شليك به هواپيماي مسافري ايران لكه ننگ ابدي بر پيشاني آمريكا
بررسي ابعاد حادثه حمله ناو آمريكايي وينسنس به هواپيماي مسافري ايرباس
مرتضي هوشيار
مقدمه
دوازده تيرماه يادآور يكي از تلخ ترين خاطرات مردم ايران و درعين حال يكي از آشكارترين موارد نقض حقوق بشر از سوي دولت آمريكا است . در 12 تيرماه 67 برابر با سوم ژوئيه 1988 يك فروند هواپيماي مسافري ايرباس خطوط هوايي جمهوري اسلامي كه از بندرعباس عازم دوبي بود بر فراز آبهاي خليج فارس و در نزديكي جزيره هنگام مورد حمله يگان دريايي آمريكا مستقر در آبهاي خليج فارس قرار گرفت و سقوط كرد . اين هواپيما كه با دو فروند موشك ناو جنگي وينسنس مورد حمله قرار گرفت حامل 290 مسافر و خدمه بود كه تمامي آنها اعم از 66 كودك 53 زن و 46 تبعه كشورهاي خارجي كشته شدند .
به اعتقاد بسياري از ناظران امور رويداد سقوط هواپيماي مسافري ايران يكي ديگر و شايد شديدترين نمونه از مراحل رويارويي آمريكا با جمهوري اسلامي بود و با توجه به حوادث مربوط به آن دوران اين اقدام با هدف تضعيف انقلاب اسلامي و در مقابل ياري رساندن به رژيم بعثي صدام انجام شد.
با توجه به تجهيزات پيشرفته به كار رفته در ناو جنگي وينسنس و دلايل ديگري كه با مرور حادثه و كارشناسي آن به دست آمد عمدي بودن اين جنايت ثابت شد. پرونده حمله ناو آمريكايي وينسنس به هواپيماي مسافري ايرباس هرچند به علت كارشكني هاي دولت وقت آمريكا و سستي و انفعال مجامع بين المللي با تاخير چند ساله مواجه شد اما در نهايت با پرداخت غرامت از سوي دولت وقت آمريكا مختومه شد.
در اين نوشتار كوتاه تلاش شده با مرور اجمالي حادثه ياد شده برخي از مسائل مربوط به پرونده خصوصا استنادات حقوقي به زبان ساده و البته مختصر يادآوري شود.
1 ـ شرح ماجراي حمله به هواپيماي مسافري ايرباس
يك سال پس از تجاوز رژيم عراق عليه جمهوري اسلامي ايران در سال 1360 سلسله حملات متعدد به كشتي هاي تجاري در خليج فارس شروع و با اعلام مين گذاري سواحل بندر امام خميني (ره ) و حمله به دو كشتي تجاري در تاريخ 31 دي ماه 1360 امنيت خليج فارس به وسيله عراق مختل شد پس از آنكه فرانسه هواپيماهاي سوپراتاندار و موشك هاي اگزو سه را به عراق تحويل داد ابعاد و شدت اين حملات افزايش يافت . در برابر اين حملات كه عراق به صراحت مسئوليت آن را برعهده مي گرفت شوراي امنيت عكس العمل مناسبي نشان نداد ولي در قبال انتساب به دور از واقعيت چند حمله به ايران و شكايت شوراي همكاري خليج فارس شوراي امنيت در 11 خرداد مبادرت به صدور قطعنامه 533 كرد و در آن خواستار توقف اين حملات شد .
از آغاز جنگ تا 19 تير 1363 113 كشتي در خليج فارس مورد حمله موشكي قرار گرفت . جمهوري اسلامي ايران در دي 1363 به دبيركل وقت سازمان ملل اعلام كرد كه از هرگونه اقدامي براي تامين آزادي و امنيت كشتيراني در خليج فارس حمايت و استقبال خواهد كرد اما حملات به كشتي ها ادامه يافت . تا تيرماه 1366 حدود 8 5 ميليون تن كالا از محموله كشتي ها در خليج فارس به زير آب رفت . 41 كشتي كاملا نابود شدند و به 34 تن محموله ديگر آسيب وارد شد همچنين بيش از 300 نفر از ملوانان كشورهاي گوناگون به قتل رسيدند و به همين تعداد نيز مجروح شدند. بدين ترتيب عراق در هدف خود مبني بر بين المللي كردن جنگ خليج فارس تا اندازه اي موفق شد و قدرتهاي غربي و در راس آنها آمريكا بهانه لازم براي حضور گسترده و تهديدآميز در خليج فارس را يافتند.
درپي اين حوادث نفتكش هاي كويتي با پرچم آمريكا در خليج فارس حركت كردند و اسكورت نظامي نفتكش ها و كشتي هاي تجاري مورد نظر آمريكا در خليج فارس آغاز شد . تنها اندكي پس از اين و در 9 مهر يك فروند كشتي ايراني مورد حمله نيروهاي نظامي آمريكا قرار گرفت و پس از آن حملات نظامي آمريكا به سكوهاي نفتي ايران دخالت آشكار آن دولت در منطقه به نفع عراق و عليه جمهوري اسلامي ايران را به وضوح نشان داد.
اما 20 سال پيش در تاريخ 12 تيرماه 67 پرواز شماره 655 ايران ايرا ساعت 10 و 17 دقيقه صبح با 290 مسافر و خدمه از فرودگاه بندرعباس به سمت دوبي به پرواز درآمد . اين هواپيما پرواز 28 دقيقه اي خود را با 27 دقيقه تاخير آغاز كرد . ارتفاع هواپيما به 14 هزار پا مي رسيد . سپس بايد كاهش ارتفاع داده و در پايان در فرودگاه دوبي فرود مي آمد . اين هواپيما در كريدور تجاري آمبر 59 با عرض 20 مايل و در مسيري مستقيم به سمت فرودگاه دوبي حركت مي كرد اما مسافران غيرنظامي و بيگناه اين هواپيما خبر نداشتند كه 12 هزار پا زير پاي آنها رزم ناو وينسنس تا 4 كيلومتر به داخل حريم آبي ايران تجاوز كرده است .
اين رزم نام در 40 مايلي مكاني كه فرماندهان نيروي دريايي به آن فرمان استقرار داده بودند مستقر شده بود . پايگاه اينترنتي « وات ريلي هپند » با انتشار مقاله اي در اين خصوص درباره آنچه در داخل ناو اتفاق افتاد مي افزايد : « اولين كسي كه در ناو تلاش كرد هويت اين هواپيما را تاييد كند اندرو آندرسون افسر جز كشتي بود كه پيامي الكترونيكي را براي هواپيما فرستاد در اين پيام آمده بود : دوست يا دشمن معرفي كنيد و در جواب شنيده شد : هواپيماي مسافري » .
فاصله هواپيماي ايرباس از ناوچه رزمي وينسنس حدودا 38 كيلومتر بود . در اين حال كاپيتان راجرز فرمانده وينسنس با احتمال وقوع يك درگيري نظامي دستور برقراري آرايش نظامي داد. در آن سو كاپيتان رضايي وضعيت را به فرودگاه بندر عباس عالي گزارش نمود. سي ثانيه بعد اولين موشك بال سمت چپ هواپيما را جدا كرده و متعاقبا موشك ديگر نيز مستقيم به قسمت دم هواپيما برخورد كرده و آنها را از جا كندند و هواپيما مستقيم به سمت دريا شيرجه رفت .. هشتاد و چهار ثانيه پس از شليك موشك ها هواپيماي ايرباس ايراني به سطح دريا برخورد نمود و منهدم شد. چند لحظه بعد به كاپيتان راجرز اعلام شد كه قطعات هواپيماي ساقط شده كه از آسمان به دريا مي افتند بسيار بزرگتر از يك اف ـ 14 هستند .
صبح روز بعد حقايق بر همگان آشكار شد و جهانيان آگاه شدند كه اشتباهي در كار نبوده و ناوچه آمريكايي تعمدا هواپيماي مسافربري ايراني را مورد هدف قرار داده بود و جالب اينكه در آن لحظه هم ناوچه آمريكايي و هم هواپيماي ايراني هر دو در آب هاي ايران بودند. (راهبر سقوط هواپيمايي مسافربري جمهوري اسلامي ايران توسط امريكا سال 85 )
2 ـ واكنش ها به حادثه حمله ناو جنگي آمريكا به هواپيماي مسافري ايرباس به دنبال حمله ناو جنگي وينسنس به هواپيماي مسافري ايرباس واكنش هاي زيادي در اسناد بين المللي و در مطبوعات منطقه و جهان ثبت شده است . بخشي از اين واكنش ها به سازمان ها و مجامع بين المللي برمي گردد. هرچند مجامع و سازمان هاي بين المللي در آن روز در قبال حادثه ياد شده به علت اعمال نفوذ آمريكا در انفعال به سر مي بردند اما مرور آن ها به بهانه بررسي اصل حادثه خالي از لطف نيست .
از طرفي مقامات وقت واشنگتن هم به اين بهانه مواضعي را اتخاذ كردند كه آن ها هم در اسناد بين المللي ثبت شده است . در مواضع اتخاذي واشنگتن رفتار دوگانه با موازين حقوق بشري و تلاش براي توجيه جنايات ارتكاب يافته از سوي نيروي درياي آمريكا كاملا آشكار است كه خود بهترين دليل بر خوي استكباري سرمداران آمريكا است .
البته مقامات وقت واشنگتن در ادامه و در برابر ارائه دلايل مستند و محكمه پسند جمهوري اسلامي در اين باره با توجيه جنايت خود و اشتباه قلمداد كردن و در نتيجه پرداخت غرامت از مواضع اوليه خود عقب نشيني كردند. در ادامه واكنش هاي ياد شده در دو قسمت ارائه مي شود 2 1 ـ واكنش سازمان هاي بين المللي به حادثه حمله ناو آمريكايي به هواپيماي مسافري ايراني درپي اين اقدام تجاوزكارانه آشكار جمهوري اسلامي ايران در 14 تير 1367 در نامه اي به رئيس شوراي امنيت خواستار تشكيل جلسه فوري شوراي امنيت براي رسيدگي به موضوع شد . 25 تير 1367 شوراي امنيت تشكيل جلسه داد . از سوي جمهوري اسلامي ايران علي اكبر ولايتي وزير امور خارجه وقت ايران و از سوي آمريكا جرج بوش « بوش پدر » معاون وقت رئيس جمهوري آمريكا در جلسه حضور داشتند.
وزير امور خارجه جمهوري اسلامي ايران در فرازي از سخنان خود اعلام كرد : حضور نظامي آمريكا در خليج فارس تنها منادي مرگ و بي قانوني و شرارت بوده و جز ناامني چيزي به ارمغان نياورده است . اقدام جنايتكارانه آمريكا در حمله به هواپيماي كشوري نيز يكي از اين موارد است كه به هيچ وجه در قالب دفاع مشروع قابل توجيه نيست .
پس از سخنان وزير خارجه ايران نماينده آمريكا نيز به تبيين مواضع دولت خود پرداخت و در سخنان عجيبي اعلام كرد كه پرداخت هر خساراتي از سوي آمريكا بايد به موجب شرايط حقوقي قوانين ايالات متحده و با مشورت با كنگره اين كشور باشد و نه قواعد بين المللي جالب است كه معاون وقت رئيس جمهور آمريكا نيز در موضعگيري عجيب تري اعلام كرد « من هرگز از طرف آمريكا عذرخواهي نمي كنم من اهميتي نمي دهم كه چه كاري انجام داده است من اهميت نمي دهم حقيقت چيست » .
شوراي امنيت نيز در جلسه 3831 خود در تاريخ 8 مرداد 1367 طرح قطعنامه پيشنهادي را تصويب كرد . متن قطعنامه 616 شوراي امنيت به اين قرار است : شوراي امنيت با بررسي نامه مورخ 14 تير 1367 جانشين دائم جمهوري اسلامي ايران خطاب به رئيس شوراي امنيت و با استماع بيانات نماينده جمهوري اسلامي ايران (وزير امور خارجه وقت علي اكبر ولايتي ) و سخنان نماينده ايالات متحده آمريكا (معاون رئيس جمهوري وقت ) با ابراز تاسف عميق از اينكه يك هواپيماي غيرنظامي « ايران اير » در پروانه برنامه ريزي شده بين المللي 655 در پرواز بر فراز تنگه هرمز به وسيله موشك شليك شده از ناو جنگي ايالات متحده آمريكا (وينسنس ) منهدم گرديده است بر ضرورت تبيين حقايق سانحه توسط بازرسي بي طرفانه در منطقه خليج فارس تاكيد داشته است و اين شورا در ادامه قطعنامه ياد شده بر موارد زير تاكيد كرده است :
1 ـ شوراي امنيت تاسف عميق خود را از ساقط ساختن هواپيماي غيرنظامي ايران به وسيله موشكي كه از يك ناو جنگي امريكا شليك شده و تسليت عميق خود را به خاطر از دست رفتن غم انگيز جان انسان هاي بي گناه ابراز مي دارد.
2 ـ شوراي امنيت همدردي صميمانه خود را به خانواده هاي قربانيان سانحه غم انگيز و دولت ها و كشورهاي آنان اعلام مي دارد .
3 ـ شوراي امنيت از تصميم سازمان بين المللي هواپيماي كشوري در پاسخ به درخواست جمهوري اسلامي ايران مبني بر ايجاد كار گروه تحقيق براي بررسي تمام حقايق موجود همچنين از اعلام ايالات متحده آمريكا و جمهوري اسلامي ايران مبني بر تصميمشان براي همكاري با بررسي سازمان هواپيماي كشوري استقبال مي كند.
4 ـ از تمامي اعضاي كنوانسيون 1323 شيكاگو درخواست مي كند كه در همه شرايط مقررات و رويه هاي سلامت هوانوردي كشوري به ويژه ضمائم آن كنوانسيون را به منظور جلوگيري از چنين پيشامدهايي دقيقا مراعات نمايند.
5 ـ لزوم اجراي فوري و كامل قطعنامه 598 (1366 ) شورا را به عنوان تنها مبناي حل جامع عادلانه شرافتمندانه و پايدار منازعه ميان ايران و عراق ابراز و پشتيباني خود را از دبير كل براي اجراي اين قطعنامه اعلام و خود را مستلزم به همكاري با دبير كل براي تسريع در اجراي طرح اجرايي او مي داند.
در پي اين واكنش شوراي امنيت جمهوري اسلامي علاوه بر شوراي امنيت و شوراي ايكائو شكايت خود را در ديوان بين المللي دادگستري لاهه نيز مطرح كرد.
البته سازمان هواپيماي كشوري بين المللي به عنوان سازمان تخصصي وزير مجموعه سازمان ملل متاسفانه به علت شرايط خاص حاكم بر آن دوران از مسائل سياسي به دور نماند و به جاي بررسي فني و ارائه طريق به شوراي امنيت تنها به ابراز تاسف و تسليت به بازماندگان سانحه پرداخت .
2 2 ـ واكنش مقامات آمريكايي به حادثه حمله ناو وينسنس به هواپيماي مسافري ايراني .
برخي مقامات آمريكايي نه تنها از ابراز تاسف ظاهري در اينباره خودداري كردند بلكه با موضع گيري هاي غيرانساني بر جنايت خود اصرار كردند . به نوشته پايگاه اينترتي « وات ريلي هپند » جرج بوش پدر معاون رونالد ريگان رئيس جمهور وقت آمريكا در مرداد 1367 گفت : « من هرگز از طرف آمريكا عذرخواهي نمي كنم . من اهميتي نمي دهم كه چه كاري انجام داده است . من اهميت نمي دهم حقيقت چيست . »
به نوشته اين پايگاه اينترنتي تمامي پرسنل وينسنس مدال افتخار دريافت كرده و حتي فرمانده لاستيگ هماهنگ كننده جنگ هوايي ناو به دليل دستاورد قهرمانانه خود مدال افتخار گرفت . پس از اين واقعه ناخدا يكم ويليام راجرز فرمانده ناو وينسنس در مصاحبه اي مطبوعاتي به صراحت اعلام كرد : « اگر صدها بار نيز آن اتفاق رخ دهد باز هم دستور شليك خواهم داد. »
بعد از اين فاجعه مقامات امريكايي براي توجيه اين جنايت دلايل ضدونقيضي عنوان كردند و كوشيدند اين اقدام خصمانه را يك اشتباه قلمداد كنند. اما با وجود اين كوشش ها به علت وجود دلايل و قرائن كاملا آشكار از جمله مجهز بودن ناو جنگي وينسنس به پيشرفته ترين رادارها و رايانه هاي عملياتي همچنين مشخص بودن نوع هواپيماي در حال پرواز مسلم شد كه احتمال اشتباه توسط فرمانده ناو نه تنها وجود نداشته بلكه بسياري از كارشناسان نظامي اين اقدام را اقدامي كاملا خصمانه و تعمدي اعلام كردند.
كارشناسان در همان زمان در واكنش به مواضع مقامات آمريكايي مبني بر شليك به هواپيماي مسافري از روي اشتباه تصريح كردند : « سيستم هاي رديابي و رهگيري ناو وينسنس به قدري پيشرفته بود كه اين امكان را به خود و فرمانده آن مي داد كه آنان بتوانند در يك لحظه 200 هدف را در فاصله 400 كيلومتري تشخيص دهند و سرعت مسير و اهداف آن را مشخص كنند . در جلسه 22 تير 1367 شوراي ايكائو كه براي بررسي علل وقوع اين حادثه تشكيل شده بود رئيس ايكائو بر اين نكته تاكيد كرد كه اين اصل بنيادين كه به موجب آن دولت ها بايستي از توسل به اقدامات مسلحانه عليه هواپيماهاي غيرنظامي خودداري نمايند بايد توسط همه دولت ها رعايت شود. در اين جلسه نماينده آمريكا پس از تبيين مواضع خود در سخناني كه نشانگر معيارهاي دوگانه در حقوق بشر است اعلام كرد : « پرداخت هر خسارتي از سوي آمريكا بايد به موجب شرايط حقوقي قوانين ايالات متحده و با مشورت كنگره اين كشور باشد نه قواعد بين المللي ! » دولت وقت آمريكا همچنين با صدور بيانيه اي با برشمردن چهار ادعا تلاش كرد تا حدودي خود را در خصوص حمله به هواپيماي مسافري تبرئه كند. اين چهار ادعا عبارت بودند از :
1 ـ مسير پرواز : هواپيماي ايراني خارج از كريدور هوايي مسافري بوده است .
2 ـ هواپيماي ايراني در ارتفاع 7 هزارپايي در حال پرواز بوده كه اين ارتفاع خيلي كمتر از ارتفاع استاندارد در اين شرايط بوده است .
3 ـ هواپيما در حال حركت به سمت ناو وينسنس بوده است .
4 ـ هواپيماي ايرباس از سيستم پاسخگويي هواپيماي نظامي ايران استفاده مي كرده است .
اما تنها يك ماه بعد دولت آمريكا در موضع گيري ديگري اعلام كرد تمامي اين ادعاها نادرست بوده است . در اين بيانيه آمده بود : « اين هواپيما در پرواز نهايي خود با چند مركز مختلف كنترل ترافيك هوايي از طريق سيستم استاندارد غيرنظامي تماس داشته و چند ثانيه پيش از شليك اولين موشك توسط ناو وينسنس به زبان انگليسي با فرودگاه بندرعباس صحبت كرده بود.
3 ـ مهمترين اصول مورد استناد حقوق بين الملل در مناقشات نظامي
حقوق بين الملل به ويژه موازين بشر دوستانه بين المللي براي تضمين بيش از پيش حقوق انسانها خصوصا حقوق اتباع غير نظامي در دوران مناقشات جنگي مواد متعددي را مورد تصريح و تاكيد قرار داده است به اعتقاد بسياري از كارشناسان و اساتيد حقوق بين الملل بارزترين نمونه هاي حقوق بشر دوستانه بين المللي در كنوانسيون هاي چهارگانه ژنو 1328 آمده است كه در اين بخش مورد بررسي اجمالي قرار مي گيرد.
3 1 ـ نگاهي به اصول بشر دوستانه بين المللي به بهانه حمله ناو آمريكايي به هواپيماي مسافري ايرباس
مسئله نقض حقوق بشر و تجاوز به حقوق و آزادي هاي اساسي افراد انساني و پيدا كردن راه حل هاي موثر براي جلوگيري از اين وضع يكي از نگراني هاي اصلي و دل مشغولي هاي مهم نظام بين الملل است . جامعه جهاني امروز پس از مقطع جنگ جهاني دوم و تشكيل سازمان ملل متحد بر اساس منشور ملل متحد به يك سري از حقوق و آزادي ها وصف مقبوليت بين المللي بخشيده و از همه دولت ها با وجود اختلاف در نظام حكومتي خواسته كه به آنها احترام قائل شوند . بر اين اساس در 19 آذر 1327 اعلاميه جهاني حقوق بشر به عنوان معيار مشترك همه افراد و ملت ها از سوي مجمع عمومي سازمان ملل متحد تصويب شد. در كنار اين اعلاميه كشورها براي اطمينان هرچه بيشتر با تدوين و تصويب ديگر اسناد بين المللي حقوق بشر تلاش كردند حقوق انسان ها را بيشتر و بهتر تضمين كنند. يكي از اين مهمترين و معروف ترين اين اسناد كنوانسيون هاي چهارگانه ژنو است .
اين كنوانسيون كه در چهار زمينه در سال 1328 به تصويب رسيد تلاش كرد حقوق انسان ها را در زمان جنگ بيش از پيش حفظ كند . اغلب كشورهاي عضو سازمان ملل به اين كنوانسيون ها ملحق شده اند. در حال حاضر بخش عمده اي از مقررات كنوانسيون هاي ژنو وضعيتي در حد حقوق عرفي بين المللي پيدا كرده اند و به نظر مي رسد اين مقررات براي دولت هاي غير عضو هم الزام آور محسوب مي شود.
3 2 تحليل حقوقي پرونده سانحه سقوط ايرباس 655
1 ـ معاهده شيكاگو در سال 1323 براي پرداختن به امور هوانوردي تصويب شد . امور مختلف اقتصادي تكنيكي و حقوقي هوانوردي در اين معاهده كه در حدود 198 كشور عضو آن هستند مدنظر قرار گرفته است . بر اساس ماده 26 از اين معاهده مقرر شده است در صورتي كه سانحه اي براي يكي از هواپيماهاي يك كشور عضو پيش آيد و موجب مرگ يا صدمه شديد شود يا خرابي فني در هواپيما ايجاد گردد كشوري كه سانحه در آن روي داده است بايد درباره علت سانحه مطابق اصولي كه از طرق سازمان هواپيمايي بين المللي كشوري توصيه مي شود و قوانين آن كشور آن را مجاز مي داند تحقيق به عمل آورد . اين معاهده همچنين در ضميمه شماره 13 خود چگونگي تحقيق درخصوص حوادث يادشده را تصريح مي كند . البته انجام تحقيق در حوادث هوايي به موجب ماده 26 معاهده و ضميمه 13 آن به هيچ وجه به عنوان تشخيص مسئوليت و يا اثبات تقصير كشوري نيست بلكه هدف از آن جلوگيري از تكرار حوادث مشابه و سعي در ايجاد همكاري بين سازمان هاي هوانوردي كشوري است . اما با توجه به جريان پرونده ايرباس 655 و خودداري دولت وقت آمريكا در همكاري هاي همه جانبه درخصوص حادثه ايرباس و اعمال نفوذ آن در سازمان ها و مجامع بين المللي به نظر مي رسد كه تحقيقات انجام شده در قضيه ايرباس مطابق ماده 26 و ضميمه معاهده شيكاگو نبوده است .
2 ـ پرواز شماره 655 ايرباس جمهوري اسلامي ايران پروازي بود كه اطلاعاتش به بيشتر كشتي هاي جنگي و ساير وسايل جنگي مستقر در منطقه مخابره شده بود. اين پرواز در قلمرو جمهوري اسلامي در حال انجام بود كه به دلايل نادرستي كه خود دولت وقت آمريكا نادرستي آنها را مدتي بعد اعلام كرد ساقط شد. در پي اين سانحه با وجود اقدامات حقوقي و شكايات جمهوري اسلامي برخورد قاطعي با مسبب آن يعني آمريكا نشد در حالي كه در حادثه مشابه اي كه در سال 1352 به وقوع پيوست (و در جريان آن هواپيماهاي جنگي اتحاد جماهير شوروي يك فروند هواپيماي مسافري كره جنوبي را كه به قلمرو جزيره ساخالين شوروي تجاوز كرده منهدم كردند) علاوه بر برگزاري جلسات منظم مجامع حقوقي بين المللي و محكوميت شوروي تحريم هايي نيز بر اين كشور اعمال شد.
نكته مهم در اتهامي كه ايالات متحده در قضيه هواپيماي كره 007 عليه اتحاد جماهير شوروي مطرح مي كرد اين بود كه جنگنده هاي شوروي براي آگاه كردن هواپيما از خطر به طور جدي تلاش ننمودند.
در ضمن اين جمله ريگان كه اظهار نموده بود ناو آمريكايي تجهيزات ارتباطاتي لازم براي هشدار دادن به هواپيما را نداشت در مراحل بعدي تحقيقاتي نشاده داده شد كه كاملا اشتباه بوده است .
جالب اينكه پس از حادثه هواپيماي كره 007 بسياري از دولتها عمل اتحاد جماهير شوروي را محكوم كردند . ايالات متحده اين عمل را كشتار وحشيانه ناميد. در حالي كه در حادثه ايرباس ايالات متحده از پذيرفتن هرگونه مسئوليتي خودداري نمود. هرچند بعدها سخنگوي كاخ سفيد اعلام نمود ايالات متحده آمريكا آماده است به بازماندگان حادثه غرامت بپردازد. وي مدعي شد پرداخت اين غرامت انسان دوستانه خواهد بود نه بر اساس الزام حقوقي .
براساس مطالب و اسناد موجود از بررسي دو حادثه ايرباس با حادثه هواپيماي كره 007 مي توان نتيجه گرفت كه عواملي كه باعث انهدام اين دو هواپيما شدند در موارد بسياري مشابه اند. با اين تفاوت كه هواپيماي كره بدون مجوز وارد فضاي شوروي شده بود. در حالي كه هواپيماي ايران به هنگام انفجار در حريم قلمروهاي خود ايران قرار داشت . نقض حاكميت ايران در آبهاي سرزميني خود به وسيله ناو آمريكايي وينسنس نكته بسيار مثبتي براي دولت ايران محسوب مي شد. و شانس موفقيت آنان را در دادخواست خود عليه دولت آمريكا بيشتر مي كرد. موضع گيري كاملا دوگانه و متفاوت دولت آمريكا را در اين دو قضيه به وضوح مي توان مشاهده نمود. در حادثه نخست دولت آمريكا عمل شوروي را كشتار وحشيانه پنداشت در حالي كه در حادثه دوم عمل ناخداي ناو جنگي ونسان را دفاع مشروع ناميد . شوراي ايكائو در تصميم خود در16 اسفند 1363 استفاده از نيروي مسلح براي انهدام هواپيماي كره و كشته شدن مسافرين بي گناه را محكوم و از اين كه اتحاد جماهير شوروي از همكاري با گروه تحقيق ايكائو سر باز زده بود عميقا اظهار تاسف كرد. متاسفانه تصميم مشابه اي در خصوص هواپيماي ايرباس از سوي شوراي ايكائو اتخاذ نگرديد.
به نظر شوراي ايكائو هر عاملي كه موجب گرديده باشد هواپيماي مسافربري مسير خود را تغيير داده به هر حال استفاده از سلاحي عليه آن با اصول و مقررات حقوق بين المللي از جمله معاهده شيكاگو و اصول انسان دوستانه مغاير است .
به هر حال هر عاملي كه موجب انهدام دو فروند هواپيماي مسافري گرديده باشد عمل عمدي ناخداي كشتي جنگي دلايل سياسي يا غيرسياسي انجام وظيفه خدمه كشتي در اجراي فرامين محرمانه مسئولين خود اشتباه محض پرتاب كننده موشك ها و توهم حمله هواپيماي سرنگون شده با توهم جاسوس بودن هواپيماي مزبور توجيهي براي انجام اين جنايت مسلم نخواهد بود.
نكته ديگر اينكه ماده 2 منشور ملل متحد كليه اعضا را از تهديد به زور يا استعمال زور عليه تماميت ارضي يا استقلال سياسي هر كشوري كه با مقاصد ملل متحد مباينت داشته باشد منع نموده است .
نيروهاي نظامي آمريكا مستقر در آبهاي خليج فارس و درياي عمان در زمان حادثه و قبل از آن عملا تماميت ارضي ايران را با استفاده از انواع ترفندها مورد تجاوز قرار داده و به انحا كشتي ها و هواپيماهاي ايران را مورد تهديد قرار دادند.
حمله آمريكا به هواپيماي مسافربري در حريم هوايي ايران و در مسير هوايي بين المللي مشخص و اعلام شده نقض قاعده حقوقي عدم توسل به زور و همچنين نقض آشكار تماميت ارضي يك دولت عضو سازمان ملل مي باشد. همچنين مصداق كامل تجاوز مندرج در بند « ب » ماده 3 ضميمه قطعنامه تعريف تجاوز مورخه 1353 مجمع عمومي سازمان ملل مي باشد كه به استناد آن كاربرد هر نوع سلاح توسط يك دولت عليه سرزمين دولت ديگر و محاصره بنادر يا سواحل يك دولت توسط نيروهاي مسلح ديگر را از مصاديق تجاوز دانسته است و دست آخر بند « ت » ماده مزبور مبين آشكار تجاوز آمريكا به ناوگان هوايي دولت جمهوري اسلامي ايران محسوب مي شود.
عنصر تخصصي سازمان ملل متحد يعني ايكائو نيز از مسائل سياسي به دور نمانده و به جاي بررسي فني و ارائه طريق به شوراي امنيت تنها به ابراز تاسف و تسليت به بازماندگان سانحه پرداخت . به دليل حاكميت چنين اوضاعي بر سازمان ملل متحد آمريكا پس از سرنگوني هواپيما اعلام نمود كه در نظر ندارد هيچ تجديدنظري در دستورات جنگي موجود به عمل آورد و با تشكيل نيروهاي تحت فرمان شوراي امنيت براي برقراري امنيت در خليج فارس به كرات مخالفت كرد. (راهبر سقوط هواپيماي مسافري جمهوري اسلامي ايران سال 85 )
4 ـ نكات مهم و كليدي حادثه حمله به ايرباس ايراني
يك ايرباس 655 در مسير پروازي خود در دالان تجاري آمبر 59 در حال پرواز بوده است .
دو ايرباس 655 برفراز آب هاي جمهوري اسلامي ايران و در ارتفاع استاندارد 14 هزار پايي در حال پرواز بوده است .
سه ناو جنگي آمريكا تا 4 كيلومتر به آب هاي ايران تجاوز كرده بود .
چهار اطلاعات پرواز ايرباس 655 در اختيار كشتي ها و هواپيماهاي مستقر در منطقه قرار گرفته و اين هواپيما در پاسخ به سئوال ناو آمريكايي خود را صريحا هواپيماي مسافري معرفي كرده است .
پنج ناو آمريكايي هشدارهاي خود را بر روي موج نظامي كه براي هواپيماهاي مسافري غير قابل دريافت بوده ارسال مي كرده است .
شش ماده 48 از پروتكل الحاقي شماره يك كنوانسيون هاي چهار گانه ژنو رعايت حال افراد و اشيا غير نظامي و لزوم رفتار متفاوت با اين دو دسته را گوشزد مي كند.
هفت بر اساس ماده 26 معاهده 1323 شيكاگو در صورت بروز سانحه يا خرابي براي هوايماي يكي از كشورهاي عضو نبايد مانع از بررسي ها و تحقيقات اين كشور شد در حاليكه در مورد هواپيماي ايرباس 655 دولت وقت آمريكا در اين راه با اعمال نفوذ در مجامع بين المللي مانع ايجاد كرد.
5 ـ نتيجه گيري
يكي از اهداف سازمان بين المللي هواپيماهايي كشوري تضمين امنيت و رشد منظم هواپيمايي كشوري در سراسر جهان است . بسيار اتفاق افتاده است هواپيمايي به دلايل مختلف از جمله اشتباه خلبان عدم دقت وي نقص تجهيزات و يا حتي به قصد تجاوز و بدون اجازه وارد حريم هوايي كشورهاي ديگر شده و مورد حمله قرار گرفته است . سقوط يكي از هواپيماهاي خطوط هوايي كره در سال 1362 نمونه اي از اين حوادث است . اين حوادث غم انگيز سوالاتي جدي در مورد قوانين بين المللي حاكم بر چنين حوادثي را مطرح نموده است . مقرراتي در حقوق هوايي براي جلوگيري از حمله به هواپيماهاي مسافري مورد تصويب كشورهاي قرار گرفته است .
علي رغم پيشرفت هاي تكنولوژي عوامل ديگري نيز وجود دارند كه همچنان براي امنيت هواپيما تهديد به شمار مي روند. استفاده از زور يا تهديد به زور عليه هواپيماي كشوري مداخله غيرقانوني عليه هواپيما و هواپيماربايي از عواملي هستند كه مسافرت هاي هوايي را با مخاطراتي موجه مي سازند . اين خطرات كه از زمان كنفرانس شيكاگو 1323 همچنان وجود داشت در دهه 1350 به اوج خود رسيد و جامعه بين المللي را از آينده صنعت هواپيمايي نگران ساخت .
معاهده شيكاگو به كشورها اجازه نمي دهد بر عليه هواپيماي غيرنظامي از سلاح استفاده كنند. حاكميت كشورها بر فضاي كشورشان (ماده 1 معاهده شيكاگو) به آنان حق استفاده از سلاح بر عليه هواپيماي غيرنظامي را نمي دهد . متاسفانه با وجود مقررات بين المللي براي جلوگيري از حمله به هواپيماهاي مسافري حوادث تلخي همچون حمله به هواپيمايي ايرباس 655 اتفاق افتاده است . علاوه بر مسائل حقوقي كه در اين پرونده وجود دارد واقعيت اين است كه با بررسي هيئت هاي كارشناسي (حتي كارشناسان آمريكايي ) دلايلي را كه فرمانده ناو و تعدادي از مقامات وقت كاخ سفيد در توجيه اين جنايت ارائه دادند به طور كامل رد كرد. به هرحال اين پرونده به عنوان يك مورد حقوقي و بين المللي و نمونه بارزي از نقض اصول حقوق بين الملل و رفتار دوگانه كاخ سفيد با موضوعات ياد شده مي تواند مورد توجه علاقمندان به ويژه كارشناسان حقوق بين الملل قرار گيرد.
فهرست مطالب
1 ـ جباري قره باغ منصور بررسي حادثه سقوط ايرباس 655 و بوئينگ كره اي 007 ـ سايت حقوقدانان
2 ـ مهرپور سيدحسين ; نظام بين المللي حقوق بشر انتشارات اطلاعات سال 77
3 ـ راهبر امير; سقوط هواپيماي مسافري ايران توسط آمريكا سال 85
www . tehranameh .85 blogfa . com 4 ـ
www . sajed . ir 5 ـ
اولين كسي كه در ناو تلاش كرد هويت اين هواپيما را تاييد كند اندرو آندرسون افسر جز كشتي بود كه پيامي الكترونيكي را براي هواپيما فرستاد در اين پيام آمده بود : دوست يا دشمن معرفي كنيد و در جواب شنيده شد : هواپيماي مسافري
فاصله هواپيماي ايرباس از ناوچه رزمي وينسنس حدودا 38 كيلومتر بود . در اين حال كاپيتان راجرز فرمانده وينسنس با احتمال وقوع يك درگيري نظامي دستور برقراري آرايش نظامي داد
اولين موشك بال سمت چپ هواپيما را جدا كرده و متعاقبا موشك ديگر نيز مستقيم به قسمت دم هواپيما برخورد كرده و آنها را از جا كندند و هواپيما مستقيم به سمت دريا شيرجه رفت .. هشتاد و چهار ثانيه پس از شليك موشك ها هواپيماي ايرباس ايراني به سطح دريا برخورد نمود و منهدم شد. چند لحظه بعد به كاپيتان راجرز اعلام شد كه قطعات هواپيماي ساقط شده كه از آسمان به دريا مي افتند بسيار بزرگتر از يك اف ـ 14 هستند
جرج بوش پدر معاون رونالد ريگان رئيس جمهور وقت آمريكا در مرداد 1367 گفت : « من هرگز از طرف آمريكا عذرخواهي نمي كنم . من اهميتي نمي دهم كه چه كاري انجام داده است . من اهميت نمي دهم حقيقت چيست . »
تمامي پرسنل وينسنس مدال افتخار دريافت كرده و حتي فرمانده لاستيگ هماهنگ كننده جنگ هوايي ناو به دليل دستاورد قهرمانانه خود مدال افتخار گرفت . پس از اين واقعه ناخدا يكم ويليام راجرز فرمانده ناو وينسنس در مصاحبه اي مطبوعاتي به صراحت اعلام كرد : « اگر صدها بار نيز آن اتفاق رخ دهد باز هم دستور شليك خواهم داد. »
