صنايع دستي بيانگر صنعت و هنر نياكان و نمايشگر ذوق و هنر مردم هر كشور است . در روزگاران گذشته صنايع دستي به عنوان پديده اي تمام عيار در هر عهد حضور فعال داشته است . در ايامي كه ماشين بوجود نيامده بود و حتي در دوراني كه حضور آن به گستردگي امروز نبود اين صنعت بود كه حامي تمامي استعدادها و آفرينش هاي سازندگي بشر بود. به همين دليل است كه امروز با نگاه به صنايع دستي هر قوم و قبيله اي مي توان دريافت آن قوم در چه مرحله اي از صنعتگري بوده است .
استعداد و روحيه خلاق و قدرت ابتكار صنعتگران و علاقه آنان به توليد آثار هنري و ذوقي موجب گرديده است كه جمهوري اسلامي ايران از گذشته هاي بسيار دور تا زمان حال همواره در توليد محصولات صنايع دستي موقعيتي ويژه و ممتاز داشته باشد و از شهرتي عالم گير برخوردار گردد.
بررسي هاي پژوهشگران و ايران شناساني همچون پروفسور « پوپ » « گيرشمن » « اشميد » و « هانري رنه دالماني » و ... و تحليل هاي دقيقي كه آنان از صنايع دستي صنايع ايران كرده اند بيانگر ارزش هاي استثنائي و جايگاه خاص اين هنر و صنعت اصيل و ارزنده كشورمان مي باشد.
در دهه هاي آخر قرن هفتم ميلادي ايرانيان دين اسلام را به عنوان يك آئين برتر پذيرفتند. اين رويداد سبب شد تا مايه هاي هنري و فرهنگي اصيل ايران با ارزش هاي والاي اسلامي در هم آميزد و صنايع دستي ايران با محتواي غني و مردمي تر از گذشته حتي در عرصه معماري و كاشيكاري به رشد و شكوفايي چشمگيري برسد.
به هرحال امروز صنايع دستي ايران عليرغم فراز و نشيب هاي فراوان و حتي با توجه به بي مهري هائي كه در برخي از دوران ها پشت سرگذاشته توانسته است در زمره باارزش ترين هنرهاي كاربردي جامعه مطرح گردد و نه تنها از جنبه هاي فرهنگي بلكه از جهات اقتصادي و اجتماعي نيز احترام و توجه و عنايت جهانيان را به خود جلب كند. بطوري كه بسياري از صاحب نظران ايران را يكي از سه قطب مهم صنايع دستي آسيا و جهان مي دانند و از نظر تنوع شايد در صدر تمامي كشورها قرار داشته باشد.
صنايع دستي صنعتي ايران نيازمند اعتناي مسئولان
در حالي كه صنايع دستي در جهان به منبع عظيم اقتصادي تبديل مي شود در ايران به دليل اينكه همواره اين صنعت كوچك شمرده شده هر روز از ارزش و جايگاه واقعي خود فاصله مي گيرد به گونه اي كه صنعتگران كشورمان دستيابي به بازارهاي داخلي و خارجي را رويايي دور مي دانند.
صنايع دستي ايران عمري به قدمت عمر بشر دارد كه از هفت هزار سال پيش بيرق اين هنر نياكان ما را به عنوان سند هويت ملي به رخ جهانيان كشيده است . اين صنعت يك دهه گذشته دومين منبع درآمد كشور بوده است اما علي رغم دارا بودن شاخصه هاي متنوع فرهنگي معنوي مادي و جداي از همه آوازه هاي ديرينه اش موفقيت اصيل خود را آنگونه كه شايسته و بايسته است در زندگي عموم مردم نيافته است .
برخي كاستي ها و نارسايي ها مرتبط با اين مقوله به ضعف بازاريابي و يا كم لطفي به جايگاه اين ميراث ارزشمند فرهنگي برمي گردد. از جمله عمده ترين تنگناها و محدوديت ها مي توان به عدم شناخت كافي و مناسب از بازارهاي داخلي و جهاني (بازار هدف ) و سلايق مشتريان عدم توجه به سطح كيفي توليد و نوآوري در محصولات توليدي عدم تبليغات و بازاريابي داخلي و خارجي اشاره نمود.
از جمله راهكارهاي صنايع دستي مي توان به معرفي تبليغ و ترويج صنايع دستي استان به منظور بازاريابي در داخل و خارج كشور با شيوه نوين تبليغاتي استفاده از فن آوري روز در توليدات صنايع دستي با حفظ اصالت هاي هنر و ملي حمايت و تشويق بخش خصوصي در جهت سرمايه گذاري در اين بخش به خصوص ايجاد بازارچه هاي صنايع دستي سياستگزاري در راستاي فروش و صادرات كالاهاو شركت در نمايشگاه هاي داخلي و خارجي اشاره كرد.
صنايع دستي علي رغم داشتن مزايايي چون دسترسي آسان و ارزان به مواد اوليه عدم نياز به سرمايه گذاري زياد ابزار كار ساده مكمل بودن كار كشاورزي و تاثيرگذاري در صنعت گردشگري به دليل فقدان بازار فروش و عرضه محصولات توليدي و همچنين عدم حمايت مسئولان نمي تواند جوانان را به اين بخش جلب كند.
صنعتگران اين رشته با دغدغه فراوان تلاش مي كنند ميراث گذشتگان را به تصوير بكشند اما با بي اعتنايي مسئولان و مردم مواجه مي شوند در حالي كه مي توان بوسيله اين صنعت فرهنگ هنر و تاريخ كشور را معرفي كرد ارزاني مواد اوليه دسترسي آسان بالا بودن ارزش افزوده ارزبري كم و درآمد مناسب از جمله مزايايي است كه مي تواند در ايجاد اشتغال و حل مشكل بيكاري كمك كند.
در صنايع دستي چون عامل توليد انسان است لذا در اين رشته توليد انبوه امكان پذير نمي باشد و عموما اين رشته را به نام « فراصنعت » مي شناسند يعني واژه هنر بر صنعت مقدم است . اما متاسفانه قيمت آثاري كه با ذوق و خلاقيت انساني خلق مي شود با توجه به ارزش افزوده بالا عدم توليد انبوده و مدت زماني كه صرف خلق آن مي شود بسيار ناچيز است . اما مردم كشورمان هم از يك طرف نسبت به آن بي توجه بوده و از طرف ديگر قدرت خريد هم ندارند.
اشتغال زايي در اين رشته قابل بررسي و تامل است . رشته هاي صنايع دستي بخصوص در بخش تجهيزات عموما نياز به سرمايه گذاري ندارد لذا مي توان با برنامه ريزي و ارائه تسهيلات جوانان بيكار را به اين بخش جذب كرد اما مهمترين دغدغه در اين بخش بازاريابي و فروش محصولات در داخل و خارج از كشور مي باشد. برگزاري نمايشگاه يا بازارچه هاي محلي دائمي تبليغ و معرفي گسترده به مردم در جذب مشتري بسيار موثر است .
همچنين برپايي اين بازارچه ها با اجاره مناسب و ثابت و مديريت صحيح در ارتباط مستقيم توليد كننده و مصرف كننده تاثير بسزايي دارد.
تبليغات در زمينه صنايع دستي
همچنين خلا ديگري كه در اين بخش كاملا مشهود است نبودن تبليغات در زمينه صنايع دستي است تا جايي كه همواره در طول سال فروشگاه هاي اين صنايع اكثر چندان مشتري و حتي بازديد كننده اي ندارد. اثر معنوي و مادي اين قصور آن مي شود كه مردم صنايع دستي را حداقل يك كالاي لوكس و تزئيني قلمداد مي كنند آنقدر كه در رسانه هاي جمعي بويژه تلويزيون و راديو درباره محصولات مصرفي و تنقلات رنگارنگ تبليغ صورت مي گيرد سال تا سال يكبار هم در خصوص اين آثار كه بسيار با ظرافت دست خلق مي شوند تبليغ نمي شود.
يكي ديگر از عدم استقبال عمومي از صنايع دستي مي تواند تصور مردم از اين صنعت باشد به گونه اي كه صنايع دستي را يك كالاي عتيقه و مخصوص افراد يا خانواده هايي مي دانند كه علاقه به جمع آوري عتيقه جات دارند. علت ديگر هم شايد اين باشد كه فرهنگ برخي از مردم مغلوب كالاي وارداتي باشد اما با مديريت علمي تخصصي و مقتدر و حمايت دولت و مسئولين مي توان در ايجاد زمينه استقبال از توليدات صنايع دستي كشورمان كليد اصلي رونق و رويكرد مردمي به بازارهاي عرضه اين كالا تلاش كرد.
دولت و مسئولان ذي ربط مي توانند با حمايت از اين صنعت ارزشمند اشتغال زا آن را به مشاغل ارزآور در سطح كشور تبديل نمايند.
همچنين اگر مشكلات بيمه اي صنعتگران و هنرمندان فعال درعرصه صنايع دستي حل شود آنها فارغ از اين مشكلات طرح هاي جديدي ارائه دهند كه در نهايت منجر به رشد اقتصادي اين بخش و حتي كل كشور خواهد شد.
حضور ايران در اولين كنگره صنايع دستي
اولين كنگره صنايع دستي در 20 خرداد برابر با 10 ژوئن در نيويورك پيشنهاد تاسيس شوراي جهاني صنايع دستي به عنوان نهاد وابسته به يونسكو را شكل داد و هم اكنون بيش از 130 كشور عضو آن هستند و دبير خانه ي آن در سانتياگو شيلي قرار دارد .
ايران از طريق سازمان صنايع دستي در سال 1347 به عضويت اين شورا و مجمع آسيا و اقيانوسيه پذيرفته شد . مشاركت فعال در شورا و اجلاس هاي جهاني موجب شد ايران دو بار افتخار ميزباني اجلاس ها در سال 69 و 72 داشته باشد و چهار سال رييس مجمع آسيا ـ اقيانوسيه از سال 92 تا 94 باشد .
بيشتر صاحب نظران ايران و كشورهاي مختلف صنايع دستي ايران را جزو سه قطب اصلي جهان و از متنوع ترين صنايع دستي دنيا مي داند.
دلايل دوري مردم از خريد صنايع دستي
اما ميزان استقبال و خريد مردم تا آن ميزان نيست كه چرخ زندگي صنعتگران هنرهاي دستي و بومي را به خوبي بچرخاند. گراني شايد اولين دليل دوري مردم از صنايع دستي باشد. نگاهي به فهرست قيمت ها در فروشگاه هاي صنايع دستي نشان مي دهد كه اين كالا كالايي گران است حال آنكه بخش زيادي از قيمت فروش نصيب مغازه دار مي شود و نه توليد كنندگان صنايع دستي .
چرخش سليقه مردم و روي آوردن به دكوراسيون هاي غربي ديگر دليل كاهش خريد در بازار صنايع دستي است .با اين حال صنايع دستي هنوز به عنوان يك سوغات آبرومند در چمدان كساني است كه از ايران به ديگر كشورها سفر مي كنند.
هنرهاي سنتي و صنايع دستي در جايگاه خود براي كشورهاي مختلف داراي ارزش افزوده بالا و ارزآور هستند و امروزه اكثر بازارهاي جهاني به ويژه كشورهاي آسيايي هم چون چين تايلند اندونزي و پاكستان را در سلطه خود درآورده است به گونه اي كه ميزان صادرات صنايع دستي كشور چين به عنوان يكي از سه كانون عمده صنايع دستي جهان در كنار هند و ايران سالانه بيش از پنج ميليارد دلار و ميزان فروش به گردشگراني كه از اين كشور ديدن مي كنند بيش از 500 ميليون دلار است .
با وجودي كه از نظر تنوع رشته هاي صنايع دستي كه حدود 150 نوع آن شناسايي شده رتبه نخست جهان را دارا هستيم ولي از نظر ميزان فروش در رتبه بسيار پاييني قرارداريم . 15 هزار انجمن ميراث فرهنگي با 28 هزار عضو در سطح كشور فعاليت دارند . اما تاكنون توفيقي براي جايگاه ثابت و اقتدار لازم براي حفظ هويت صنايع دستي ايران در سطح بين الملل انجام نداديم و اگر هم شده از بدليل كم كاري در جرايد انتشار نيافته است .
تا قبل از دوره قاجاريه هنرهاي سنتي و صنايع دستي ايران شهرتي جهاني داشت و اغلب كشورهاي اروپايي خريدار آن بودند. ولي در دوره قاجاريه اقتصاد ايران با سقوط و ركود توليد مواجه شد; به طوري كه صادرات پارچه هاي ايراني تقريبا متوقف و توليد ابريشم از مبلغ 2 7 ميليون پوند انگليس دوره شاه عباس به مبلغ 260 هزار پوند تنزل يافت . كارگاه هاي كاشان به 220 واحد كاهش يافت و صادرات فرش ظروف سفال شيشه و بلور نيز تقريبا متوقف شد. در اين دوره بود كه اقتصاد ايران يكسره به تسخير خارجي ها درآمد. پيشرفت تكنولوژي و به دنبال آن رفاهيات انسان را به سمت انتخاب هاي خاصي مي برد. امروزه اغلب سرمايه داران به دنبال افزايش سرمايه و در نتيجه رفاه بيشتر و انحصاري بودن هستند.
در پايان مي توانيم بگوييم كه صنايع دستي براي حضور بين المللي نياز به حمايت دولت دارد. صنايع دستي ساليان سال بدون حمايت حكومت ها و فقط با تكيه بر تمدن كهن ايران رشد و ادامه مسير داده است اما تحول در اين رشته زماني صورت مي گيرد كه بتوانيم بازاري مناسب براي فروش آنها ايجاد كنيم . نگاه جامع و كامل همراه با مديريت مدرن و جدي راه رسيدن به اين اهداف است و اين نوع نگاه و مديريت در كنار برنامه ريزي هاي دقيق ما را به نتيجه مطلوب مي رساند.
علي معروفي

سميرا ترابي مهياري
اشاره :
عصر جديد با سازمانهاي پيچيده پويا و متحول همراه خواهد بود. در اين سازمانها مرزهاي سنتي موجود از بين خواهد رفت فرهنگ هاي مختلف در هم خواهند آميخت و در زير پاي فرهنگهاي قلدر ناپديد خواهند شد. بسياري از مشاغل دوباره طراحي خواهند شد و ورود فناوري اطلاعات تغييراتي در ساختار سازمانها به وجود خواهد آورد.
در اين مقاله سعي خواهد شده است تا نقش مديريت در سازمانهاي مجازي مشخص شود.
همچنين اين مقاله به مواردي همچون تعاريف و ويژگيهاي مهم سازمانهاي مجازي فضاي مجازي و عوامل تاثير و تعريف آن اشاره شده است . VPN گذار بر سازمان هاي مجازي
فضاي مجازي :
فضاي مجازي فضايي بسيار بزرگ و گسترده است كه نبايد آن را دنيايي غير واقعي و خيالي دانست . اين فضا كاملا صنعتي است و تعاملي بودن ديجيتالي بودن و غير مركزي بودن از عمده ويژگي هاي آن است . فضايي است كه در آن افراد مي توانند چند كار را با يكديگر به طور همزمان و بدون هيچ گونه محدوديتي انجام دهند.
همچنين چون در حال حاضر كه دنيا تحت سيطره تكنولوژي هاي نوين ارتباطي ارتباطات همزمان و بدون محدوديت گسترش پيدا كرده نياز به افزايش سرعت فعاليتها ارتباطات و جلوگيري از اتلاف هزينه نيرو و زمان بيش از پيش احساس مي شود. در جهاني كه به دليل گستردگي اش محدوديتهاي مختلفي بر ساكنان آن اعمال مي گردد حضور فضايي جديد با خصوصيات و كاركردهايي متفاوت تر مي تواند كمك شاياني در راستاي پيشرفت آن باشد. اين فضاي جديد كه از آن مي توان تحت عنوان فضاي مجازي ياد كرد در اثر ايجاد رايانه و اينترنت بوجود آمد. فضاي مجازي كه فاقد محدوديتهاي دنياي واقعي است با عناصر و عواملي سرو كار دارد كه بر گرفته از فضاي واقعي است . اشتباه است اگر اين دو فضا را مجزاي از يكديگر بدانيم بلكه بايد آنها را مكمل و موازي يكديگر دانست در واقع جهان مجازي امتداد جهان واقعي است .
مفهوم سازمانهاي مجازي :
يكي از ساختارهاي جديد سازماني همان « سازمانهاي مجازي » است . تعريف استانداردي از اين نوع سازمانها در دسترس نيست اما براي نشان دادن طيف وسيع تعريفي هاي ارائه شده از اين نوع سازمانها به طور خلاصه تعاريف زير را مي آوريم : « سازمانهاي مجازي در واقع نوعي از سازمانهاي شبكه اي هستند كه فاقد هسته مركزي دائمي اند. »
ويژگي اين سازمانها اصولا با عناويني مانند غير سلسله مراتبي افقي و جهاني مطرح ميشود. اما به طور خلاصه مي توان اين ويژگيها را در پنج ويژگي اصلي زير خلاصه كرد.
الف ـ ساختارهاي افقي : ظهور سازمانهاي افقي به عنوان پاسخي به تشديد رقابت در محيط هاي عملياتي است كه توسط افزايش رقابت جهاني و پيشرفتهاي اخير در فناوري اطلاعات و حمل و نقل ايجاد شده است . افقي شدن سازمانها سطوح مديريت در سازمان را كاهش مي دهد و منابع انساني را پراكنده مي كند.
ب ـ جهاني شدن : با توجه به گسترش تجارب جهاني و شبكه ارتباط فرامرزي ديگر شركتها و سازمانها جنبه محلي بودن خود را از دست مي دهند و در چرخه فرايند بين المللي قرار مي گيرند.
ج ـ ارتباط ماشيني : عصر آينده عصر ارتباطات است اما نه ارتباطي از جنس گذشته بلكه ارتباطي كه به وسيله ابزار آلات ماشيني مانند كامپيوتر انجام خواهد شد. در اين سازمانها ديگر از تعامل هاي گرم گذشته خبري نيست بلكه كارفرمايان و نه رهبران سازمان با استفاده از كامپيوترهاي شخصي با هر فرد دلخواه ارتباط برقرار مي كنند. فروشندگان مي توانند به وسيله يك شبكه محلي با هم ارتباط داشته باشند. براساس اين خاصيت ارتباطات كامپيوتري به عنوان وسيله اي براي هدايت فعاليتهاي اساسي سازمان و همزمان افزايش نقش ارتباطات رو در روي غير رسمي با هدف حفظ يكپارچگي سازمان جايگزين ارتباطات رو در رو افراد سازمانهاي سنتي خواهد شد.
د ـ همكاري و رقابت بين سازماني : شركتهاي مجازي به وسيله همكاري بين گروهي هم افزا نه تنها با هم همزيستي خواهند داشت بلكه باعث رشد و پرورش يكديگر ميشوند.
ه ـ درگيري پويا : در گيريي پويا نگرشي است كه « زمان » و « روابط انساني » و مديريت را وادار به بازنگري در مورد نگرشهاي قبلي در رويارويي با تغيير سريع و مداوم مي كند. پويايي در مقابل ايستايي حاكي از رشد و فعاليت مداوم و درگيري در مقابل كناره گيري معرف ارتباط زياد با ديگران است .
عوامل تاثير گذار بر سازمان هاي مجازي
عوامل تاثير گذار بر سازمان هاي مجازي را در سه دسته مي توان طبقه بندي كرد كه عبارتند از :
ويژگي هاي بازار : تقاضاي محصول يا خدمات از طريق منابع مختلفي درخواست مي شود و ممكن است كه به وسيله تقاضاي مستقيم مشتري (شركتها افراد) يا نتيجه مطالعات بازاريابي براي كشف بازارهاي جديد باشد. طبيعت تقاضا به سطح تكنولوژيك استاندارد سازي سفارشي شدن وابسته است كه مي تواند به طور فزاينده اي بر سازمانهاي مجازي تاثير بگذارد.
فرايندهاي توليد : فرايندهاي توليد براساس ويژگي هاي بازار بنا خواهد شد. در يك سازمان مجازي فرايندها بايستي تا حد امكان هم راستا باشند. از جمله راهكارهايي كه در اين بخش به كار گرفته مي شوند « مهندسي همزمان » است كه به شكل اساسي در كاهش تاخير در زمينه توسعه بهبود محصول موثر است . فلسفه بنيادين مهندسي همزمان رشد بخشهاي گوناگون توسعه و بهبود محصول مبتني برفرايندهاي موازي به جاي مراحل پشت سرهم و متولي مي باشد.
اهداف استراتريك : ارتباط بين شركا در يك سازمان مجازي مي تواند محدود و يا در گستره وسيعي صورت پذيرد. مثلا در سطح يك يا چند محصول همپوشاني بين شركا نيز مي تواند براساس تكنولوژي ساختار اقتصادي ميزان توليد و ميزان سهيم بودگي در منابع باشد با اين وجود همواره دسترسي به اهداف استراتژيك زير مد نظر مي باشد :
حداكثر كردن انعطاف پذيري و انطباق پذيري در برابر تغييرات محيطي
گسترش توانايي ها و منابع
دستيابي يه مختصاتي كه به طور هوشمندانه اي منطبق بر محدوديتهاي بازار باشد
بهينه كردن زنجير تامين
شبكه جهاني اينترنت بخش حياتي و غير قابل تفكيك جامعه جهاني است . در واقع شبكه اينترنت ستون فقرات ارتباط كامپيوتري جهاني در دهه 1990 است زيرا اساسا به تدريج بيشتر شبكه ها را به هم متصل كرده است . در حال حاضر رفته رفته تفكرات منطقه اي و محلي حاكم بر فعاليتهاي تجاري جاي خود را به تفكرات جهاني و سراسري داده اند. امروزه با سازمانهاي زيادي برخورد مي نمائيم كه در سطح يك كشور داراي دفاتر فعال و حتي در سطح دنيا داراي دفاتر متفاوتي مي باشند. تمام سازمانهاي فوق قبل از هر چيز بدنبال يك اصل بسيار مهم مي باشند : يك روش سريع ايمن و قابل اعتماد بمنظور برقراري ارتباط با دفاتر و نمايندگي در اقصي نقاط يك كشور و يا در سطح دنيا.
بدين منظور بايستي يك شبكه گسترده خصوصي بين شعب اين شركت ايجاد گردد. شبكه هاي اينترنت كه فقط محدود به يك سازمان يا يك شركت مي باشند به دليل محدوديت هاي گسترشي نمي توانند چندين سازمان يا شركت را تحت پوشش قرار دهند. شبكه هاي گسترده نيز كه با خطوط استيجاري راه اندازي ميشوند در واقع شبكه هاي گسترده امني هستند كه بين مراكز سازمانها ايجاد مي شوند. پياده سازي اين شبكه ها نياز به هزينه زيادي دارد راه حل غلبه بر اين است . VPN مشكلات راه اندازي يك
: در يك تعريف كوتاه شبكه اي از مدارهاي مجازي براي انتقال ترافيك شخصي است . در واقع پياده سازي VPN شبكه خصوصي يك شركت يا سازمان را روي يك شبكه عمومي گويند.
هاي مبتني بر شبكه عمليات و كنترل به وسيله تجهيزات شبكه تامين كننده خدمات ايجاد ميشود . شبكه VPN مشتري به وسيله تونلها كه بين جفت روترهاي كناري كار گذاشته مي شوند پشتيباني مي شود. تونل ها ممكن است از كپسوله كردن هاي مختلف براي فرستادن ترافيك از طريق تامين كننده ي خدمات استفاده كنند.
به اين معناست كه شبكه هاي محلي و ميزبان هاي متعلق به عناصر اطلاعاتي يك شركت كه VPN مجازي بودن در ها براي پياده سازي VPN در نقاط مختلف از نظر جغرافيايي قرار دارند همديگر را ببينند و اين فاصله ها را حس نكنند . استفاده مي كنند . در تونل كشي بين تمامي عناصر مختلف ) tunneling (اين خصوصيت از مفهومي به نام تونل كشي تونل زده مي شود . از طريق اين تونل عناصر به صورت شفاف همديگر را مي بينند در روش فوق تمام بسته VPN يك اطلاعاتي در يك بسته ديگر قرار گرفته و از طريق شبكه ارسال خواهد شد. پروتكل مربوط به بسته اطلاعاتي خارجي (پوسته ) توسط شبكه و دو نقطه (ورود و خروج بسته اطلاعاتي ) قابل فهم مي باشد. دو نقطه فوق را « اينترفيس هاي تونل » مي گويند. روش فوق مستلزم استفاده از سه پروتكل است .
پروتكل حمل كننده : از پروتكل فوق شبكه حامل اطلاعات استفاده مي نمايد.
استفاده مي گردد . IPSEC L 2 F PPTP L 2 TP GRE پروتكل كپسوله سازي : از پروتكل هائي نظير :
بمنظور انتقال داده هاي اوليه استفاده مي شود . IPX IP NetBeui پروتكل مسافر : از پروتكل هائي نظير

ماهيت و جايگاه بيت المال در كلام اميرالمومنين علي (ع )
بخش نخست
اشاره : اين نوشتار نگاهي اجمالي به موضوع « بيت المال » در نهج البلاغه دارد. قلمرو مقاله تنها بخشي از سخنان امام علي (ع ) در نهج البلاغه است نه تمامي سخنان آن حضرت .
هرچند گاهي فرازهاي نقل شده از نهج البلاغه براي چند عنوان مربوط به بحث مفيد است ولي براي طولاني نشدن نوشته از تكرار جز در يك يا دو مورد خودداري شده است .
اموال عمومي به اقسام گوناگوني مانند مشتركات عمومي و مباحات اوليه و مجهول المالك و درآمدهاي عمومي تقسيم مي شود ولي مقصود از بيت المال در اين نوشته اموالي است كه اختيار هزينه كردن آن به دست امام است مانند غنائم جنگي و خراج و جزيه و زكات و صدقات عامه و اوقاف عمومي و...
الف ) جايگاه ثروت در اسلام
بي گمان از نگاه اسلام ثروت و مال در حيات مادي و معنوي انسانها نقش اساسي دارد. تا آنجا كه در برخي روايات از « تنگدستي » به « روسياهي در دنيا و آخرت » (1 ) و « مرگ سرخ » (2 ) و « مرگ بزرگ » (3 ) تعبير شده است .
در بعضي از روايات فقر موجب نقصان در دين و كاهش عقل و تحريك خشم معرفي شده است (4 ) از اين رو در دين مقدس اسلام به مقوله اقتصادي و معيشتي بشر در ابعاد مختلف آن توجه فراواني شده است . هرچند مطالب مربوط به اقتصاد به گونه اي پراكنده و جدا از هم مطرح شده ولكن بررسي و تحقيقي همه جانبه نشانه اين است كه مكتب اسلام داراي نظام اقتصادي ويژه اي است كه از وحي الهي نشات گرفته و در دامن عصمت رشد و نمو كرده و از ويژگيهاي بي شماري برخوردار است
ب ) جايگاه بيت المال
آنچه قابل توجه و دقت است اين است كه بيت المال در نظام اقتصادي اسلام بيشترين مباحث را به خود اختصاص داده و از جايگاهي ويژه برخوردار است . هدف از بيت المال تامين اهدافي بلند در حركت تكاملي انسان به سوي سعادت و معنويت و قرب الهي است . برخي از آن هدفها چنين است .
1 ـ هدايت مردم به سمت اخلاق كريمه و ارزشهاي معنوي .
2 ـ استقرار عدالت اجتماعي و اقتصادي در جامعه .
3 ـ رشد استعدادها و شكوفايي ابتكار و خلاقيت انسانها .
4 ـ ريشه كن كردن فقر از جامعه .
5 ـ رسيدگي به مصالح و منافع محرومان و مستضعفان و ...
ج ) ماهيت بيت المال
امام علي عليه السلام خطاب به عبدالله بن زمعه (5 ) (از پيروان و ياران آن حضرت ) آن هنگام كه از او درخواست كمك مي كند ماهيت بيت المال را براي او روشن مي كند. او بيت المال را نه مال شخصي امام مي داند و نه مال فردي از مسلمانان بلكه بيت المال از آن مسلمانان است كه در اختيار امام مسلمانان گذاشته مي شود تا به عدل به مصرف مسلمانان برسد. حضرت مي گويد :
ان هذا المال ليس لي و لا لك ! و انما هو في للمسلمين و جلب اسيافهم . فان شركتهم في حربهم كان لك مثل حظهم و الا فجناه ايديهم لا تكون لغير افواههم (6 );
اين اموال نه مال من و نه از آن توست بلكه غنيمتي گردآمده از مسلمانان است كه با شمشيرهاي خود به دست آورده اند. اگر تو در جهاد همراهشان مي بودي سهمي چونان سهم آنان مي داشتي و گرنه دسترنج آنان خوراك ديگران نخواهد بود.
د) آثار بيت المال
علي عليه السلام به بخشي از آثار و نقش بيت المال در زندگي مسلمانان اشاره كرده است . اين آثار چنين است :
1 ـ اصلاح امور
و تفقد امر الخراج بما يصلح اهله ! فان في صلاحه و صلاحهم صلاحا لمن سواهم و لا صلاح لمن سواهم الا بهم ; لان الناس كلهم عيال علي الخراج و اهله (7 );
خراج (بيت المال ) را به گونه اي كه وضع ماليات دهندگان را سامان دهد وارسي كن ! زيرا بهبودي وضع ماليات و ماليات دهندگان سبب بهبودي امور ديگر اقشار جامعه است و تا امور ماليات دهندگان اصلاح نشود كار ديگران نيز سامان نخواهد گرفت ; زيرا همه مردم نان خور ماليات و ماليات دهندگانند.
امام علي عليه السلام در اين فراز براي بيت المال نقش محوري قائل شده و اصلاح تمامي امور را بسته به اصلاح وضع ماليات و ماليات دهندگان دانسته است و اين نشانه جايگاه بلند بيت المال از نظر اسلام است . اگر دقت شود حقيقت مطلب همين است كه امام علي عليه السلام گفته است . بنابراين هرچند اقتصاد از نگاه امام علي عليه السلام آن گونه كه مكاتب مادي گرا مي گويند اصل نيست اما تاثير محوري و اساسي آن در اصلاح امور و رفع نابسامانيها مورد تاكيد قرار گرفته است .
2 ـ رفع نياز مردم به بيت المال
كلهم عيال علي الخراج و اهله (8 );
تمام مردم نان خور ماليات و ماليات دهندگانند.
روشن است كه هيچ انساني به تنهايي نمي تواند نيازمنديهايش را برآورده كند از اين رو نياز به همياري بيت المال وجود دارد
3 ـ دوام حكومت
و لم يستقم امره الا قليلا (9 );
حكومت با نابودي ماليات (بيت المال ) جز اندكي دوام نمي آورد.
اين مطلب نيز از بديهات است كه اداره و دوام حكومت نيازمند بودجه است و يكي از راه حلهاي تامين هزينه دولت گرفتن ماليات است . جاي شگفتي از كساني است كه در زمان حاضر بحث از لزوم گرفتن ماليات براي اداره حكومت را مطرح مي كنند در صورتي كه امام علي عليه السلام حدود هزار و چهارصد سال پيش بر ضرورت ماليات براي استمرار حكومت تاكيد كرده است .
يادآوري اين نكته لازم است كه همان گونه كه گرفتن همه ماليات از عوامل بقاي حكومت است به ناحق گرفتن آن و يا ظالمانه مصرف شدن اش سبب سقوط حكومت خواهد شد.
4 ـ اصلاح و تقويت نيروهاي مسلح
ثم لا قوام للجنود الا بما يخرج الله لهم من الخراج الذي يقوون به علي جهاد عدوهم و يعتمدون عليه فيما يصلحهم و يكون من ورا حاجتهم (10 );
سپس سپاهيان اسلام جز به خراج و ماليات رعيت (بيت المال ) كه با آن براي جهاد با دشمن تقويت گردند و براي اصلاح امور خويش به آن تكيه كنند و نيازمنديهاي خود را بر طرف سازند پانمي گيرند.
از جمله آثار بسيار مهم بيت المال افزون بر استقلال اقتصادي استقلال سياسي است ; زيرا تا بودجه و سرمايه در اختيار دولت نباشد نمي تواند نيروهاي مسلح را جذب و تامين و مجهز به سلاحهاي پيشرفته كند و با نبود نيروي مسلح مجهز استقلال سياسي تامين نمي شود.
آيت الله حسن زاده در تفسير اين فراز مي نويسد :
اگر بيت المال نباشد نيروهاي مسلح براي تامين زندگي بايد در پي شغل و كار باشند در نتيجه آمادگي براي جهاد با دشمن از بين مي رود(11 )
ه ) راههاي جلب ماليات
يكي از مباحث مهم در دانش اقتصاد مبحث ماليات است . در اين مبحث مطالب فراواني مانند تعريف ماليات ضرورت وجود ماليات سير تحول ماليات و راههاي جلب ماليات ... مورد بحث و تحقيق قرار مي گيرد.
اين مطالب از چشم مولا علي عليه السلام در مدت كوتاه حكومت مورد غفلت نبود. و در لابه لاي خطبه ها و نامه و ديگر گفتارها به آنها اشاره كرده است . از جمله در نامه پنجاه و سه راههاي جلب بهتر ماليات را نشان داده و در آن بر اصول اسلامي انساني مانند « اصل عمران و آباد كردن زمينها » و « اصل رسيدگي به مشكلات و شكايات ماليات دهندگان » و « اصل رعايت و تخفيف ماليات » تاكيد ورزيده است .
هر يك از اين اصول آثار و ثمرات فراواني در مسايل اجتماعي و اقتصادي و سياسي در پي دارد و رعايت آنها نقش بسزايي در تحول و بهبودي سيستم مالياتي دارد.
1 ـ آباد كردن زمين
و ليكن نظرك في عماره الارض ابلغ من نظرك في استجلاب الخراج ; لان ذالك لا يدرك الا بالعماره و من طلب الخراج لغير عماره اخر ب البلاد و اهلك العباد و لم يستقم امره الا قليلا(12 ) .
بايد تلاش تو در آباد كردن زمين بيشتر از جمع آوري خراج (ماليات ) باشد; زيرا خراج جز با آباداني فراهم نمي شود و هر كسي بخواهد خراج را بدون آباداني زمين به دست آورد شهرها را خراب و بندگان خدا را نابود و حكومتش جز اندك مدتي دوام نخواهد آورد.
آيت الله حسن زاده درپي شرح اين فراز از نهج البلاغه مي نويسد :
امام علي در اين بخش اشاره كرده است كه كم درآمدي صاحبان زمين ناشي از واليان بدي است كه تمام هم و غم آنان جمع آوري ماليات است بدون رعايت حال رعي ت و كشاورزان (13 )
2 ـ رسيدگي به شكايت ماليات دهندگان
فان شكوا ثقلا او عله او انقطاع شرب او باله او احاله الارض اغتمرها غرق او اجحف بها عطش خففت عنهم بما ترجو ان يصلح به امرهم (14 ) .
پس اگر مردم از سنگيني ماليات يا آفت زدگي يا خشك شدن آب چشمه ها يا كمي باران يا خراب شدن زميني در سيلابها يا خشكسالي شكايت كردند در گرفتن ماليات تا آن اندازه اي كه بفهمي امورشان سامان مي يابد تخفيف بده .
دهقانان از همه طبقات زحمتكش تر و پرتلاش ترند و از سويي زندگي آنان اسير عوامل طبيعي و پديده هاي جهان طبيعت همانند خشك سالي سيل سرما گرما است . از اين رو آنان نياز بيشتري به توجه و همراهي حكومت دارند.
اين فراز از فرمان امام علي عليه السلام اشاره به اين مطلب دارد.
: ابن ابي الحديد در باره زياد نگرفتن ماليات و آثار منفي آن مي نويسد :
زياد كردن ثروت از ماليات نابه حق رعيت همانند بنا كردن سقفي است بر پايه هاي لرزان و سست (15 )
3 ـ عفو از ماليات
و لا يثقلن عليك شي خففت عنهم به الموونه عنهم ; فانه ذخر يعودون به عليك في عماره بلادك و تزيين ولايتك مع استجلابك حسن ثنائهم و تبجحك باستفاضه العدل فيهم (16 );
هرگز تخفيف دادن در ماليات تو را نگران نسازد; زيرا آن اندوخته اي است كه در آباداني شهرهاي تو و آراستن ولايتهاي تو نقش دارد و رعيت تو را مي ستايند و تو از گسترش عدالت ميان مردم خشنود خواهي شد و به افزايش قوت آنان تكيه خواهي كرد. آيت الله حسن زاده پس از شرح و تفسير اين بخش از فرمايش امام علي عليه السلام مي نويسد :
توجه به عمران و شكايات و تخفيف ماليات براي حكومت آثار مثبتي را به همراه دارد و والي از اين رهگذر ضرر و زيان نمي كند; زيرا :
اولا آبادي بلاد منافع و سودش به حكومت و والي نيز خواهد رسيد.
ثانيا آبادي و عمران سرزمين زينت و افتخار حكومت به شمار مي آيد.
ثالثا اين كار موجب مدح و ثناي مردم را نسبت به حكومت و نيز عدالت و اعتماد آنان را فراهم مي كند.
رابعا اگر شرايطي پيش بيايد كه دولت محتاج قرض گرفتن از مردم شود و نيازمند فداكاري جاني و مالي آنان باشد آنان به راحتي پاسخ مي دهند . (17 )
ابن ابي الحديد در اين بخش پس از شرح و تفسير مي نويسد :
از وضع خراج و درآمد املاك بازرسي كن به وجهي كه مايه بهبود خراج دهندگان باشد زيرا در بهبودي امر خراج و بهبود حال خراج دهندگان بهبودي حال ديگران نهفته است و ديگران را جز بدانها بهبودي ميسر نيست ; زيرا همه مردم نان خور خراج دهندگانند. و بايد توجه تو به آبادي زمين بيشتر باشد از توجه به جلب خراج زيرا خراج جز از زمين آباد به دست نيايد(18 )
و) منزلت مميزان ماليات .
امام علي عليه السلام در نامه پنجاه و يكم در شان و جايگاه مميزان مالياتي اوصافي را بيان كرده است كه افزون بر شان ارزش و شرافت كارگزاران بيت المال نشانه جايگاه و منزلت بيت المال نيز هست ; زيرا تا بيت المال اهميت و منزلت نداشته باشد كارگزارانش ارزش پيدا نخواهند كرد.
اين اوصاف چنين است :
1 ـ خزينه داران مردم
فانكم خزان الرعيه ; پس همانا شما (ماموران ماليات ) خزينه داران مردم هستيد(19 )
2 ـ نماينده امت
فانكم ... وكلا الامه ; پس همانا شما نمايندگان امت مسلمان هستيد(20 )
3 ـ سفيران پيشوايان
فانكم ... سفرا الائمه ; پس همانا شما ... سفيران پيشوايان هستيد(21 )
ز) صفات و وظايف مميزان ماليات
يكي از اهداف اساسي دين مقدس اسلام برقراري عدالت اجتماعي و قسط قرآني در جامعه اسلامي است . بي گمان تحقق چنين هدف و آرمان مقدسي به عوامل فراواني بستگي دارد.
از جمله مهمترين عوامل نقش آفرين كارگزاران شايسته از نظر ايمان و اخلاق و رفتار است . از اين رو امام علي عليه السلام در موارد بسياري به كارگزاران خويش تاكيد و سفارش مي كند كه بهترين افراد را به عنوان همكار گزينش كنند.
اين مطلب در برخي از موارد مانند گرفتن ماليات از اهميت دوچنداني برخوردار است ; زيرا مامور مالياتي خواهد دسترنج و مايه حيات او را بگيرد و اين كار بسيار دشواري است . از اين رو چنين شخصي از جهات عديده بايد شايستگيهاي لازم را داشته باشد.
علي عليه السلام صفات و وظايف مميزان مالياتي را چنين برشمرده است :
1 ـ اصل انصاف
فانصفوا الناس من انفسكم ; (22 )
در روابط با مردم (گرفتن ماليات ) انصاف و مدارا را پيشه كنيد.
تاثير رعايت عدل و انصاف در راحت گرفتن و راضي بودن ماليات دهنده بر كسي پوشيده نيست .

تاريخ نگاراني كه در باب فلسفه تاريخ قلم فرسايي كرده اند يكي از عوامل پيشرفت سريع اسلام را رفتار صحيح و عادلانه و مشفقانه رسول خدا صلي الله عليه و آله به هنگام ماليات گرفتن دانسته اند. در اينجا شايسته است مطالبي را كه منتسكيو نقل كرده گزارش كنيم .
وجود اين باجهاي گزاف (كه دولتهاي كشورهاي غير اسلامي در آن دورانها به زور مي گرفتند) بود كه سهولت عجيبي را به مسلمين در فتوحات خود اعطا نمود; زيرا ملتهاي تسخير شده از طرف اعراب مي ديدند به جاي يك سلسله تعدياتي كه در اثر لئامت امپراتوران به آنها مي شد با يك ماليات ساده كه به سهولت مي دهند و به سهولت گرفته مي شود مواجه و تابع شده اند. اين بود كه فتوحات مسلمين با كمال سهولت پيش رفت و ملتها خوشبخت بودند و ترجيح مي دادند به يك ملت صحرانشين مطيع بشوند تا به يك حكومت فاسد... در مورد اخذ باجهاي گزاف افراط نزديك به جنون را در تاريخ مشاهده كنيد : آناستاز مالياتي براي استنشاق هوا وضع كرده بود(23 )
2 ـ نگرفتن لوازم ضروري
و لا تبيعن للناس في الخراج كسوه شتا و لا صيف و لا دابه يعتملون عليها و لا عبدا (24 );
براي گرفتن ماليات لباسهاي تابستاني و زمستاني و مركب سواري و برده هاي كاري كسي را نفروشيد.
3 ـ پرهيز از خشونت
و لا تضربن احدا سوطا لمكان درهم ; (25 )
براي گرفتن درهمي (ماليات ) كسي را با شلاق (از باب مثال ) نزنيد.
در اين فراز هر چند كلمه « درهم » و « سوط » آمده ولي روشن است كه « شلاق » خصوصيتي ندارد و فرمان علي عليه السلام پرهيز از هر گونه خشونت براي گرفتن هر گونه مالياتي است .
4 ـ احترام اموال مردم
و لا تمسن مال احد في الناس مصل و لا معاهد الا ان تجدوا فرسا او سلاحا يعدي به علي اهل الاسلام ; فانه لا ينبغي للمسلم ان يدع ذالك في ايدي اعدا الاسلام (26 )
دست اندازي به مال كسي نكنيد (آن كس چه نمازگزار باشد و يا معاهد (كافر در پناه اسلام ) مگر اسب يا اسلحه كه براي تجاوز به مسلمانها به كار گرفته مي شود; زيرا براي مسلمان جايز نيست آنها را در اختيار دشمنان اسلام قرار دهد تا نيرومندتر از سپاه اسلام گردند.
5 ـ كمك گرفتن از مردم
و لا تدخروالله و لا الرعيه معونه ; (27 )
و از كمك گرفتن از مردم (در اخذ ماليات ) هيچ گونه كوتاهي مكنيد.
ممكن است اين فراز به گونه ديگري نيز ترجمه شود كه مفهوم آن كوتاهي نكردن از كمك به مردم باشد.
6 ـ خداترسي
انطلق علي تقوي الله وحده لا شريك له ; (28 )
با ترس از خداي يكتايي كه همتاي ندارد (به قصد جمع آوري صدقات ) حركت كن !
7 ـ نترساندن مردم
و لا تروعن مسلما; (29 )
هيچ مسلماني را نبايد بترساني !
8 ـ اجازه گرفتن به هنگام وارد شدن
و لا تجتازن عليه كارها; (30 )
با زور و بدون رضايت از ملك شخصي عبور مكن !
9 ـ به اندازه گرفتن
و لا تاخذن منه اكثر من حق الله ; (31 )
بيشتر از حقوق الهي از كسي (ماليات ) مگير!
10 ـ سو استفاده نكردن از قدرت
فاذا قدمت علي الحي فانزل بمائهم من غير ان تخالط ابياتهم ثم امض اليهم بالسكينه و الوقار حتي تقوم بينهم فتسلم ع ليهم و لا تخدج بالتحيه لهم ; (32 )
هرگاه به آبادي اي رسيدي در كنار آب فرود آي ! وارد خانه هاي آنان مشو! سپس با آرامش و وقار به سوي آنان حركت كن تا در ميان آنان قرارگيري ! آنگاه به آنان سلام كن ! در سلام و تعارف و مهرباني كوتاهي مكن !
11 ـ معرفي خود
ثم تقول : « عباد الله ! ارسلني اليكم ولي الله و خليفته لآخذ منكم حق الله في اموالك . » ; (33 )
سپس مي گويي : « اي بندگان خدا! ولي و جانشين خدا مرا به سوي شما فرستاد تا حق خدا را كه در اموال شما هست از شما تحويل گيرم » .
12 ـ پذيرفتن اظهارات مالك
ثم تقول : ... « هل لله في اموالكم في حق فتودوه الي واليه » فان قال قائل ! « لا » فلاتراجعه و ان انعم لك منعم فانطلق معه من غي ر ان تخيفه او توعده او تعسفه او ترهقه فخذ ما اعطاك من ذهب او فضه (34 )
سپس مي پرسي : ... « آيا در اموال شما حقي كه به نماينده او بپردازيد هست » اگر كسي گفت : « نه » ديگر به او مراجعه مكن و اگر كسي پاسخ داد : « آري » همراهش برو بدون آنكه او را بترساني يا تهديد كني و يا به كار مشكلي وادار سازي . هرچه از طلا و نقره به تو پرداخت بردار.
13 ـ وارد نشدن در محدوده اموال
فان كان له ماشيه او ابل فلا تدخلها الا باذنه ; فان اكثرها له (35 );
پس اگر داراي گوسفند يا شتر بود بدون اجازه اش داخل مشو; زيرا بيشتر اموال از آن اوست .
14 ـ رعايت حال حيوانات
فاذا اتيتها فلا تدخل عليها دخول متسلط عليه و لا عنيف به و لا تنفرن بهيمته و لا تفزعنها و لا تسو ن صاحبها فيها (36 );
هرگاه داخل شدي مانند اشخاص سلطه گر و سختگير رفتار مكن ! حيواني را رم مده و هراسان مكن و دامدار را مرنجان !
15 ـ اجازه تقسيم زكات به مالك
واصدع المال صدعين ثم خيره فاذا اختار فلا تعرضن لما اختاره . فلا تزال كذالك حتي يبقي ما فيه وفا لحق الله في ماله فاقبض حق الله منه . فان استقالك فاقله (37 );
سپس مالها را دو دسته كن و صاحبش را اجازه ده كه خود انتخاب كند و بر انتخاب او خرده مگير. به همين گونه رفتار كن تا باقيمانده حق خداوند باشد. و اگر دامدار از اين تقسيم پشيمان شد و از تو درخواست گزينش دوباره دارد بپذير.
پي نوشت ها :
1 ـ قال رسول الله صلي الله عليه و آله : « الفقر سواد الوجه في الدارين . » : (سفينه البحار ج 2 ماده فقر) .
2 ـ قال علي عليه السلام : « الفقر الموت الاحمر . » و (شرح آقاجمال برغرر ج 1 ص 345 ) .
3 ـ قال علي عليه السلام : « الفقر الموت الاكبر . » (نهج البلاغه كلمه 163 ) .
4 ـ قال علي عليه السلام : « اني اخاف عليك الفقر فاستعذ بالله منه ; فان الفقر منقصه في الدين مدحشه للعقل داعيه للمقت . » . (نهج البلاغه كلمه 319 ) .
5 عبدالله بن زمعه بن اسود از شيعيان علي عليه السلام بود . پدر و عموي او در جنگ بدر جز سپاه كفار بودند و در همان جنگ هم كشته شدند. جدش اسود از كساني بود كه رسول خدا صلي الله عليه و آله را مسخره مي كرد.
6 ـ نهج البلاغه خطبه .232
7 ـ همان نامه .53
8 ـ همان .
9 ـ همان 9
10 ـ همان .
11 ـ منهاج البراعه ج 20 ص .200
12 ـ نهج البلاغه نامه .53
13 ـ منهاج البراعه ج 20 ص .25
14 ـ نهج البلاغه نامه .53
15 ـ شرح ابن ابي الحديد ج 17 ص .71
16 ـ نهج البلاغه نامه .53
17 ـ منهاج البراعه ج 20 ص ...
18 ـ شرح ابن ابي الحديد ج 17 ص .74
19 ـ نامه .51
20 ـ همان .
21 ـ همان .
22 ـ نهج البلاغه نامه .51
23 ـ روح القوانين منتسكيو ترجمه علي اكبر مهتدي ص .384
24 ـ نهج البلاغه نامه .51
25 ـ نهج البلاغه نامه .51
26 ـ نهج البلاغه نامه .51
27 ـ نهج البلاغه نامه .51
28 ـ نهج البلاغه نامه .25
29 ـ همان .
30 ـ همان .
31 ـ همان .
32 ـ همان .
33 ـ همان .
34 ـ همان .
35 ـ همان .
36 ـ همان .
37 ـ همان .
امام علي عليه السلام خطاب به عبدالله بن زمعه (از پيرون و يارن آن حضرت ) آن هنگام كه از او درخواست كمك مي كند ماهيت بيت المال را براي او روشن مي كند. او بيت المال را نه مال شخصي امام مي داند و نه مال فردي از مسلمانان بلكه بيت المال از آن مسلمانان است كه در اختيار امام مسلمانان گذاشته مي شودتا به عدل به مصرف مسلمانان برسد
هرچند اقتصاد از نگاه امام علي عليه السلام آن گونه كه مكاتب مادي گرا مي گويند اصل نيست اما تاثير محوري و اساسي آن در اصلاح امور و رفع نابسامانيها مورد تاكيد قرار گرفته است