برنج 4000 توماني نتيجه بي توجهي به شاليزار ايراني
مجيد زندي
اگر روزگاري هنگام خريد برنج خطاب به مرد علاف و بقال مي گفتم كفه ترازو را سنگين تر كن زعفران كه نمي كشي ! امروز به حرف حساب آنها بهتر رسيديم كه برنج واقعا زعفران شده است و اكنون هم وضع مردم آنقدر خوب است كه برنج زعفراني مي پزند و مي خورند!
البته اين مثال براي حفظ سرگذشت امروز در تاريخ است زيرا ما هيچگاه برنج 3700 توماني نخورده بوديم و اگر در آينده قيمت برنج به پنج يا شش هزار تومان هم برسد آن روز بايد سخن تازه اي گفت و صبر كرد. اگرچه از اين دست پيش گويي هاي بقال محله را كارشناسان دلسوز بخش كشاورزي نه در خيال كه با حساب و كتاب گفته بودند كه شرايط وخيم كشت برنج كار را به جايي هم خواهد رساند كه همه اراضي كشاورزي زير كشت خشكانده و در آن ويلا و آپارتمان خواهد روييد چرا كه برنج از جمله محصولات غذايي مناطق معتدل و پر آب هست و اين مناطق طرفداران خاصي دارد كه اراضي كشاورزي را نابود خواهند كرد.
درك اين شرايط بسيار آسان است كه با قطعه قطعه شدن اراضي كشاورزي استانهاي گيلان و مازندران و نابودي شاليزارها و به مرور كاهش سطح زير كشت برنج و همزمان با افزايش جمعيت و افزايش مصرف سبب شده كه امروزه نياز كشور به واردات برنج بيشتر از هر زمان ديگري شود.
وقوع اين حادثه فقط به يك يا دو عامل بستگي ندارد زيرا افزايش هزينه هاي توليد عدم حمايت از شاليكاران افزايش قيمت نهاده هاي كشاورزي عدم حمايت از كاشت برنج پرمحصول و حتي برنج تراريخته و اصلاح شده و... شرايط را به وضعيت امروز رساند كه عليرغم افزايش قيمت برنج توليد اين محصول هم براي كشاورزان به صرفه نباشد زيرا حتي به دليل كم آبي در يكسال برخي از مسئولان ارشد كشوري هم به كشاورزان توصيه مي كنند براي صرفه جويي در مصرف آب از كاشت برنج دست بردارند!
اين توصيه به ظاهر دلسوزانه همانند توصيه اي است كه فردي به دليل افت تحصيلي يك دانش آموز او را از ادامه تحصيل باز دارد درحاليكه چنين مسئولاني براي رفع افت تحصيلي فرزندانشان سرمايه هاي هنگفتي براي كلاس هاي فوق برنامه و تقويتي و غيرانتفاعي كنار مي گذارند اما در مقابل به جاي حمايت از كشاورزان براي كاشت برنج مقاوم به خشكي و يا ايجاد امكانات آبياري نوين اصل كاشت محصول استراتژيك برنج را زير سئوال مي برند.
امروز اگر هجوم گسترده مردم به نانوايي ها را با حسرت مي نگريم و صف هاي طويل زن و مرد و پير و جوان را در فرصت هاي صبح ظهر و شامگاهي در مقابل نانوايي ها به نظاره مي ايستم خود بهترين گواه است كه به اين حقيقت برسيم واقعا بسياري از مردم اكنون قدرت خريد برنج را حتي براي يك وعده غذايي از دست داده اند اما يكي ديگر از مسئولان ارشد بازرگاني در كشور در ادعايي ديگر مطرح مي سازد « علت افزايش قيمت برنج در كشور مرغوب شدن نوع برنج وارداتي و تمايل مردم به خريد برنج مرغوب است ! »
اينكه برنامه اي در كشور طراحي و اجرا شود كه سياست هاي غلط گذشته براي مصرف فراوان برنج در سبد غذايي مردم كاهش يابد سياست درستي است اما اين سياست نبايد به گونه اي اجرا شود كه اصل كاشت برنج در ايران را هم زير سئوال ببرد و برنجكار ايراني بخاطر مشكلات عديده رغبتي به توليد اين محصول از خود نشان ندهد زيرا شرايط امروز در اراضي شاليزاري به گونه اي شده است كه كاشت برنج نه تنها سودي براي كشاورز برنجكار ندارد كه در بسياري موارد آنها مجبورند براي امرار معاش بخشي از سرمايه هاي خود را نيز بابت كاشت برنج هزينه كنند و همين رويه سبب شده آنها هر روز فقيرتر از گذشته شوند. سرگذشت تلخي كه شاليكاران را مجبور به خشكاندن اراضي كشاورزي و در نهايت فروش اين اراضي به ثمن بخس به بساز و بفروشان واحدهاي مسكوني و ويلايي مي كند.
امروز برنج ديگر غذاي تفنني در ايران نيست كه به دلايل مختلف غذايي استراتژيك و سياسي شده است و كمبود آن تا مساله اي بغرنج نشود به فكر جستجوي راه حل منطقي نمي افتيم . كاري كه امسال دولت به دليل در اختيار نداشتن ذخيره برنج فروش برنج يارانه دار را به تعليق درآورد تا نداشتن برنج را با اين توجيه سرپوش بگذارند كه « مصرف برنج ذائقه غذايي مردم را تغيير داده است . » اما اگر در سالهاي گذشته و حتي سالهاي آينده برنج دردسترس باشد به عنوان يك غذاي با ارزش تبليغ و در سطحي وسيع در ادارات دولتي و نهادها و ارگانها توزيع مي شود.
شرايط يك بام و دو هوايي امروز يك دستاورد بزرگ هم داشت كه قيمت برنج در كشور ما به ناگاه دوـ سه برابر گران كرد. شرايطي كه قبلا فراهم شده بود تا يك تلنگر بروز خشكسالي براي برنجي كه هنوز كاشته نشده و نيز كاهش صادرات برنج از سوي كشورهاي عمده توليد كننده نظير هند بنگلادش تايلند پاكستان و... افزايش غيرقابل ا نتظار قيمت برنج را در بازار ايران به وجود آورد.
البته امسال شانسي كه مصرف كنندگان آورده اند اين است كه سال قبل حجم وسيعي برنج وارد كشور شد و آن برنج هاي وارداتي تا حدودي نياز متقاضيان را پاسخ گفته اند در غير اينصورت قيمت ها يقينا از دايره 3000 تا 4000 تومان فعلي بالاتر هم مي رفت . اما اين كار ضربه بسيار بزرگي به توليد كنندگان و برنامه ملي خودكفايي برنج در كشور وارد كرده است زيرا با سرريز شدن برنج وارداتي به كشور حتي محققان و پژوهشگران بخش زراعت برنج نااميد شدند تا چه رسد به كشاورزان خرده پايي كه برنج توليدي آنها را حتي مردم استانهاي شمالي نخريدند چون برنج ارزانقيمت وارداتي بازار رشت و آستانه آمل و فريدونكنار را هم به عنوان مراكز اصلي توليد برنج در ايران در اختيار خود گرفته است !
متاسفانه خشكسالي سال جاري هم ضربه سخت تري را به آندسته از كشاورزاني وارد ساخت كه به صورت سنتي برنج كشت مي كردند زيرا در برخي از مناطق استان گيلان و مازندران شرايط كم آبي به حدي پردامنه شده كه اصلا كشاورزان نمي توانند فعاليت خود را براي آماده سازي شاليزار آغاز كنند و حتي درصورت سرمايه گذاري براي شروع كار مجبور خواهند بود پس از مدتي سرمايه هاي خود را در زمين هاي تفتيده و ترك خورده نابود شده ببينند.
اين شرايط سبب شده كه اكنون بازار سلف خري حتي در شاليكوبي ها هم پررونق باشد وكشاورزان برنج طارم برداشت فصل تابستان خود را اكنون هر كيلو تا 2500 تومان هم بفروشند . اين سلف خرها يقينا آينده را بهتر از كشاورزان مورد ارزيابي قرار مي دهند و كشاورز مازندراني و گيلاني هم اكنون براي شروع به كار كشت برنج و آماده سازي شاليزار پول كافي در اختيار ندارد و بروز پديده خشكسالي آينده غيرمطمئن را حاكم كرده است . پس شرايط فوق بهترين ابزار براي فعاليت شبكه اي سلف خرها خواهد بود.
اين روزها يقينا برنج توليد شده در سال قبل در اختيار كشاورزان باقي نمانده زيرا معدودي از كشاورزان برنجكار قدرت مالي لازم را براي نگهداري برنج يا شلتوك تا فصل بهار را در اختيار دارند و اكنون آنچه آشكار است اينكه ذخيره برنج بسياري از كشاورزان به حداقل ممكن رسيده و شرايط به گونه اي است كه توليد كننده اصلي نگاهي به آسمان براي ريزش باران رحمت و مصرف كننده نهايي آرزوي بهبود شرايط جهاني صادرات برنج را دارند تا از اين طريق بازار برنج در كشور به تعادل برسد غافل از اينكه تا مصرف برنج به صورت تصاعدي در كشور تبليغ و عطش تقاضا روز به روز بيشتر مي شود بازار برنج در كشور به تعادل نخواهد رسيد.
در زمينه وضعيت برنج در بازار آقاي قاسمعلي حسني رئيس اتحاديه بنكداران مواد غذايي تهران كه بيش از 1500 عضو داراي پروانه فروش مواد غذايي را زير نظر دارد در گفت در گفت وگو با گزارشگر ما ضمن اظهار نگراني از شرايط تورمي در كشور خصوصا در زمينه مواد غذايي مي گويد : قيمت كالاهاي مصرفي به ويژه مواد غذايي نه تنها تاكنون به شدت افزايش داشته كه روند اين افزايش قيمت ها همچنان ادامه دارد يكي از اصلي ترين عوامل افزايش قيمت برنج در كشور تقاضاي بالاي مصرف در سالهاي اخير است . علاوه بر آن تقاضا براي سوخت هاي حاصل از غلات و حبوبات موسوم به سوخت هاي بيولوژيكي به جاي سوخت هاي زيرزميني و فسيلي و نفت موجب افزايش قيمت دانه هاي روغني شده است .
وي ادامه مي دهد : در مقابل توليد كننده ها هم نتوانستند همگام با افزايش قيمت مواد اوليه افزايش توليد داشته باشند در نتيجه عرضه بعضي از اقلام به خصوص در بخش مواد غذايي سير نزولي را طي مي كند تا حدي كه برخي از خطوط توليد محصولات غذايي به دليل نداشتن مواد اوليه به مرحله ركود رسيد و يا با يك سوم ظرفيت مشغول به كار مي باشند اين شرايط اكنون براي كارخانجات صنايع روغن كشي وجود دارد و با توجه به تقاضاي بالاي اين كالا و كمبودهايي كه درحال حاضر به وجود آمده هيچ شركتي نمي تواند خواسته هاي بازار را به درستي پاسخگو باشد.
وي درباره افزايش قيمت برنج هم مي گويد : بخش اعظم فروش برنج در كشور مربوط به برنج وارداتي است كه ازپاكستان هند تايلند و اروگوئه وارد مي شود. اما با توجه به بروز پديده خشكسالي در اين كشورها و ايجاد محدوديت رسمي براي كاهش صادرات برنج در كشورهايي همچون هند و تايلند و ايجاد موانع براي تجار آن كشورها با در نظر گرفتن تقاضاي بالا با كمبود محصول برنج در كشور مواجه شديم كه خود باعث افزايش روز به روز قيمت برنج شده است .
آقاي حسني ادامه مي دهد : اين افزايش قيمت ها در گروه محصولات كنسرو و كمپوت ها هم وجود دارد و در جلسه اي كه اخيرا با توليد كنندگان اين محصولات داشتيم آنها دلايل اين افزايش قيمت را به دليل گراني مواد اوليه به خصوص قيمت ورق و افزايش هزينه هاي جاري حقوق كارگران ماليات بيمه حمل و نقل خدمات غذا و... مطرح كردند.
رئيس اتحاديه بنكداران مواد غذايي تهران مي افزايد : اعضاي اين اتحاديه كه با كمبود هر محصولي كه هر از چندگاه خود را نشان مي دهد و همچنين تورم فراوان كه در كشور نهادينه شده با مشكلات فراواني مواجه هستند زيرا مردم آنها را واسطه توليد كننده و مصرف كننده مي شناسند در حاليكه اين بنكداران سپر بلاي بسياري از مسايل مربوط به قبل از عرضه محصول هستند به همين دليل اتحاديه پيشنهاد دارد كه براي مشخص شدن ورودي و خروجي كالا به بدنه اتحاديه مواد غذايي فروشان شركت توزيعي خدماتي به صورت سهامي تاسيس شود كه سهامداران آن اعضاي اتحاديه بنكداران مواد غذايي باشند اين شركت در صورت تاسيس مي تواند تحت كنترل و مديريت اتحاديه بنكداران مواد غذايي و اجناس و به ويژه مواد غذايي استراتژيك را خود شركت تامين نمايند. تا مانع از نفوذ افراد غيرمتخصص و سودجو كه به محض حساس شدن بازارعرضه و تقاضا با نفوذ به شبكه هاي توزيعي با آبروي اين صنف بازي مي كنند برخورد مي شود.
وي ادامه مي دهد : اين كار سبب مي شود اتحاديه اشراف بيشتري بر قيمت ها داشته باشد كه حتي با حمايت دولت مي تواند كالاها را بدون دخالت واسطه هاي متعدد به دست مشتري نهايي برساند ضمن آنكه اين شركت توزيعي ـ خدماتي به دليل سهامي بودن اعضا پا خواهد گرفت و حفظ آبروي اعضا هم براي آنها مهم خواهد بود. اعضا بيش از پيش دلسوزانه عمل خواهند كرد و اين كار همچنين سبب مهارقيمت ها در چرخه توزيع خواهد شد.
آقاي حسني با توجه به حضور فعالانه در عرصه واردات خريد داخلي و توزيع درخصوص علت افزايش غيرمتعارف برنج همچنين ادامه مي دهد : نتيجه اي كه مي توانم از شرايط كنوني بازار برنج بگيرم اين است كه ممنوعيت صادرات برنج از كشورهاي اصلي توليدكننده برنج خود عامل اصلي شكل گيري افزايش قيمت هاي اين محصول شده است اما در كنار آن نمي توان از بروز خشكسالي در داخل كشور عدم اطمينان كشاورز داخلي به آينده تصميمات خلق الساعه خبررساني غلط رسانه هاي گروهي به ويژه راديو و تلويزيون به خاطر اعلام اخبار تشنج آفرين درباره كمبود برنج در آمريكا و بنگلادش و حمل با اسلحه آن در تايلند غافل ماند زيرا اين كارها خود دامن زدن به جو رواني كمبود برنج و هجوم مردم براي خريد و ذخيره سازي و كاهش آن در بازار مي شود.
وي در خصوص تصميمات غلط دولت منجر به افزايش قيمت برنج مي افزايد : تعيين تعرفه هاي 150 درصدي براي واردات هنگامي كه بازار برنج متشنج نشده بود و كاهش ناگهاني تعرفه به 4 درصد كه قرار است 150 تومان بابت هر كيلو برنج وارداتي به كشاورزان ايراني بدهند ازجمله اين برنامه ريزيهاي نامتوازن است .
وي مي گويد : هنگامي كه با كشاورزان برنجكار صبحت مي كنيم آنها بخاطر افزايش هزينه هاي كاشت مزد كارگر گراني نهاده هاي كشاورزي علاقه اي به كاشت برنج از خود نشان نمي دهند زيرا ترس آنها از هجوم ناگهاني برنج وارداتي با تعرفه 4 درصد است زيرا اين كار آنها را هم از آينده نااميد كرده است .
در اين زمينه همچنين مهندس جعفر قلي راهب عضو كميسيون كشاورزي مجلس و رئيس اسبق سازمان جهادكشاورزي استان مازندران به گزارشگر ما مي گويد : اگر ما از روز اول كاهش توليد برنج را در كشور با واردات حل نمي كرديم و در پي چاره جويي حقيقي نسبت مشكلات كشاورزان برمي آمديم امروز شرايط توليد و مصرف و واردات در كشور تا اين حد داراي مشكل نبود.
وي مي گويد : خشكسالي پديده اي طبيعي است كه هميشه احتمال آن وجود دارد در حاليكه اگر در 15 سال اخير پوشش و لايروبي انهار يكپارچه سازي اراضي كشت محصولات مقاوم نسبت به خشكي به درستي در برنامه هاي ملي قرار داشته بود برنجكاران ما تا اين حد از خشكسالي آسيب نمي ديدند و امكان افزايش توليد برنج در كشور نيز به تناسب مهار مصرف فراهم مي شد.
آقاي راهب مشكلات شبكه توزيع را جداي از مساله توليد برنج در كشور نمي داند و مي افزايد : اگر مشكلات توليد به درستي در كشور حل شود مشكلات خارجي كمبود برنج راحت تر قابل مهار مي شود به همين دليل امروزه خودكفايي در محصولات استراتژيك كشاورزي به يك ركن اساسي در كشورها درآمده است .
وي مي گويد : مشكلات توليد به خصوص هزينه هاي بالاي مزد كارگر سبب شده كه امروزه بسياري از شاليكاران علاقمند به فروش اراضي كشاورزي خود باشند.
مهندس راهب اوج مصرف آب در شاليزار را طي يكماه آينده اواخر خرداد و اوايل تير مي داند و مي افزايد : اميدواريم الطاف الهي بار ديگر شامل حال كشاورزان شود و باران رحمت ببارد اگرچه در چند روز اخير بارندگي مختصري در استانهاي گيلان و مازندران داشتيم كه اگر تكرار شود بسياري از مشكلات مربوط به خشكسالي قابل كنترل خواهد بود.
عضو كميسيون كشاورزي مجلس شوراي اسلامي مي گويد : هم اكنون ذخيره آب سدهاي نزديك به اراضي شاليكاري نسبت به سال قبل بسيار پائين است ضمن آنكه براساس پيش بيني وزارت جهادكشاورزي امسال 600 هزار هكتار از اراضي شاليزاري در 16 استان كشور زير كشت برنج خواهد رفت و در استانهاي شمالي كشور كه از 25 فروردين اولين نشاكاري آغاز شده بود تاكنون وضعيت بسياري از خزانه ها خوب بوده است اما اكنون به دليل كاهش بارش باران و كمبود آب ناشي از برف كه معمولا آب كشاورزي بسياري از مزارع در شمال كشور از اين جوي ها تامين مي شد كشاورزان دچار مشكل شده اند.
وي مي گويد : براساس آخرين اطلاعاتي كه وزير نيرو و رئيس سازمان هواشناسي در كميسيون كشاورزي مطرح كردند دشت هاي كشور شاهد كاهش 30 درصدي بارندگي نسبت به سال گذشته شد و ميزان آب هاي سطحي نيز از21 ميليارد مترمكعب در سال گذشته به 14 ميليارد مترمكعب در سال جاري كاهش يافته كه اگر روند خشكي هوا به همين روال ادامه داشته باشد ما در كل كشور با مشكل مواجه خواهيم شد.
مهندس راهب ادامه مي دهد : هم اكنون بيش از 70 درصد برنج كشور در دو استان گيلان و مازندران توليد مي شود در اين دو استان هم تمهيدات ويژه اي با حمايت دولت و نهادهاي منطقه اي براي تامين آب كشاورزي فراهم شد تا مشكلات كشاورزان به حداقل برسد.
وي ازجمله اين تمهيدات را واگذاري موتور آب از طريق وزارت صنايع و كشاورزي اعطاي وام كشاورزي براي خريد تجهيزات مورد نياز تامين آب لايروبي آب بندها و انهار كانال ها معرفي مي كند و مي افزايد : قطعه قطعه بودن اراضي كشاورزي و به ويژه اراضي شاليكاري در كشور يكي از عمده عوامل هدرروي آب كشاورزي و افزايش هزينه هاي توليد است . اين شرايط سبب شده كه كشاورز مجبور باشد زمين زراعي خود را زير كشت برنج نبرد و پس از چند سال يا آن را به اراضي باغي تبديل كند و يا آن را در معرض فروش بگذارد.
رئيس اسبق جهادكشاورزي استان مازندران مي افزايد : تكميل سريعتر سدهاي گله ورد پاشاكلا (البرز) سوادكوه سدهراز در استان مازندران و در استان گيلان هم سدهاي شفارود رضوانشهر پل رود رودسر اگر با تخصيص اعتبارات لازم زودتر به بهره برداري برسد بخش اعظم آب مورد نياز شاليزارهاي اين منطقه تامين خواهد شد.
عضو كميسيون كشاورزي مجلس مي افزايد : بنده در هر شرايطي با واردات برنج مخالف بودم زيرا معتقدم مي بايست مشكلات توليد برطرف شود اگر دولت مجوز يك كيلو واردات برنج را صادر كند 10 كيلوگرم به صورت غيرمجاز وارد مي شود و همه اين تصميمات با نگاه وارداتي به زيان توليد برنج در كشور و در نهايت به زيان كشاورزان ايراني خواهد شد.
اگردقت كرده باشيم به اين نكته مي رسيم كه بسياري از برنامه ريزيها در كشور تنها هنگام بروز بحران انجام مي شود در حاليكه كمتر تلاش مي شود مانع از بروز بحران شد كاري كه در زمينه تامين آب كشاورزي به تكميل شبكه هاي آبياري تحت فشار پوشش انهار براي جلوگيري از هرز و تبخير آب معرفي نمونه هاي برنج مقاوم به خشكي لايروبي به موقع سدها استخرها آب بندان ها مربوط بوده است كه حتي همان آب كم جاري در جوي ها به درستي به مصرف كشاورزي برسد و در محله بعد توزيع آب تحت نظارت و كنترل باشد تا در بخش كشاورزي تا اين حد آب هدر نرود كه پس از مدتي كشاورزان از داشتن حداقل ها هم محروم باشند.
در كنار آن فرهنگ مهار مصرف برنج در كشور مي بايست در اولويت قرار گيرد فرهنگي كه لازم بود از سالها قبل با حمايت از كشاورز شاليكار به درستي در سطح كشور تبليغ مي شد تا كار به شرايط امروز نرسد كه اراضي برنجكاري به حراج گذاشته شود به گونه اي كه اكنون حتي در استانهاي گيلان و مازندران اين اراضي را در مقياس هاي وسيع مي توان هر مترمربع 7500 تومان خريد به ساخت و ساز واحدهاي مسكوني و به ويژه ويلايي اختصاص داد. شرايط رهاسازي و عدم مسئوليت پذيري دستگاههاي دولتي در برابر كشاورزان كار را به جايي مي رساند كه امروز مجبور شديم برنج را هر كيلو 4000 هزار تومان در اختيار مصرف كننده قرار دهيم و تا اين اين حد به واردات اين محصول استراتژيك وابسته باشيم .
اكنون در حالي شاهد برنج با قيمت هر كيلو 3700 تومان در بازار مصرف هستيم كه به دليل سالها بي توجهي به بخش كشاورزي و به ويژه اراضي شاليزاري شمال كشور هر مترمربع از اين اراضي با قيمت نازل 7500 تومان از دست كشاورز خارج و در آن ويلا ساخته مي شود
گراني نهاده ها و هزينه هاي توليد برنج در كشور سبب شده كه در سالهاي اخير بسياري از كشاورزان از كاشت برنج منصرف شوند
وابستگي شديد به واردات برنج را آندسته از مسئولاني فراهم آوردند كه مدعي بودند توليد برنج در ايران داراي مزيت اقتصادي نيست و مي توان نيازها را از بازارهاي خارجي تامين كرد. همان دست از مديراني كه در سال جاري هم به جاي كمك به رفع مشكلات كم آبي پيشنهاد عدم كاشت برنج را مطرح ساخته اند!
شرايط وخيم بازار برنج سبب شده كه اين روزها سلف خران به تكاپو افتاده و قبل از كاشت برنج محصول آينده را تا هر كيلو 2500 تومان از شاليكاران خريداري نمايند.
آقاي حسني رئيس اتحاديه بنكداران موادغذايي تهران : اطلاع رساني غلط صدا و سيما درباره كاهش عرضه برنج در بازارهاي جهاني و تصميمات خلق الساعه واردات سبب ايجاد جو رواني كمبود و هجوم مردم براي خريد و ذخيره سازي برنج و در نهايت افزايش قيمت آن شد
مهندس راهب عضو كميسيون كشاورزي و رئيس اسبق جهاد كشاورزي استان مازندران : اگر از روز نخست كاهش توليد برنج در كشور را ريشه يابي مي كرديم و آن را با واردات برنج پنهان نمي ساختيم بروز خشكسالي و كاهش واردات برنج تا اين حد سبب مشكل در كشور نمي شد
