سوره بقره آشكار مي شود كه « سابقه كعبه به دورانهاي پيش از نبوت ابراهيم خليل عليه السلام
بازمي گردد و برهمين اساس
آن حضرت نخستين بنيانگذار كعبه نيست
بلكه خداي سبحان مكان پيشين كعبه و نيز نقشه
بازسازي آن را به او نماياند تا وي آنان را مجددا بنا كند. »
عمل صحيح و عمل مقبول
مفسر بزرگ قرآن پس از تصريح به اينكه « حسن فعلي و فاعلي
دو ركن مهم پذيرش عمل است . » در مقام تفاوت
ميان عمل صحيح و عمل مقبول اظهار مي دارد : « صحت عمل و قبول آن هر كدام فن خاص خود را مي طلبد
زيرا
« صحت و فساد » از احكام فقهي است كه فن شريف فقه عهده دار بيان شرايط صحت و موانع آن و لوازم هر يك از صحيح
و فاسد از قبيل لزوم اعاده و قضا يا عدم لزوم آن در عبادات و ضمان و عدم آن در معاملات است و « قبول و رد » از احكام
كلامي است كه فن شريف كلام متولي آن است . »
راه اثبات مسائل اعتقادي
علامه جوادي آملي در بخش اشارات و لطايف آيه 127 ناظر به مناظره ميان صاحب المنار و صاحب الميزان و در
راستاي تبيين و تحرير مبناي استاد علامه طباطبائي (قدس سره ) مي فرمايند : « براي اثبات مسائل اعتقادي و معارف
ديني يا بايد برهان عقلي قاطع اقامه شود يا نصي از قرآن كريم بر آن تصريح داشته باشد
يا خبر متواتر يا خبر واحد
محفوف و توام با قرينه علم آور
در ميان باشد
زيرا در اين گونه معارف
ظن و گمان حجت نيست
از اين رو براي اثبات
يا نفي چنين مسائلي نمي توان به جز واحد
كه بر فرض اعتبار و صحت سند آن
اماره اي ظني است
استناد كرد. در فروع
فقهي مي توان به خبر واحدي كه سند آن معتبر و دلالتش تمام است تمسك جست و مطابق آن فتوي داد
لكن در مسائل
اعتقادي علم يا طمانينه لازم است و نمي توان قلب را تعبدا به مطلبي خاص معتقد كرد
زيرا اعتقاد امري قلبي و خارج از
اختيار انسان و تابع مبادي (تصوري و تصديقي ) خود است .
در ميان احاديث مزبور
روايات صحيح و معتبري وجود دارد و ادعاي ناتمامي و ضعف همه آنها پذيرفته نيست
لكن در مسائل اعتقادي و اين گونه از معارف ديني نمي توان به آنها استناد كرد
چنانكه نفي آنها نيز صحيح نيست
پس
تمسك جستن به خبر واحد نه در اثبات مسائل مزبور سودمند است و نه در نفي آنها. البته از دليل معتبر ظني
گمان
حاصل مي شود و در حد اسناد ظني مي توان به معصوم عليه السلام نسبت داد... ولي اگر دليل قطعي معتبر
خواه عقلي
تجريدي يا حسي تجربي برخلاف
اقامه شد بر آن مقدم است و اگر دليل ظني معتبري وجود داشت ـ كه گمان حاصل از
آن قوي تر از گمان حاصل از خبر واحد معتبر بود به طوري كه دليل عقلي يا حتي
مفيد طمانينه بود ـ باز بر دليل نقلي
مقدم است و اگر ثمره آن همسان محصول دليل نقلي بود
بر اثر تصادم دو گمان هر دو رخت برمي بندند و شك
جايگزين آن مي شود. سر مطلب آن است كه دليل معتبر عقلي
اعم از تجريدي و تجربي
حجت شرعي است و در
حجيت شرعي آن فرقي با دليل معتبر نقلي ندارد... مهم آن است كه به صرف شك در چيزي
انگار آن پيش نيايد
چون
بسياري از امور جهان براي بشر مجهول است و تا دليل معتبر بر نفي آن اقامه نشده كسي حق انكار آن را ندارد. آري اگر
مطلب از اصولي باشد كه اعتقاد به آن واجب است
بايد دليل آن را تحصيل كرد. »
ساختار جامع نظام اسلامي
حضرت استاد در بخشي از تفسير آيه 129 اظهار مي دارند : « حضرت ابراهيم عليه السلام به عنوان پدر همه مسلمانان
با هماهنگي حضرت اسماعيل عليه السلام در برنامه اي جامع
مجموعه اي از امور را كه تشكيل دهنده ساختار نظام
اسلامي است
فراهم آورده يا تامين آنها را از خداي سبحان درخواست كرده است . كسي كه مي خواهد مبدا پيدايش امتي
مسلمان باشد تا نيكنامي اش در نسل هاي آينده همچنان باقي بماند
بايد هم مراكز عمومي ديني و عبادي آنها را تامين
كند و هم از خداي سبحان بخواهد تا براي اصلاح امت و ذريه اش در ميان آنان رهبراني آسماني مبعوث كند. آن حضرت
با شركت حضرت اسماعيل عليه السلام در دعاي خويش برنامه اين راهنمايان الهي را تلاوت آيات بر مردم
تعليم كتاب
و حكمت به آنان و تزكيه نفوس آنها بيان فرمود. »
از نظر استاد مفسر ما براساس آيه 131 راز رشد و اصطفا و صلاح ذات حضرت ابراهيم عليه السلام و اينكه دين
خليل الرحمان ميزان عقل است و سر رشد و اصطفاي آن حضرت و اينكه در آخرت از صالحان خواهد بود
« اسلام آن
حضرت است » از اين رو « براي هر كسي معيار اصطفاي الهي و مصطفي و صفوه الله شدن
اسلام اوست و مقدار فضايل
مزبور
به قدر اسلام صاحب فضيلت است . »
ايمان جامع و كامل
براساس آيه 136 « در برابر تعصب نژادپرستانه يهود و نصارا در پذيرش خصوص پيامبران مبعوث از قبيله خويش
خداي سبحان به رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و ديگر مسلمانان امر كرد تا همان گونه كه به نبوت خاص و ره
آورد آن ايمان دارند
به نبوت عام و پيام آن نيز بدون لحاظ نژاد و قبيله پيامبران ايمان داشته و بين آنان فرق نگذارند....
قرآن بر همه كتاب ها و صحيفه هاي پيشين مهيمن است و جامعه بشري نيز به سبب اين آخرين حجت تدويني خدا
مامور است به پيامبران پيشين همچون ابراهيم عليه السلام ايمان آورد و از همين رو قرآن بر (ما انزل علي ابراهيم ...) مقدم
شد.
قرآن كريم كه كامل ترين كتاب معارف الهي است در عين حال كه بر رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و براي
هدايت مردم نازل شده
به سوي مردم نيز نازل شده و از مبدا تنزل آن تا سامعه انسانها ويژگي وحياني آن محفوظ است و
تفاوت تنها در پي واسطه و با واسطه بودن دريافت آن است ... برخي پيامبران بر بعضي ديگر به لحاظ تفاوت درجه
رسالت
فضل و برتري دارند
لكن در نبوت عام ميان آنان هيچ تفاوتي وجود ندارد و از همين رو اصل نبوت
تفريق پذير
نيست . تفريق در سلسله انبيا با ايمان به مبدا ناسازگار است . »
امت وسط
در بخشي از گزيده تفسير آيه 143 مي خوانيم : « برگزيدگان از امت اسلام بر اثر ارتباط با پيامبر گرامي صلي الله عليه و
آله و سلم تعالي يافته
واسطه بين آن حضرت و مردم قرار گرفته و فيض را از عالي دريافت كرده و به داني مي رسانند.
مصداق كامل اين گروه خاص
امامان معصوم عليه السلام هستند. اينان كه خود در مشهد و محضر پيامبرند
بر عقايد و
اعمال و اخلاق ديگران شاهد خواهند بود. » ايشان در قسمت تفسير تفصيلي آيه مي فرمايند : اين آيه شريفه ضمن
گرامي داشت مسلمانان
آنان را به اين نكته نيز تذكر مي دهد كه
همان گونه كه بايد ديگران را زير پوشش شهادت خود
قرار دهند
بايد خود را نيز تحت نظارت رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم و در مشهد و محضر او بدانند. چنين
جامعه اي هم از اطلاع بر اشراف چنين شاهداني
با پرواتر و مواظب عقايد و اخلاق و اعمال خود خواهد بود و هم از
اصلاح مردم خودداري نخواهد كرد. »
خيرالامور اوسطها
آيت الله جوادي آملي در قسمت هاي نهائي بحث روائي آيه 143 درباره نبوي « خيرالامور اوسطها » درنگ و دقتي
شنيدني دارند : « خيرالامور اوسطها » كه گاهي به صورت حديث نبوي ارائه مي شود نيشي است
نه نفسي ; يعني چنين
نيست كه در همه امور بهترين آنها وسط و ميانه آنها باشد
بلكه مخصوص اموري است كه دو طرف آن به عنوان افراط و
تفريط
مبتلا به نقص
عيب و زيان است وگرنه در امور علمي و معرفتي و كمال هاي نفساني كه از نسخ عمل هاي عادي
نيست بهترين آنها اعلا
اشد
اكثر
اوفر و.... خواهد بود
مثلا در زحمت كشيدن و كوشش كردن چون داراي دو طرف
افراط و تفريط است
سعي ميانه و معتدل بهتر از همه سعي هاست ; ولي خود علم كه مراتبي دارد
بهترين آنها عالي ترين
مرحله آن است
چنانكه در فضايلي مانند عدل . تقوا
كرم و.... بهترين آنها اعدل
اتقا
اكرم و نظير آن است . »
راز اهتمام رسول اكرم (ص ) به تغيير قبله
آيه 144 درباره موضوع تغيير قبله از بيت المقدس به سوي كعبه معظمه است
صاحب تسنيم در اين موضوع تحليل
دلنشيني دارند : « قرار دادن بيت مقدس به عنوان قبله و نيز تغيير قبله از بيت مقدس به سوي كعبه
دو آزمون براي برخورد
با دو تعصب متفاوت مشركان و اهل كتاب بود.
نخست تعصب جاهلي اعراب درباره كعبه و دوم تعصب خام يهوديان نسبت به بيت مقدس . قبله قرار دادن بيت
مقدس از تعصب نخست كه بيشتر در مكه و پيش از هجرت رواج داشت جلوگيري كرد. در مدينه و اطراف آن
گروههايي
از يهود نيز زندگي مي كردند
از اين رو تعصب خامي كه در مدينه رواج داشت و مسلمانان پس از هجرت به آنجا با آن
روبرو شدند اين بود كه يهوديان مي گفتند بيت مقدس قبله ماست و مسلمانان در قبله استقلال نداشته و تابع قبله ما
هستند. رسول اكرم صلي الله عليه و آله و سلم از اين تعصب تحقيرآميز يهوديان نگران بود
آن سان كه براي برخورد با
اين تعصب مشكل ساز كه سبب احساس حقارت و ذلت و توهم تبعيت از يهوديان در مسلمانان مي شد
منتظر وحي
الهي بود. »
حيات شهدا
در گزيده تفسير آيه 154 استاد مفسر پس از بيان اين حقيقت كه « اعتقاد به حيات برتر و كاميابي شهيد
از عوامل مهم
پايداري و پيروزي است و اينكه مرگ انتقال از نشئه اي به نشئه ديگر و وفات است نه زوال و نابودي و فوت ; درباره مرگ
شهيد مي فرمايند : « همه انسانها پس از مرگ زنده اند و هيچ كس مرگ به معناي فنا و نابودي ندارد
لكن راز نهي از توهم
مرگ درباره شهيدان
آن گونه كه درباره ديگران پنداشته مي شود
تذكر اين نكته است كه آنان حياتي برتر دارند. »
همه انسان ها پس از مرگ زنده اند و هيچ كس مرگ به معناي فنا و نابودي ندارد
لكن راز نهي از توهم مرگ درباره
شهيدان
آن گونه كه درباره ديگران پنداشته ميشود
تذكر اين نكته است كه آنان حياتي برتر دارند
*****
آداب روزه
|
امام علي (ع ) : روزه دوري كردن از حرامهاست ; همچنان كه مرد از خوردن و آشاميدن خودداري مي كند.
فاطمه زهرا(س ) : اگر روزه دار زبان و گوش وچشم و اعضا و جوارح خود را نگه ندارد
روزه به چه كار او مي آيد
پيامبر خدا(ص ) به جابر بن عبدالله فرمود : اي جابر! در اين ماه رمضان هركس روزه آن را روزه بدارد و جزئي از شبش را به عبادت
پردازد و شكم و شرمگاه خويش را پاك نگه دارد و زبانش را حفظ كند همان طور كه از اين ماه خارج مي شود
از گناهان
خويش خارج شود. جابر عرض كرد : اي رسول خدا چه زيباست اين حديث ! رسول خدا(ص ) فرمود : اي جابر! و چه سخت
است رعايت اين شروط !
امام صادق (ع ) : هرگاه روزه گرفتي
گوش و چشمت را از حرام روزه بدار و همه اعضا و اندامهايت را از زشتي و پرگويي و
اذيت كردن خدمتكارت فروگذار
بايد وقار روزه در تو باشد و تا مي تواني خاموش باش
مگر از ذكر خدا و روزي كه
روزه داري با روزي كه روزه نداري يكسان نباشد.
پيامبر خدا(ص ) : به زني كه با زبان روزه كنيز خود را دشنام مي داد ـ : چگونه روزه داري كه كنيزت را دشنام مي دهي روزه
فقط خودداري از خوردن و آشاميدن نيست
بلكه خداوند آن را علاوه بر اين دو
مانع كارها و سخنان زشت كه روزه را بي اثر
مي كنند قرار داده است ; وه كه چه اندكند روزه داران و چه بسيارند كساني كه گرسنگي مي كشند!
| |