هنر انقلاب و دفاع مقدس در گفتگو با دكتر حبيب الله صادقي
گفتگو از همايون داد
اشاره : با دكتر حبيب الله صادقي در موزه هنرهاي معاصر تهران ديدار كردم . استاد دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران اين روزها مدير اين موزه است . او نقاش و كاريكاتوريستي است كه با اوج گيري مبارزات انقلابي مردم در دهه 1350 در حالي كه دانشجو و نقاشي تازه كار بود تلاش كرد در حد توان خود به كمك انقلاب بيايد.
صادقي هنر انقلاب و دفاع مقدس را از يك جنس و نوع مي داند و معتقد است كه او و هم نسلانش بايد امانتداران خوبي براي آنچه در اين دو دوره ديده اند باشند و تجربيات و ديده هاي خود را به نسل بعدي منتقل كنند.

تا جايي كه مي دانم شما هنر انقلاب اسلامي و دفاع مقدس را يكي مي دانيد. اين هنر چه تعريفي دارد و اصلا وجه مميزه آن چيست
هنر دفاع مقدس زباني است كه نسل مدافع ارزشهاي انقلاب اسلامي براي بيان اين ارزشها از آن بهره مي جويند. اين هنر در دوره انقلاب شكل گرفت و در مدت هشت سال دفاع مقدس نيز ادامه دهنده فرهنگ همان دوره بود. در واقع هنرمندان انقلاب اسلامي و دفاع مقدس از 15 خرداد 1342 تا 22 بهمن 1357 و سپس از شهريور 1359 (حمله ارتش بعث عراق به ايران ) تاكنون به ارائه و ترجمه گنجينه اي از ارزشها پرداختند و در عمل آن را به جهادي عملي تبديل كردند كه ما به آن « هنر انقلاب اسلامي » و « هنر دفاع مقدس » مي گوييم .
پيش از انقلاب اسلامي بسياري از هنرمندان كمونيست و توده اي و كلا چپ نيز با آثار خود به رژيم شاه اعتراض مي كردند. مسلما اين گونه هنر را هنر انقلاب اسلامي نمي دانيم . اما آيا مي توان « هنر انقلاب » را بر آنها نيز اطلاق كرد و اصلا آثار اين هنرمندان معترض و سياسي با هنرمنداني كه با عنوان « متعهد » يا « انقلابي » مي شناسيم چه تفاوتي دارد
بخشي از ذات هنر به روشنفكري برمي گردد . ما از سال 49 و 50 زمزمه هايي از روايت و تعهد اجتماعي را در گروهي از هنرمندان چپ مي شنيديم اما الگوهاي ذهني و فرهنگي اين گروه نمي توانست با ارزشهاي انقلاب اسلامي پهلو بزند. اين الگوها بيشتر انديشه هاي چپ يا نيهيليستي يا اعتراضي را در خود داشت اما نبايد فراموش كرد كه هر اعتراضي به معناي انقلاب خواهي نيست . كساني كه هيبت رژيم پهلوي را شكستند معرفت ديني و مذهبي بالايي داشتند كه در زير بيرق اسلام منجر به انقلاب اسلامي شد.
فعاليتهاي اعتراضي هنرمندان چپ ممكن است از يك حس عصبي يا حتي روان پريشي ناشي شده باشد كه بخشي از رفتار آنها با ارزشهايي كه اين ملت آفريده بودند مغايرت داشت و بيشتر به انديشه هاي سوسياليستي نزديك بود. آنها آمده بودند تا يك طبقه يا گروه خاص تشكيل بدهند. اين هنرمندان صرفا به دنبال يك رويكرد اعتراضي بودند آن هم نه اعتراضي كه منجر به تغييراتي چون انقلاب خصوصا با ويژگيهاي اسلامي شود.
هنر انقلاب اسلامي از چه زماني شكل گرفت
از سال 52 و 53 زمزمه هنر متعهد ديني درميان شاعران نقاشان و روشنفكران مسلمان شنيده شد . جلساتي كه در حسينيه ارشاد و مسجد قبا شكل گرفت منجر به ارتباط بيشتر جامعه روشنفكري و دانشگاهيان با روحانيت شد. سلسله جنبان اين حركت حضرت امام خميني (ره ) بودند و سپس روشنفكراني متعهد و روشن بين از ميان روحانيت مانند مقام معظم رهبري شهيد استاد مطهري و شهيد دكتر مفتح . اين بزرگان به علاوه دكتر شريعتي سخنگويان تعهد معنوي بودند. مثلا مقام معظم رهبري خود از روحانيون روشنفكري بودند كه به جز مباحث اسلامي با ديد وسيعي كه داشتند هنر و ادبيات و فرهنگ را خوب مي شناختند.
بدين ترتيب هنر متعهد به عنوان يك آرمان مذهبي اجتماعي و هنري در جامعه مطرح شد و اين بزرگان با نگاه بازشان توانستند هنرمندان بسياري را جذب كنند و نسلي را براي مطرح كردن اين مباحث تربيت و آماده نمايند.
به هر روي الگوهايي كه اين هنرمندان متعهد دنبال مي كردند قطعا با مفاهيم هنر سوسياليستي و چپ تفاوت بنيادي داشت .
ويژگيهاي مشترك اين هنرمندان چيست
اين هنرمندان در تمام ميدانهاي مبارزه در كنار مردم بودند در راهپيماييها شركت مي كردند و بسياري از آنها از اقشار كم درآمد جامعه بودند; برخلاف بسياري هنرمنداني كه عليرغم اينكه در كارشان بسيار قوي بودند اما در برج عاج نشسته بودند و هنرشان را صرفا براي خود هنر دوست مي داشتند.
باتوجه به اينكه هنر انقلاب آن هم از نوع اسلامي اش تا آن زمان در ايران تجربه نشده بود الگوها و نشانه هايتان را از كجا مي آورديد
به همين دليل يعني نوبودن و تجربه نشدن مرزها براي ما روشن نبود. ما به دنبال الگوهايي بوديم تا بتوانيم حرفهايمان را بزنيم و مافي الضمير خود را نقاشي كنيم . صراحتا مي گويم كه واقعا دوره ترسناكي بود از اين نظر كه مرزها تاريك بودند.
از تجربه انقلابهاي ديگر جهان بهره نمي گرفتيد
ببينيد همان جرياناتي كه در شوروي سابق اتفاق مي افتاد فقط با تغييراتي در قهرمانان در چين هم ديده مي شد و سپس در جاهاي ديگر دنيا; مثلا در يكي قهرمان كارگر است و در ديگري دهقان . اما ما فاكتور مهمي داشتيم به نام اسلام . حرف و متن اصلي ما قرآن است . بنابراين ما نمي توانستيم از انقلابهاي ديگر جهان بهره بجوييم يا الهام بگيريم .
به همين دلايل ما تلاش كرديم با مشاهده مردم و حضور در ميان آنها به دنبال الگوها و نشانه هايي درست بگرديم . در اين مشاهدات آنچه نظر هنرمندان متعهد و اسلام گرا را جلب كرد اين بود كه مردمي كه در برابر گلوله قرار مي گرفتند نام مبارك حضرت امام حسين (ع ) و حضرت اباالفضل (ع ) را به زبان مي آوردند. بنابراين به اين نتيجه رسيديم كه آنها خودشان را در ميدان كربلا مي بينند. پس بهترين پلي كه مي توانستيم به تاريخ بزنيم به روز عاشورا بود. ما خودمان را در كنار امام حسين (ع ) مي ديديم چرا كه دستانمان خالي بود. آياتي هم كه درباره جهاد و شهادت در قرآن هست دستمايه ديگر هنرمندان انقلاب اسلامي و نيز دفاع مقدس شد.
از نظر ما انقلاب فقط مشت گره كردن و فرياد زدن نبود. ما به دنبال يك تفكر بوديم كه در كارهايمان جلوه گر شود نه فقط نمادهايي مانند يك فرياد يا اعتراض .
پس با توجه به ورود دين به مقوله هنر انقلاب مي توان گفت كه بحث هنر انقلاب ايران نبرد خير و شر بود برخلاف انقلابهاي ديگر جهان كه در آنها بحث آزادي و توسعه و... مطرح بود.
بله . مساله ما مساله نور و تاريكي يا خير و شر بود. در ضمن اسلام و به ويژه تشيع نگاهي متعالي به مسائل سياسي دارد. ما اعتقاد داشتيم و داريم كه موج انقلاب اسلامي آمده است تا كاري بزرگ بكند. هنرمندان اين عرصه معتقد بودند كه اين راه صراط مستقيم است . آنها به دنبال اهداف حزبي و گروهي نبودند. به همين دلايل است كه مي بينيد در بسياري از كارهايي كه در حوزه نقاشي انقلاب و دفاع مقدس انجام شده فضايي مثالي وجود دارد مثل بهشت . قهرمان اين نقاشيها نيز انسان كاملي است كه مي خواهد از يك حقيقت بزرگ دفاع كند.
باز هم تاكيد مي كنم كه چون هنرمندان ما با دين و خدا رابطه داشتند جنس نمادشناسي و انديشه هاي آنها با هنرمندان چپ متفاوت بود.
من هنوز دقيقا نمي دانم چرا شما هنر انقلاب اسلامي و هنر دفاع مقدس را يكي مي دانيد. سئوال من اين است كه هنوز مدت زيادي از پيروزي انقلاب اسلامي نگذشته بود كه جنگ آغاز شد. در واقع هنر انقلاب فرصت زيادي براي باروري و تصويركردن پيروزي نيافت . آيا موافقيد كه شروع جنگ و پرداختن هنرمندان متعهد به اين مقوله مانع باروري بيشتر هنر انقلاب اسلامي شد البته مي پذيرم كه اين هنرمندان بايد به مقوله جنگ مي پرداختند اما به هر حال جنگ فرصت باروركردن هنر انقلاب را از آنها گرفت .
نظر من اين طور نيست . به نظر من هنر دفاع مقدس همان هنر انقلاب اسلامي است . امام (ره ) نيامده بودند كه فقط تغييراتي در نظام حكومتي ايران به وجود بياورند بلكه هدفشان واردكردن اسلام به تمام مناسبات كشور بود. جنگ تحميلي فرصتي بود براي محك زدن و آزمودن تواناييها و مقاومت نسلي كه انقلاب كردند.
براي ما فرقي ميان ارتش عراق با ارتش شاه كه هر دو هم از يك طريق مسلح و حمايت مي شدند نبود. اگر در زمان شاه مردم با دست خالي در برابر رژيم ستمشاهي مي ايستادند در زمان جنگ هم با كمترين امكانات در برابر ارتشي چندمليتي ايستادگي كردند.
از نظر ماهوي نيز تفاوتي ميان هنر انقلاب و هنر دفاع مقدس نمي بينيد
خير. اين دو ذاتا و ماهيتا يكي هستند. حتي هنرمنداني كه در اين دو عرصه كار كردند. همانهايي هستند كه امروز هم با هنرشان در برابر باج خواهي ها و تهاجمهاي فرهنگي غرب مي ايستند.
در زمان پهلوي ضد قهرمان براي هنرمندان ما شاه بود; در زمان جنگ هم رژيم بعث و صدام و آمريكا و كلا تمام حاميان عراق . ضد قهرمان هنر انقلابي اكنون چيست
ضد قهرمان حتما نبايد در خارج ما باشد. نفس ما مي تواند بزرگترين ضدقهرمان باشد. ضدقهرمان خارجي هم مي تواند بوش بن لادن صدام يالله باشد اما از همه مهمتر نفس ماست . در متون ديني همواره به مراقبه دعوت شده ايم . اين نفس بزرگترين دشمني است كه هنرمندان امروز بايد با آن مبارزه كنند.
كاركرد هنر مقاومت اين نيست كه مادر برابر اهرمهاي فشار خارجي بايستيم . گاه اين فشارها در درون خودمان وجود دارد. هنر دفاع مقدس صرفا تصويركردن يك رزمنده و زمينه خاكي و شهادت و... نيست . هنر دفاع مقدس مبارزه با همه بديهاست .
در روزهايي هستيم كه يادآور آزادي خرمشهر است . اين اتفاق بزرگ چه جايگاهي در هنر دفاع مقدس دارد
درباره سوم خرداد حرفهاي زيادي زده شده است اما در هنر دفاع مقدس هنوز كار اصلي بزرگ و تاريخي درباره سوم خرداد انجام نشده است . اين كار بايد انجام شود. اكنون هم به اندازه كافي دير شده است . بايد ببينيم به عنوان نسلي كه اين اتفاقات بزرگ را ديده است چه چيزي را به نسلهاي بعد منتقل مي كنيم . بايد امانتداران خوبي براي نسل آينده در مورد ارزشهاي انقلاب و دفاع مقدس باشيم .
هنرمندان انقلاب اسلامي و دفاع مقدس در تمام ميدانهاي مبارزه در كنار مردم بودند و بسياري از آنها از اقشار كم درآمد جامعه بودند; برخلاف بسياري هنرمنداني كه عليرغم اينكه در كارشان بسيار قوي بودند اما در برج عاج نشسته بودند و هنرشان را صرفا براي خود هنر دوست مي داشتند
چون هنرمندان متعهد ما با دين و خدا رابطه داشتند جنس نمادشناسي و انديشه هاي آنها با هنرمندان چپ متفاوت بود
انقلاب فقط مشت گره كردن و فريادزدن نيست . ما به دنبال يك تفكر بوديم كه در كارهايمان جلوه گر شود نه فقط نمادهايي مانند يك فرياد يا اعتراض