اشاره :
بحران ها در تمامي انواع خود جز جدايي ناپذير زندگي بشرند و روز به روز بر تنوع و تعدد آنها افزوده مي شود. رسانه هاي جمعي نيز با توجه به نفوذ و گسترش خود در جوامع و در تمامي ابعاد حيات بشري به جز جدايي ناپذير بحران ها تبديل شده اند.
رسانه هاي جمعي نقش انكار ناپذيري در جامعه دارند و يكي از عرصه هايي كه رسانه هاي جمعي در آن نقش و اهميت بسيار زياد داشته نقشي است كه رسانه ها در بحران ها و مديريت بحران ايفا مي كنند.
جنبه هاي مثبت و منفي اين نقش بسيار مهم است . رسانه ها مي توانند در زمينه بحران هاي درحال وقوع جديدترين اطلاعات را به مردم بدهند و مردم را در جريان آخرين اخبار مربوط به وقايعي كه اتفاق افتاده است بگذارند. رسانه ها ما را به درون مناطق بحران زده مي برند و ما را از آنچه در آنجا مي گذرد آگاه مي سازند.
رسانه ها قادرند مردم را به انجام دادن اقدامات مثبت تشويق و يا برعكس موجبات ترس و وحشت بيشتر مردم را فراهم كنند.
در اين مقاله نقش رسانه ها در هدايت و كنترل بحران هاي سياسي و طبيعي در جامعه به صورت تيتروار بررسي مي شود.
تحولات بنيادين در دنياي رسانه ها
ـ رسانه هاي نوين امكان دسترسي به اطلاعات را براي شهروندان سياستمداران و ديوانسالاران افزايش داده اند.
رسانه هاي نوين جمع آوري انباشت و توزيع اطلاعات را سرعت بخشيده اند و محدوديت هاي زماني و مكاني را از بين برده اند.
ـ رسانه هاي نوين به دريافت كنندگان اطلاعات امكان داده اند كنترل بيشتري بر آن داشته باشند.
رسانه هاي نوين امكان قبض و بسط اطلاعات را براي فرستنده فراهم كرده اند.
ـ رسانه هاي نوين امكان تعامل ميان فرستنده و گيرنده اطلاعات را فراهم كرده اند.
انواع ديدگاه رسانه اي درباره بحران
ديدگاه سكوت ثبات و عدم تغيير و تحول : در اين ديدگاه رسانه ها مخالف عوامل بحران زا هستند.
ديدگاه پويايي تغيير و تحرك : در اين ديدگاه رسانه ها بحران را بخشي از ديالكتيك اجتماعي مي دانند كه براي رشد و و توسعه جامعه لازم و ضروراند.
رسانه ها از سويي مي توانند براي بحران زدايي و حفظ صلح و امنيت به كار گرفته شوند و از سويي ديگر ابزاري در خدمت جنگ و تنش باشند و به بحران زايي و بحران سازي بپردازند.
دستگاه هاي رسانه اي با استفاده از بي اعتمادي مردم به توليدات خبري و فرهنگي داخلي وارد ميدان مي شوند و با توليد اخبار و اطلاعات جذاب متنوع و جديد بازارهاي خبري كشورهاي جهان سوم را تسخير مي كنند و به ايجاد يا رفع بحران هاي مد نظر خود مي پردازند.
مراحل جنگ هاي نوين
در جنگ هاي نوين (پست مدرن ) ابزارهاي جنگي تركيبي از رسانه ها و ادوات نظامي است كه شامل سه مرحله است .
جنگ رسانه اي
: استفاده از رسانه ها براي تضعيف دشمن و بهره گيري از توان وظرفيت آنها (اعم از) Media War ( جنگ رسانه اي مطبوعات خبرگزاريها راديو تلويزيون اينترنت و اصول تبليغات ) به منظور دفاع از منافع ملي است .
و جنگ هاي جديد بين المللي است جنگي است كه حتي ) Soft War ( جنگ رسانه اي يكي ازابعاد برجسته جنگ نرم در شرايط صلح نيز به صورت غير رسمي ادامه مي يابد.
تحولات نوين در جنگ هاي رسانه اي
1 ـ تحولات شكلي :
ـ بهره گيري از تاكتيك تنها سازي دشمن
ـ بهره گيري از تاكتيك آتش تبليغاتي قبل از شروع جنگ نظامي
ـ تصويربرداران و خبرنگاران در صفوف اول جبهه
ـ برتري يافتن تصوير برداران بر خبرنگاران رسانه هاي نوشتاري و گفتاري
2 ـ تحولات محتوايي .
) Soft News ( به جاي اخبار نرم ) Hard News ( ـ واقعيت سازي خبري با استفاده از اخبار سخت
منطقه اي شدن رسانه ها
ظهور رسانه هاي مخاطب محور
ـ رسانه ها مدافع منافع ملي كشورهايشان


تاكتيك هاي خبري رسانه ها در جنگ هاي نظامي
تاكتيك اطلاعات سري
ـ تاكتيك موجي
تاكتيك تبخير
تاكتيك دروغ بزرگ
ـ مبالغه
دستكاري آماري
واكنش زنجيره اي
تاكتيك منبع نقاب دار
توجه به كودكان
استراتژي هاي رسانه اي در بحران
ـ محدود سازي اهداف طرفين در گير در بحران
ـ مهار كردن ابزارهاي دستيابي به اهداف (عدم اجازه بروز رفتارهاي خشونت آميز)
ـ لزوم استفاده از اطلاعات موثق و كارا
ـ برنامه ريزي شرايط اضطراري
ـ پرهيز از ايجاد زمينه هاي نامطلوب
تكنيك هاي رسانه اي بحران
اطلاع رساني و آگاهي بخشي حول موضوع بحران
اعطاي اعتبار اجتماعي رسانه به موضوع بحران ساز
برجسته سازي بحران (بزرگنمايي بخش يا جنبه اي از بحران )
پوشش خبري گسترده و همه جانبه
اعلام شرايط اضطراري
الگوي بازنمايي بحران
سانسور خبري
شخصيت سازي يا تخريب شخصيت
مطالعه موردي :
راهبردها و تكنيك هاي رسانه اي آمريكا در حمله به عراق
كنترل خبرنگاران
استفاده از خبرنگار همراه
آگاهي هاي كاذب
كسب وجهه در جنگ رواني
نبود تحليل خبري در شبكه هاي خبري خارجي
پخش تصاوير جنگي بدون ذكر دقيق محل رويداد
انگاره سازي
سانسور
كذب و دروغ
استفاده از راديوهاي برون مرزي به منظور جنگ رواني
تاكيد بر قوانين
انهدام تاسيسات تبليغي و رسانه اي دشمنان و رقبا
شعار دموكراسي در توجيه اعتراض هاي مردمي
نقش رسانه ها در بحران هاي طبيعي
ـ مرحله قبل از بحران (مرحله پيش بيني پيشگيري آمادگي )
ـ مرحله حين بحران (مرحله پاسخگويي سريع امداد و نجات )
ـ مرحله پس از بحران (مرحله بازيابي بهبود و توسعه مجدد)


نقش رسانه ها در مرحله قبل از بحران
ـ آموزش پيشگيري از بحران براي شهروندان
ـ آموزش شهروندان براي مواجهه با بحران
ـ كمك به تهيه قوانين لازم براي مقابله با بحران
ـ كمك به تهيه برنامه هاي لازم براي مقابله با بحران
ـ نظارت بر مراكز مديريت بحران و آمادگي آنها
ـ نظارت بر مواضع آسيب پذير در بحران ها
ـ پيگيري وعده هاي داده شده مسئولان ومديران بحران
نقش رسانه ها در حين بحران
ـ اعلام خطر و تخليه سازي محيط
ـ اطلاع رساني آني درباره پراكندگي خسارات جاني و مالي
ـ اطلاع رساني درباره امكانات و نحوه استفاده از آن
ـ نظارت بر توزيع امكانات و امدادها در منطقه آسيب ديده
ـ اعلام نيازهاي واقعي آسيب ديده گان
ـ ترغيب و تشويق مردم براي كمك هاي فوري به آسيب ديدگان
ـ كمك در ساماندهي و توزيع مناسب كمك هاي مردمي
ـ مقابله با غارت و چپاول اموال آسيب ديدگان
نقش رسانه ها در مرحله پس از بحران
ـ ترغيب و كمك در جمع آوري كمك هاي نقدي و غيرنقدي مردم سازمان ها و نهادها
ـ نظارت بر تحقق وعده هاي مالي داده شده
ـ تعيين اولويت بازسازي و ساماندهي خسارت ديدگان
ـ نظارت بر صرف هزينه در مناطق خسارت ديده
ـ بررسي پيامدهاي نامريي غيرمستقيم و بلندمدت بحران
ـ بررسي موارد ضعف نظام مديريت بحران و رفع آنها
ـ بازنمايي مصيبت هاي ناگوار براي پيشگيري در وقايع بعدي
سئوالات استراتژيك در زمينه بحران
نقاط قوت شما در اين شريط بحراني چيست
آيا امكاني براي به حداقل رساندن اثرات وضعيت بحراني به نظرتان مي آيد
آيا فرصتي براي اتخاذ تصميمي مشترك به همراه ديگر گروهها وجود دارد
متحدان واقعي شما در شرايط بحران چه كساني هستند و چگونه مي توانند براي شما مفيد باشند
براي راهنمايي و مشاوره در مواقع بحراني با چه منابعي مي توان ارتباط بر قرار كرد
آيا هيچ گونه راه حل ابداعي كه بتوانيد در دستور كارتان بگنجانيد به ذهنتان مي رسد
آيا امكان سخنراني مديران بلند پايه در شرايط بحراني وجود دارد
براي بالابردن آگاهي مردم چه اقدامات ويژه اي و توسط چه كساني بايد انجام گيرد
براي بالا بردن درك و آگاهي خودتان از مساله چه اقداماتي بايد انجام شود
اثرهاي آتي بحران را چگونه تخمين مي زنيد
نكات كاربردي براي مديران رسانه ها در بحران
اين واسطه گري رسانه ها بايستي در حل بحران هاي ملي و) Medium ( ـ رسانه ازنظر معناي لغوي آن يعني واسطه بين المللي نيز مشاهده شود و لازمه آن بي طرفي رسانه هاست .
بحران ها مي توانند فرصتي براي رسانه ها هم باشند; فرصتي براي جذب مخاطبان بيشتر.
نقش رسانه ها صرفا نبايستي به مرحله حين بحران محدود شود بلكه آنها بايستي تدابير و تمهيداتي براي مراحل قبل و بعد بحران نيز داشته باشد.
در پوشش خبري بحران ها نبايستي صرفا به گزارش هاي بازتابي و توصيفي اكتفا كرد بلكه مهم ارائه گزارش تحليلي و پيامدي در خصوص بحران است .
در برخورد با بحران ها به ريشه هاي اصلي آن تاكيد كنيد.

علي اكبر عابديان
با همكاري دكتر علي اصغر جمالي
« تجارت » و « حمل ونقل » دو پديده غير قابل انفكاك هستند. حمل ونقل كارآمد شرط لازم براي انجام تجارتي موفق است . در پنجاه سال گذشته روند تجارت جهاني سير صعودي داشته و حمل و نقل نيز به موازات آن بهبود يافته و نقش موثر خود را در رونق تجارت ايفا كرده است . در تجارت بين الملل تقريبا 90 درصد تبادل كالا به دلايل مختلف و از جمله ارزاني و امكان حمل در حجم كلان از طريق اقتصاد دريا صورت مي گيرد لذا با عنايت به اين سهم عظيم مقررات و ضوابط حاكم بر نظام حمل ونقل اهميت ويژه اي دارد.
تجربيات نشان مي دهند كه با وجود فواصل گسترده جغرافيايـي ميان كشورهاي توسعه يافته اروپاي غربي آمريكاي شمالي و استراليا سيستم هاي مطمئن حمل ونقل دريايي و وضع مقررات همنواخت روند تجارت كالا در اين مناطق را تسهيل كرده است و مديران صنايع حمل ونقل در مناطق ياد شده توانسته اند خدمات مطلوب و كارآمدي به بازارهاي داخلي و تا حدودي به كشورهاي تازه صنعتي شده جنوب شرقي آسيا ارايه نمايند.
به عقيده كارشناسان موفقيت هاي راهبردي در زمينه توسعه اقتصادي كشورهاي صنعتي علاوه بر سرمايه گذاري هاي كلان در زيرساخت ها و تجهيزات سخت افزاري به توسعه مهارت هاي نرم افزاري و تسهيل قوانين مرتبط با منابع انساني شاغل در اقتصاد دريا نيز بستگي دارد. آنها معتقدند مسئولين صنايع دريايي در كشورهاي در حال توسعه مي بايست با تقنين قوانيني كه منافع شاغلين اقتصاد دريا را در بر داشته باشد از خروج متخصصين بخش دريا جلوگيري و با تسهيل امور موجبات جذب نيروهاي جديد و نگهداري نيروهاي موجود را فراهم نمايند.
در ميهن اسلامي ما برخورداري از 2700 كيلومتر ساحل دريايي قرارداشتن افزون بر 70 درصد ذخاير انرژي (نفت وگاز) جهان در منطقه خليج فارس با بيشترين حجم تردد كشتي وجود پتانسيل هاي فراوان صيادي در درياي خزر و خليج فارس و در نهايت تمايل كشور به حضور قدرتمند در منطقه لزوم توجه استراتژيك به اقتصاد دريا را روشن مي سازد. منطقه خليج فارس با دارا بودن بيشترين ذخاير نفتي به عنوان مهم ترين منطقه توليد نفت در جهان شناخته مي شود قرار داشتن ذخاير عظيم نفت وگاز در مجاورت خليج فارس و ارتباط آن با آب هاي آزاد اين امكان را فراهم آورده است كه بخش قابل توجهي از محموله هاي نفتي از طريق نفتكش هاي غول پيكر به ساير كشورهاي دنيا صادر شود. در حوزه شيلات نيز مقامات مسئول ضمن هماهنگي با مقررات سازمان فائو حجم برداشت سالانه ايران از سال جاري ) LNG (صيد را با توجه به استعدادهاي بالقوه طبيعي افزايش داده اند . از سوي ديگر با شروع صادرات گاز مايع طبيعي ميلادي حضور فعالي را در اين عرصه تجربه خواهد كرد و نياز گسترده بازار به حمل گاز مايع طبيعي ناوگان هاي تجاري كشور را به تحرك اقتصادي واداشته و براي ورود به اين مبحث ترغيب مي نمايد .
در مجموع جاذبه هاي فراروي حمل ونقل دريايي ناوگان هاي نفتكش و تجاري كشور را با چالش هاي جدي منابع انساني روبرو خواهد ساخت و با عنايت به رويكرد ضرورت ايراني نمودن كاركنان دريايي دريانوردان ايراني بيشتري به اين صنعت خواهند پيوست و مديريت منابع انساني شاغل در اين بخش به مرحله حساسي وارد خواهد شد و تصميمي قاطع در مورد ايجاد جاذبه بيشتر براي مشاغل دريانوردي ديگر بخش هاي اقتصاد دريا را به تكاپو واخواهد داشت .
امروزه رمز اصلي موفقيت موسسات اقتصادي كارآمد بهره مندي صحيح از منابع انساني است و مهمترين سرمايه موسسات اقتصادي كه باعث ايجاد مزيت هاي رقابتي مي شود بالندگي همان منابع انساني است كه در فرآيند مديريت صحيح منابع انساني نقش ويژه خود را در شكوفايي موسسه ايفا مي نمايد.
نگاه ابزاري به نيروي انساني و تنها برخورداري از توان جسمي و رواني كاركنان شاغل بدون توجه به موضوع خروج از خدمت و زندگي پس از دوران فعاليت هاي حرفه اي با ذات توسعه منافات دارد . اگرچه با توجه به موضوع پرداخت 4 درصد سهم دوران بخشودگي كارفرمايان مكلف خواهند بود كه براي خروج از خدمت و پرداخت هزينه بازنشستگي زود هنگام دريانوردان بار مالي قابل توجهي را متحمل شوند اما پر واضح است كه كارفرمايان به همراه بخش هاي ديگري كه در زمينه حمل ونقل دريايي فعاليت دارند از موضوع بازنشستگي زود هنگام دريانوردان در دراز مدت منتفع خواهند شد.
با آنكه رقابت در بازارهاي بين المللي براي كسب سهم بيشتر از بازار روز به روز فشرده تر و پيچيده تر مي شود اما در ميان كشورهاي صاحب صنعت كشتيراني آنهايي توفيق يافته اند كه با به روز نمودن قوانين و مقررات و انطباق آن ها با موازين پذيرفته شده توانسته اند صنعت كشتيراني را به معيارهاي استاندارد نزديك نموده و از منافع آن بهره ببرند. مديريت علمي اقتصاد دريا در كشورهاي پيشرفته و همچنين سابقه مديد حضور در بازارهاي جهاني به كسب سهم بيشتري از تجارت جهاني (تقريبا سه چهارم تجارت جهاني ) منتج شده است از اين رو دستيابي به سهم بالاتر در تجارت و رشد كارآيي تجاري براي فعالان اقتصاد دريا در كشورهاي در حال توسعه اگرچه چندان آسان نيست اما غيرممكن هم نيست . مزيت هاي نسبي اقتصاد اين گونه كشورها كم نيست با بهره گيري بهينه از اين مزيت هادر كنار مجهز شدن به مديريت صحيح اقتصاد دريا و از جمله اداره علمي منابع انساني توان رقابت فعالان اقتصاد دريا در اين كشورها تقويت مي گردد. فراواني نيروي انساني ارزان كه با اندك سرمايه گذاري به منابع انساني ماهر تبديل مي شوند از مزيت هايي است كه مي توان براي افزايش سهم بيشتر در اقتصاد دريا مورد استفاده قرار داد به شرط آنكه قوانين و مقررات حافظ منافع سرمايه انساني باشد و در كنار جاذبه هاي ديگر; جاذبه خروج از خدمت و زندگي پس از دوران فعاليت هاي حرفه اي را به وضوح روشن سازد.
اين يك حقيقت عريان است كه كشورهاي توسعه يافته در زمينه اقتصاد دريا; توجه ويژه اي را به منابع انساني شاغل در بخش دريا معطوف داشته اند لذا با عنايت به تكيه شاكله اصلي كشور به نگاه ارزشمندانه به نيروي كار مديريت حمل ونقل دريايي با واقعيات تاريخي مواجه شده و بار اصلي وضع مقررات را به ارزش هاي انساني جهت داده است در اين راستا كارفرمايان دريايي سعي نموده اند تا با اعمال مكانيزم هاي تشويقي وجلب تمايل حضور بيشتر دريانوردان كشور ضمن آماده نمودن بستر حضور فعال تر دريانوردان ايراني اين صنعت را با اهداف برنامه هاي توسعه اقتصادي اجتماعي و فرهنگي و در چند سال اخير با سند چشم انداز بيست ساله كشور تطابق دهند.
بررسي هانشان مي دهد كه مديريت گردانندگان حمل ونقل دريايي در حال بهبود مستمر است و كارفرمايان دريايي نيازهاي محوري دريانوردان را در كانون توجه قرار داده و شيوه هاي كارآتري را در مديريت منابع انساني تجربه مي نمايند.
با همين رويكرد از آغاز سال 1386 كميته تخصصي بررسي شرايط محيط كار دريايي با همت و مساعدت سازمان بنادر و كشتيراني به عنوان متولي موضوعات دريايي شكل گرفت و با حمايت فعال كارفرمايان دريايي و هماهنگي هاي كانون دريانوردان خبره بررسي حرفه دريانوردي از نظر مشاغل سخت و زيان آور آغاز شد. عليرغم تلاش هاي كميته مذكور و شناخت اعضا آن با ماهيت محيط كار دريا استفاده از جدول موصوف به جدول درجات و عوامل سختي شرايط محيط كار كه اساسا براي بررسي مشاغل غيردريايي تدوين شده است به كسب امتيازات حداقل منجر شد.
اما واقعيت اين است كه كار در كشتي به علت تجميع عوامل غيراستاندارد محيط كار و ذات شغل يكي از سخت ترين مشاغل موجود در سطح جهان است . يك كشتي علاوه بر آنكه مجموعه ويژگي هاي يك محيط كار صنعتي پيچيده همانند يك پالايشگاه را داراست و مجموعه عوامل زيان آور شغلي را در خود جمع كرده است در عين حال شناور و متحرك بوده و عوامل ناشي از شناوري و عدم ثبات را نيز به دريانوردان تحميل مي نمايد. في الواقع اجماع حداكثري عوامل مشابه را در كمتر صنعتي مي توان سراغ گرفت . سختي ناشي از ماهيت خشن حرفه دريانوردي و صعوبت ناشي از عوامل محيطي و شرايط ويژه دريانوردي موجب استهلاك و فرسايش سريع منابع انساني دريايي شده و تعداد بسياري از منابع فعال دريايي به علت عدم وجود افق روشن از چرخه فعاليت و اشتغال در دريا خارج مي شوند. تاريخ دريانوردي نشان مي دهد كه از ديرباز و از هنگامي كه بشر با ابتدايي ترين وسايل شناور حركت بر روي آب را تجربه كرد تا به امروز زندگي طولاني بر روي آب به دليل عدم هماهنگي شرايط جسماني نوع بشر خاكي با شرايط محيطي دريا با مشكل مواجه بوده است . در عصر حاضر نيز با وجود برخورداري شناورها از تجهيزات پيشرفته هر سفر دريايي به علت وجود مخاطرات طبيعي مانند انواع توفان هاو مشكلات غير طبيعي همچون خطر تصادمات و يا حمله دزدان دريايي مي تواند به كابوس دهشتناكي تبديل شود و با وجود فناوري هاي جديد و تجهيزات مدرن ناوبري و كمك ناوبري دريانوردي همچنان تابع قوانين طبيعي است كه دريانوردان در گذشته با آن نيز در مواجهه با ULCC و VLCC مواجه بوده اند . بر اساس گزارش هاي مراكز مطالعات و تحقيقات دريايي حتي كشتي هاي غول پيكر تغييرات جوي همچون شناورهاي چوبي قديمي با چالش هاي جدي روبرو هستند و دريانوردان امروزي در مقابله با امواج با همان مشكلات كهنه دست به گريبانند.
بنا بر تعريف كارهاي سخت و زيان آور كارهايي هستند كه در آنها عوامل فيزيكي شيميايي مكانيكي و بيولوژيكي محيط كار غيراستاندارد بوده و در اثر اشتغال كارگر تنشي به مراتب بالاتر از ظرفيت هاي طبيعي (جسمي و رواني ) در وي ايجاد مي شود كه نتيجه آن بيماري شغلي و عوارض ناشي از آن است . بر اساس گزارش مندرج در كتاب بهداشت شغلي و طب كار دريانوردان شاغل در عرشه و موتورخانه كشتي ها در رده سوم آسيب پذيري ناشي از شغل قرار دارند.
صعوبت دريانوردي در حدي است كه 60 درصد جدول مشاغل سخت و زيان آور را مي توان به دريانوردان تعميم داد : سر و صدا مواد شيميايي و گازهاي سمي كار در محيط غير متعارف وجود ذرات معلق در هوا كار در شرايط جوي نامساعد رطوبت كار در شرايط مكاني با بعد نامناسب كار در ارتفاع ريزش و برخورد اجسام خارجي سطوح شيب دار و لغزنده كار در فضاي مسدود و غيرمتعارف تنهايي غيرمعمول ; درجه حرارت ; لرزش جابجا كردن قطعات سنگين كار در فضاي باز بررسي عوامل 26 گانه جدول شامل سخت و زيان آور و عدم تطابق برخي از آنها با شرايط محيط كار دريايي ; مهجوريت اين حرفه و عدم شناخت لازم نسبت به عوامل اصلي شرايط محيط كار دريايي اين نظريه را تقويت مي نمايد كه لازم است متخصصين عوامل ديگري را تعريف كنند و نتيجتا جدول ويژه اي طرح شود كه بنا بر تعريف ماده يك آئين نامه كارهاي سخت و زيان آور بتواند سختي شرايط محيط كار دريايي را تبيين كرده و با عنايت به جدول جديد عوامل صعوبت كار دريايي به صورت علمي شناسايي و اندازه گيري شود و عواملي كه نمي توان با به كارگيري تسهيلات صفت سخت و زيان آور بودن دريانوردي را كاهش داد يا حذف كرد احصا نمود; برخي از اين عوامل به اين شرح معرفي مي گردند.
1 ـ كار در ساعات غير معمولي ; نگهباني هاي شبانه مخصوصا نگهباني چهار ساعته نيمه شب الي 4 صبح زندگي معمولي دريانوردان مبتلابه را دستخوش نگراني هايي نموده كه بررسي هاي جداگانه اي را براي اين طيف طلب مي كند .
2 ـ دريا زدگي ضعيف تا شديد; عليرغم پيشرفت هاي علمي در زمينه توليد داروهاي شيميائي تاكنون هيچ دارويي براي دريازدگي كشف و يا توليد نشده است اين عامل مشكلات فراواني براي دريانوردان ايجاد نموده موجب مي گردد كه فرد مبتلا نتواند از غذاهاي تامين كننده انرژي استفاده كند .
3 ـ آمادگي دائمي براي انجام كار; اين مولفه دريانورد را ناچار مي سازد كه عملا پس از اتمام ساعات كاري اوقات مربوط به استراحت و زندگي معمولي را در حالت آماده باش دائم به سر برد. عدم استفاده از تعطيلات و آماده باش براي انجام وظايف و پذيرفتن مسئوليت هاحتي در ايام تعطيل براي انجام عملياتي نظير پهلوگيري رفع نقايص غير قابل پيش بيني و امثالهم و همچنين مقابله با وضعيت هاي اضطراري خستگي مفرط بارزي را براي دريانوردان ايجاد كرده و زندگي معمولي آنها را دستخوش نگراني هايي مي نمايد
4 ـ محدوديت فيزيكي كشتي ; با عنايت به اهميت وسعت فضاي كار و زندگي و نقش آن در سلامت روحي و رواني انسان و با توجه به اختصاص حداكثر فضاي موجود در كشتي به انبارهاي حمل بار مساحت اندكي به فضاي اسكان دريانوردان اختصاص يافته و بخش هايي از اين فضا نيز براي رفع و رجوع فعاليت هاي كاري افسران ارشد در نظر گرفته شده است اين موضوع موجب مي شود كه محيط استراحت و زندگي دريانوردان به محيط هاي تنگ و بسته اي بدل شود كه خود مشكلات جداگانه اي را سبب مي شود .
5 ـ محدوديت آب آشاميدني : كليه دريانوردان مجبورند آب آشاميدني نگاهداري شده در مخازني كه به واسطه افزوده شدن كلر و زنگ زدگي سطوح داخلي آلوده مي باشند را مصرف كنند; اين مولفه با تكان هاي معمول شناور تشديد مي شود .
6 ـ مشكلات امنيتي در برخي آب هاي آزاد و بنادر; آمار فزاينده حملات دزدان دريايي هنگام تردد در آب هاي آزاد و وجود سارقان محلي در برخي بنادر بعضا صدمات جسمي رواني و اقتصادي را براي دريانوردان درپي داشته است .
7 ـ فشار هوا : سفر در شرايط اقليمي و آب و هوايي مختلف و قرار گرفتن در معرض تغييرات محسوس جوي و تغيير ناگهاني فشار هوا مخصوصا فشار هواي پائين به شرايط سختي منجر مي گردد كه عارضه فوري آن تحمل سردردهاي ضعيف تا شديد و سرگيجه است .
8 ـ عدم دسترسي به مراكز درماني و امكانات پزشكي ; چنانچه در طول سفر براي هر يك از دريانوردان بيماري مانند التهاب آپانديس شكستگي سكته و يا خونريزي داخلي روي دهد به دليل عدم دسترسي به امكانات پزشكي و مراقبت هاي ويژه هيچ نوع اتفاقي دور از انتظار نيست در واقع اكثر دريانوردان قديمي حداقل مرگ يك همكار دريانورد را در اثر يكي از موارد مشابه به اذهان سپرده اند اتفاقاتي كه در محيط خشكي به واسطه دسترسي به مراكز درماني و امكانات پزشكي قابل پيشگيري مي باشند .
9 ـ بيماري هاي حرفه اي دريانوردان شامل بيماري پوستي مثل سرطان هاي پوستي پيري زودرس بروز بيماري زمينه پوست مانند پسوريازيس كه به دليل نور مستقيم آفتاب و تاثير اشعه فرابنفش به وجود مي آيد و با توجه به رطوبت محيط بسياري از دريانوردان را در مناطق حاره به بيماري هاي قارچي مبتلا مي سازد. حساسيت هاي پوستي نيز از جمله بيماري هاي شايع است بيماري هاي عفوني نيز به دليل امكان سفر به مناطق آلوده و تماس با افراد آلوده و يا استفاده از آب و غذاي آلوده در خارج از كشتي احتمال ابتلا به بيماري نظير مالاريا سل هپاتيت ويروسي آنفلوآنزا تب زرد ايدز و غيره دور از انتظار نيست . از سويي در صورت ابتلا هر يك از دريانوردان به واسطه زندگي جمعي در محيط محدود كشتي ; بيماري هاي عفوني مسري به سرعت فراگير مي شوند .
بيماري هاي گوارشي مثل زخم معده عفونت هاي روده اي و يبوست مزمن از جمله بيماري هاي گوارشي دريانوردان است كه معمولا به هموروييد و كم خوني منجر مي گردد بيماري هاي گوارشي عمدتا تحت تاثير استرس تشديد شده و استرس هاي ناشي از ماهيت كار دريانوردان مانند دوري از خانواده و عوامل بي شمار ديگر; بيماري هاي گوارشي را حاد مي نمايند. كمبود كلسيم و ساير املاح مورد نياز بيماري هاي ناشي از تغذيه را در طول تاريخ دريانوردي با دريانوردان همراه نموده است .
استرس هاي رواني از ماهيت هاي شغل دريانوردي است . دوري از خانواده و اجتماع و همسفري اجباري در جامعه ايزوله كشتي منجر به افسردگي و بيگانگي با جامعه و حس تنهايي در دريانوردان مي شود. كمبودهاي عاطفي ناشي از دوري خانواده نه تنها در اين مقال كه در هيچ مقالي نمي گنجد . همچنين دوري از مراكز قضاوت يكي از مشكلات دريانوردان است . عامل قضا يكي از عوامل احساس امنيت در جامعه دوري از تنش هاي رواني برقراري تعادل رواني فردي و توازن در جامعه شناخته شده است « مازلو » در هرم معروف خود (هرم نيازهاي مازلو) نيازهاي امنيتي را پس از نيازهاي فيزيولوژيك در رده دوم نيازهاي بنيادين قرار داده است . فشارهاي ناشي از دوري از مراكز قضايي عمدتا به تحمل شرايط موجود و انتقال تنش هاي محيطي به افراد جامعه مي شود. در جامعه كشتي عدم وجود امكانات كافي الزام به رعايت مقررات محدود كننده حرفه اي الزام به سازگاري با محيط پيراموني وجود عقايد سلايق خواستگاه شخصيتي و اجتماعي گوناگون و قرار گرفتن در محيط هاي فرهنگي متفاوت و مسائل ناشي از فرهنگ پذيري تفاوت هارا به تضاد تبديل نموده و كشمكش هاي ايجاد شده با توجه به دوري از مراكز قضايي به فرد منتقل و به تنش هاي روحي فرد تبديل مي شوند.
نتيجه اينكه « والدرون » در كتاب بهداشت شغلي و طب كار كه توصيه هايي براي تشخيص پيشگيري و درمان بيماري هاي شغلي است اعتقاد دارد كه يكي از عوامل سلامتي انسان ها روابط موجود بين كار و محيط آن با سلامت انسان هاست دانشجويان پزشكي بايد به شغل بيماران خود توجه داشته و روابط بين شغل و محيط آن را با بيماري ها درنظر بگيرند و از صدمات حاصل از فرآيندهاي خاص صنعتي بر كساني كه در محيط كار هستند پيشگيري نموده و چاره جويي نمايند.
اميد مي رود پس از بررسي عوامل اصلي حرفه دريانوردي و طرح جدول ويژه اي كه موارد كاملا اختصاصي اين حرفه ناشناخته را شامل باشد بتوان با توجه به واقعيات موجود و عوامل و آثار و تبعات ذكر شده تعريف شفافي از سختي شرايط محيط كار دريايي ارائه داد و اين حرفه پرمشقت را از امتيازات معمول مشاغل سخت و زيان آور برخوردار نمود.

« جاي شما خالي امسال عيد مسافرت خيلي خوش گذشت . هوا عالي بود. مثل روزهاي خردادماه ... »
جملات بالا را شايد شماهم شنيده باشيد و شايد خيلي از شنونده هاي اين حرفها با گوينده اش هم عقيده نيز بوده اند و بعضي ها از اينكه عيد امسال نتوانسته بودند به مسافرت بروند و از آن هواي عالي لذت ببرند افسوس مي خوردند. اما ديري نپاييد كه كم كم ذخاير آب پشت سدها رو به كاهش نهاد و با اتمام برف هاي انباشته شده در نقاط مرتفع ميزان ورودي آب آنها نيز به شدت كاسته شد. دولتمردان كه هنوز سرخوش از شكستن ركورد سفرهاي نوروزي امسال آن را به عنوان وضع خوب اقتصادي و رفاه مردم ! قلمداد مي كردند و روي آن مانور بسيار مي دادند به ناگاه متوجه بحران خشكسالي شدند; بحراني كه مي گويند در چهل سال اخير بي سابقه است .
نكات مذكور براي توضيح اشاره اي كه همه ما در زندگي روزمره بارها شنيده و خيلي جاها به كار برده ايم خالي از لطف نيست . واژه اي كه شايد درك عميق مفهوم آن كمي مشكل باشد : « غفلت » . كه يكي از بديهي ترين ويژگيهايش غفلت از معناي خودش مي باشد. بعضي ها به قول معروف تا سرشان به سنگ نخورد متوجه مفهوم « غفلت » نمي شوند اما كساني هم هستند كه به ندرت در مسير « غفلت » قرار مي گيرند و خوشا به حال آنانكه اصلا غافل نمي شوند. اينان اهل تعقل تدبر و تفكر هستند و بر همين اساس دور دست ها را مي بينند هشيارانه و آگاهانه نتايج اعمال را حدس مي زنند و فرآيند آن را رصد مي كنند :
نكته دانانند در عالم بسي
واقفند بر كار و بار هر كسي
به عنوان مثال در همان ايامي كه اكثريت مردم از هواي خوب ! فروردين ماه لذت مي بردند و متوجه عواقب وخيم آن نبودند افرادي در مواجهه با آن شرايط جوي دلگير شده و از خداوند طلب رحمت مي كردند. فردي در تعطيلات عيد هنگامي كه به دامن طبيعت رفته بود با مشاهده لانه سازي پرندگان در بستر يا حاشيه رودخانه آن را ناشي از خشكسالي و عدم بارندگي امسال مي دانست . او مي گفت پرنده ها معمولا در جاهاي مرتفع لانه مي سازند تا در اثر بارندگي و جاري شدن سيلاب آشيانه آنها خراب نشود. پديده اي كه او ديده بود و در مورد آن تعقل كرده و چنين نتيجه اي گرفته بود آدم غافل يا نمي بيند و يا از كنار آن به راحتي عبور مي كند.
هنگامي كه سرگذشت اقوام مختلف ـ پيشينيان ـ را در قرآن مرور مي كنيم متوجه مي شويم آنگاه كه اكثريت قريب به اتفاق مردم به خواب « غفلت » فرو رفته و از ارزش هاي والاي انساني فاصله گرفته اند دچار خشم و عذاب الهي شده اند. مادي گرايي محض دنيا پرستي فدا كردن ارزش هاي معنوي براي رسيدن به اهداف دنيايي شهوت راني اسراف و تبذير تبعيض وبي عدالتي ظلم و ستم و... از مظاهر بارز « غفلت » است . غفلت از ياد خدا غفلت از مرگ غفلت از معاد و به طور كلي غفلت از آموزه هاي ديني و اخلاقي كه موجب انقطاع رحمت و نعمت خداوند شده و در صورت استمرار باعث خشم و عذاب الهي خواهد شد همانگونه كه در مورد اقوام گذشته به وقوع پيوسته است . در اين شرايط به عنوان اولين و مهم ترين اقدام بيداري از خواب غفلت و بازگشت به ارزش هاي والاي انساني و توجه به آموزه هاي ديني و اخلاقي و فاصله گرفتن از هرگونه اعمال و رفتاري كه ناخشنودي خداوند را به دنبال دارد و نيز تضرع و ناله به درگاه خداوند براي عفو و بخشش اعمال ناروايي كه انجام داده ايم و طلب رحمت و نزول نعمت از ناحيه كبريايي اش و همچنين صرفه جويي جدي در مصرف اعم از آب برق مواد غذايي و..ضروري است . شايسته است در اين رابطه مصلحان ديني روحانيون و ارباب تريبون ها و رسانه هاي تاثيرگذار و پرمخاطب بادادن هشدارهاي جدي مردم را از خواب غفلت بيدار كنند و با دعوت مردم به توجه از اعمال غافلانه و ناشايست و دعا و استغاثه در پيشگاه خداوند بخشنده مهربان دفع بلا و نزول رحمت را از درگاهش طلب نمايند.
همچنين لازم است كارشناسان ذيربط از طريق رسانه هاي گروهي به طور دقيق و حساب شده وضعيت پيش رو را براي مردم تشريح كنند و راه هاي صرفه جويي در مصرف را به مردم آموزش دهند تا عوارض منفي خشكسالي به حداقل برسد.
هنگامي كه شنيدم شوراي شهر تهران پس از جلسه اي كه با مسئولين وزارت نيرو براي بررسي ابعاد خشكسالي داشتند چراغ هاي شورا را خاموش كرده و با كنار زدن پرده از نور طبيعي استفاده كردند خوشحال شدم . اين حركت قطعا قابل تعميم به جاهاي ديگر و استمرار مي باشد. براي نمونه مي توان تا عادي شدن اوضاع چراغهاي روشنايي جاده هاي بين شهري را خاموش كرد و براي جلوگيري از تصادفات احتمالي برخورد با اتومبيل هاي داراي نقص فني (از جمله در چراغهاي جلو وعقب ) را تشديد كرد. حتي در اتوبان ها و خيابان هاي شهرها نيز مي توان اين روشنايي ها را به حداقل رساند (مثلا يك در ميان و يا دو در ميان روشن كرد) اكثر مساجد داراي چلچراغ و لوسترهاي زيباو بعضا بزرگي است كه مي توان فعلا آن ها را از مدار خارج كرد و حتي با چند لامپ كم مصرف روشنايي حداقلي را براي مساجد (بويژه هنگام نماز مغرب و عشا كه مصادف بااوج مصرف برق مي باشد) تامين كرد. بسياري از ساختمان هاي اداري سيستم برق متمركزي دارند كه ممكن است فقط چند در صد كاركنان در خارج از ساعات اداري در اداره حضور داشته باشند اما برق كل ساختمان به طور شبانه روزي روشن است كه مي توان به يك قسمت از اداره مثال تاسيسات ويا حراست كه به صورت شبانه روزي در ادارات حضور دارند ماموريت داد با سركشي دائمي چراغهاي اضافي وغيرضروري را خاموش كنند.
بعضي از بوستانها بلوارها و پاركهاي شهرها بويژه تهران از آب لوله كشي شهري براي آبياري استفاده مي كنند. نگارنده شاهد بودم در دوره هاي قطع آب (روزهاي زوج و فرد چند سال قبل ) شيرآب داخل بلوار مقابل منزل ما بود كه با قطع آب محل آنهم قطع مي شد ودوباره هنگام وصل شدن مجدد آب آنهم وصل مي شد. با يك بررسي ضربتي مي شود اين موارد را شناسايي و مسدود كرده و اين محلها را از منابع پيش بيني شده و يا به وسيله تانكر آبياري كرد. نظارت بر پخت نانوايي ها را جدي گرفت تا با ارتقا كيفيت پخت ضايعات نان را به حداقل رساند و از اين رهگذر مصرف گندم را كاهش داد.
محمود رضايي