جايگاه جمهوري اسلامي ايران در نظام ژئوپلتيك جهان
قسمت آخر
4 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل سرزميني
عامل سرزميني از 20 متغير و شاخص تشكيل شده است . تعداد متغيرهاي انتخابي از بين اين متغيرها براساس
مراجعه به نظر خبرگان 11 مورد است .
همچنان كه در نمودار نشان داده شده است
در بين نه عامل مورد بررسي
فقط در عامل سرزميني جمهوري اسلامي
ايران توانسته با 50
2 امتياز جز ده كشور برتر جهان قرار گيرد . به طور قطع رتبه ي دهم ايران در عامل سرزميني نشان
دهنده بسترها و قابليت هاي عالي سرزميني ايران در جهان است . هم چنين در سطح منطقه
رتبه بندي بدين صورت
است : كشورهاي قزاقستان
جمهوري اسلامي ايران
عربستان سعودي
تركيه
پاكستان
عراق
گرجستان
قرقيزستان
ازبكستان
امارات
رتبه هاي يكم تا دهم را به خود اختصاص داده اند.
5 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل فرهنگي
به طور كلي عامل فرهنگي داراي 18 متغير و شاخص است . از بين متغيرهاي مذكور تعداد 10 متغير كه بنا بر نظر
پاسخ دهنده ها تاثير بيش تري بر قدرت ملي كشورها داشته اند
با استفاده از روش تحليل عاملي انتخاب شده كه در
جدول درج گرديده اند.
در عامل فرهنگي كشور جمهوري اسلامي ايران با (5
68 ) امتياز
رتبه ي بيست و ششم جهان را به خود اختصاص
داده است . حال آن كه در منطقه آسياي جنوب غربي رتبه دوم را به خود اختصاص داده و نسبت به اكثر كشورهاي منطقه
از برتري قابل توجهي برخوردار است . رتبه بندي كشورها در منطقه آسياي جنوب غربي در اين عامل بدين صورت
است : كشورهاي تركيه
جمهوري اسلامي ايران
پاكستان
لبنان
سوريه
يمن
عمان
گرجستان
اردن و ازبكستان
رتبه هاي يكم تا دهم را به خود اختصاص داده اند . نمودار شماره ي 5 رتبه ي جمهوري اسلامي ايران را در عامل فرهنگي
در جهان نشان مي دهد.
6 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل سياسي ـ حكومتي
تعداد متغيرهاي نهايي عامل سياسي 10 مورد است كه از بين 14 متغير و شاخص توسط صاحبنظران انتخاب شده
است . متغيرهاي انتخابي مورد نظر در جدول نشان داده شده است .
همچنانكه در نمودار نشان داده شده است
در عامل سياسي كشور جمهوري اسلامي ايران با كسب (10
3 ) امتياز
رتبه چهل و پنجم جهان را در بين 139 كشوربه خود اختصاص داده است . اما در منطقه آسياي جنوب غربي
جمهوري
اسلامي ايران در اين عامل رتبه اول را به خود اختصاص داده است و كشورهاي ارمنستان
اردن
تركيه
لبنان
بحرين
گرجستان
قرقيزستان
كويت و تاجيكستان در رده هاي بعدي قرار دارند. در عامل سياسي
نگاه درون كشوري مد نظر
بوده و سعي شده تا قدرت كشورها در زمينه مديريت سياسي كشور
آزادي هاي سياسي ـ مدني و... مورد ارزيابي قرار
گيرد.
لازم به ذكر است متغيرهاي عامل سياسي در صدد برآورد وضعيت مطلوب يا نامطلوب سياسي در داخل كشور بوده
و نگاه درون كشوري دارند. البته شاخص هاي مورد استفاده در عامل سياسي را مي توان با توجه به منبع مورد استفاده به
دو دسته تقسيم كرد.
گروه اول شاخص هايي مانند شاخص كارآيي دولت هستند كه توسط سازمان هاي بين المللي رسمي نظير بانك
جهاني تهيه و تدوين شده و لذا از استانداردهاي بالايي برخوردار است . دسته دوم شاخص هايي مانند شاخص آزادي
مدني و شاخص فساد هستند كه توسط برخي موسسات و سازمان هاي بين المللي خصوصي و غيررسمي تهيه شده و از
اين رو از استاندارد بالايي برخوردار نيستند.
داوري اين گونه موسسات و سازمان هاي غير رسمي باتوجه به نوع مالكيت و ميزان صداقت گردانندگان آنها ممكن
است با انگيزه هاي خاص سياسي صورت گرفته و از منطق علمي استواري برخوردار نباشد
كه اين امر مي تواند يكي از
دلايل پايين بودن رتبه ي كشورهايي نظير جمهوري اسلامي ايران باشد.
7 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل فرامرزي
عامل فرامرزي از 13 متغير و شاخص تشكيل شده است
كه از اين تعداد
10 متغير با استفاده از روش تحليل عاملي
انتخاب شده است
متغيرهاي عامل فرامرزي متنوع بوده
به گونه اي كه طيف وسيعي از موارد از سياسي ـ تجاري تا
ورزشي را دربرگرفته است تا به بهترين وجه ميزان حضور و نفوذ كشورها را در خارج از مرزهاي خود مورد ارزيابي قرار
دهد. اين متغيرها در جدول درج گرديده اند.
همان طور كه در نمودار زير نشان داده شده است
جمهوري اسلامي ايران در اين عامل با 3
55 امتياز
نتوانسته
رتبه اي بهتر از شصت سوم را به خود اختصاص دهد. حال آن كه در سطح منطقه پس از تركيه و عربستان
رتبه سوم را به
خود اختصاص داده است . پس از ايران به ترتيب كشورهاي امارات متحده عربي
قزاقستان
ازبكستان
آذربايجان
سوريه
پاكستان و گرجستان رتبه هاي چهارم تا دهم را به خود اختصاص داده اند. در عامل فرامرزي متغيرهايي انتخاب
شده ميزان حضور يك كشور را در خارج از مرزهاي آن در ابعاد مختلف سياسي
اقتصادي
فرهنگي
ورزشي و... نشان
مي دهد. جمهوري اسلامي در اين عامل رتبه ي سوم را در منطقه به خود اختصاص داده است
اگر چه حضور و نفوذي
معنوي ايران در خارج از مرزها بيش از اين مقدار است
اما در اين زمينه متغير يا شاخص استانداردي وجود نداشت تا
براساس آن وضعيت واقعيت جمهوري اسلامي ايران در مولفه فرامرزي مورد ارزيابي قرار گيرد.
8 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل فضايي
به طور كلي عامل فضايي داراي 4 متغير به شرح زير است :
تعداد ماهواره هاي كشورها در فضا
تعداد ماهواره هاي نظامي كشورها در فضا
تعداد ايستگاههاي ماهواره اي يا مشاركت در ساخت ايستگاه هاي ماهواره اي
تعداد ماهواره هاي ارتباطي ـ تحقيقاتي
باتوجه به تعداد محدود متغيرها نيازي به استفاده از روش تحليل عاملي جهت انتخاب متغيرهاي برتر نبود و از
همين رو هر چهار متغير براي سنجش توانايي فضايي كشورها انتخاب شدند. اما به دليل عدم دسترسي محقق به
اطلاعات دقيق در مورد متغير سوم (تعداد ايستگاه هاي فضايي يا مشاركت در ساخت ايستگاه هاي فضايي ) اين متغير در
برآورد نهايي توانايي فضايي كشورها حذف و سه متغير باقي مانده مبناي سنجش قرار گرفتند . لازم به ذكر است
فقط 39
كشور در زمينه متغيرهاي فضايي داراي توانمندي هستند و صد كشور ديگر هيچ امتيازي در اين عامل كسب نكرده اند. در
بين اين 39 كشور جمهوري اسلامي با كسب 0
3 امتياز در كنار كشورهايي مانند مصر
مكزيك
نروژ و امارات متحده
عربي در رده هاي آخر قرار دارد. اما در منطقه آسياي جنوب غربي كشورهاي پاكستان
عربستان
تركيه
جمهوري اسلامي
ايران
امارات متحده عربي پنج كشور برتر محسوب مي شوند. البته در زمينه قدرت فضايي به طور كلي كشورهاي
منطقه
از وضعيت مناسبي برخوردار نيستند به طوري كه هيچ كدام از كشورهاي منطقه نتوانسته اند جز 15 كشور برتر
جهان قرار گيرند . نمودار 8 نشان دهنده رتبه بندي عامل فضايي در جهان است . البته جمهوري اسلامي ايران با دستيابي
به فناوري بسيار پيشرفته و بومي پرتاب موشك كاوشگر به فضا
گام بسيار مهم و ارزشمندي در مسير استفاده از فضا
برداشته است و در اين زمينه
يازدهمين قدرت فضايي جهان به شمار مي آيد.
9 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل نظامي
عامل نظامي از 13 متغير و شاخص تشكيل شده است . باتوجه به تعداد محدود متغيرهاي عامل نظامي با استفاده از
روش تحليل عاملي تعداد 8 متغير انتخاب شده است . منبع اصلي اطلاعات متغيرهاي نظامي مجله توازن نظامي بوده و
در كنار آن از سالنامه هاي آماري به ويژه سايت هاي اينترنتي مرتبط با مسائل نظامي و راهبردي استفاده شده
است .
همان طور كه در نمودار نشان داده شده است
در عامل نظامي كشور جمهوري اسلامي ايران با كسب 16 امتياز
رتبه ي سيزدهم جهان را به خود اختصاص داده است و در سطح منطقه آسياي جنوب غربي پس از تركيه و پاكستان رتبه
سوم را دارا است . كشورهاي عربستان سعودي
سوريه
عراق
قزاقستان
اردن
ازبكستان و امارات متحده عربي
رتبه هاي بعدي را به خود اختصاص داده اند . نمودار 9 رتبه ي ايران را مقايسه با ده قدرت برتر نظامي جهان نشان مي دهد .
.3 مقايسه رتبه ايران در عوامل نه گانه
در مطالب و نمودارهاي ارائه شده رتبه ي ج .ا. ايران در هر كدام از عوامل نه گانه به تفكيك مورد بررسي قرار گرفت .
نمودار 10 به صورت يك مقايسه تطبيقي
رتبه ي ايران را در عوامل نه گانه و در بين 139 كشورهاي مورد ارزيابي نشان
مي دهد.
همچنان كه در نمودار مشخص است در مجموع عوامل نه گانه
بهترين رتبه ي ايران به عامل سرزميني برمي گردد كه
جمهوري اسلامي ايران با كسب رتبه ي دهم در بين ده كشور برتر دنيا قرار گرفته است . به طور قطع رتبه ي دهم ايران در
عامل سرزميني
نشان دهنده بسترها و قابليت هاي عالي سرزمين ايران در جهان است كه در صورت مديريت بهينه
مي تواند زمينه ساز پيشرفت كشور در ساير عوامل همچون عامل اقتصادي شود. پس از عامل سرزميني
رتبه ايران در
عامل نظامي از وضعيت خوبي برخوردار است و به نظر مي رسد باتوجه به پيشرفت هاي روزافزون ايران در عرصه ي
توانمندي هاي نظامي اين رتبه ارتقا پيدا كند. در زمينه هاي فرهنگي و اجتماعي رتبه ي ايران از وضعيت نسبتا مناسبي
برخوردار است . در عامل فضايي فقط 39 كشور توانمندي فضايي داشته اند و بر اين اساس ايران در بين سي و نه كشور
رتبه ي بيست و هفتم را به خود اختصاص داده كه رتبه مناسبي به نظر نمي رسد. در عامل اقتصادي جمهوري اسلامي
ايران رتبه ي سي و هفتم جهان را به خود اختصاص داده كه بسيار كم تر از قابليت هاي ذاتي ايران به نظر مي رسد.
در عامل علمي اگر چه ايران رتبه ي چهل و چهارم جهان را دارا است
اما به نظر مي رسد اين رتبه با وضعيت فعلي
ايران چندان تناسب نداشته باشد. بدين معني كه چون اطلاعات مورد استناد در عامل مهمي عموما شامل ميانگين
دوره هاي زماني ده يا بيست ساله است
رتبه ايران پايين محاسبه شده است
در حالي كه ايران در يك دهه ي اخير به
خصوص طي چند سال گذشته
با يك جهش علمي روبرو بوده است و اگر اطلاعات ساليانه مورد نظر قرار گيرد
رتبه اي
ايران در عامل علمي و فناوري بسيار ارتقا پيدا خواهد كرد
براي مثال مي توان به اين نكته اشاره كرد كه جمهوري
اسلامي ايران در هفت شاخه علمي رياضي
مكانيك
پليمر
شيمي
مهندسي شيمي
فناوري نانو
پزشكي در منطقه
رتبه ي نخست را دارا بوده و در جهان
رتبه در رشته رياضي
رتبه 14 در مكانيك
رتبه 16 در شيمي
رتبه 21 در
مهندسي شيمي
رتبه ي 26 در فناوري نانو و رتبه 27 در پزشكي را دارا مي باشد .
در عامل سياسي ايران رتبه ي 45 را دارد كه به نظر مي رسد نگاه خود محوري و منفي غرب نسبت به جهان اسلام و
به خصوص جمهوري اسلامي ايران در ارزيابي شاخص هايي همچون شاخص آزادي مدني
در رتبه ي پايين ايران در اين
عامل نقش بسزايي داشته باشد و سرانجام رتبه ي نامطلوب ايران در عامل فرامرزي است . اين عامل نشان دهنده ي ميزان
حضور و نفوذ يك كشور در خارج از مرزهاي خود است و به نظر مي رسد ايران در اين زمينه از وضعيت مناسبي
برخوردار نبوده و بايستي سياست هاي خاصي در دستور كار قرار گيرد.
.4 نتيجه گيري : محاسبه مجموع امتياز كشورها و ساختار قدرت جهاني
پس از آن كه امتياز كشورها در مورد عوامل نه گانه مشخص شد
با يك جمع جبري ساده امتياز نهايي كشورها
مشخص مي شود. اين امتياز نمايانگر ميزان قدرت ملي كشورها محسوب مي شود
باتوجه به امتياز نهايي كشورها در
مورد عوامل نه گانه وزن ژئوپليتيكي آنها مشخص شده و براساس آن مي توان ساختار ژئوپليتيكي جهان را ترسيم
كرد.
1 ـ.4 جايگاه جمهوري اسلامي ايران در ساختار قدرت جهاني
در مطالب قبل رتبه ي جمهوري اسلامي ايران در مجموع نه عامل اقتصادي
سياسي
اجتماعي
فرهنگي
علمي
نظامي
فرامرزي
فضايي و سرزميني در مقايسه با ده قدرت برتر جهان بررسي شد . نمودار شماره ي 11 رتبه بندي ده
كشور دنيا را براساس امتياز مجموع عوامل و رتبه ايران را در مقايسه با ده قدرت برتر مذكور نشان مي دهد.
همچنان كه در نمودار فوق نشان داده شده است . جمهوري اسلامي ايران در مجموع عوامل نه گانه قدرت
« رتبه ي
بيستم را در بين 139 كشور » به خود اختصاص داده است . اگر چه ج . ا . ايران در برخي عوامل از وضعيت مناسبي برخوردار
نبود اما براساس امتياز مجموع عوامل
ايران رتبه ي مناسبي داشته و مي توان گفت در ساختار قدرت در جهان از جايگاه
مناسبي برخوردار است . ضمن اين كه پيشرفت هاي روزافزون جمهوري اسلامي در عرصه هاي مختلف اقتصادي
نظامي
علمي و... مي تواند زمينه لازم را براي حضور ايران در سطوح بالاتر ساختار قدرت جهاني فراهم كند. باتوجه به
اين كه موقعيت هر كشور در سلسله مراتب قدرت جهاني بستگي به وزن ژئوپليتيكي و ميزان قدرت ملي آن در بين
كشورها دارد و اين امر بر الگوي روابط خارجي آن در ابعاد مختلف تاثير مي گذارد
بايستي تلاشي همه جانبه در جهت
افزايش قدرت ملي به خصوص در زمينه هايي كه ايران از جايگاه مناسبي برخوردار نبوده
صورت گيرد.
2 ـ.4 جايگاه ج . ا . ايران در ساختار قدرت منطقه اي (منطقه آسياي جنوب غربي )
در اين مقاله علاوه بر بررسي رتبه و جايگاه جمهوري اسلامي ايران در عوامل نه گانه در سطح جهان
رده بندي
قدرت براي عوامل مذكور در منطقه آسياي جنوب غربي نيز صورت گرفت . ساختار قدرت در عوامل نه گانه مورد
بررسي در سطح منطقه نشان مي دهد كه جمهوري اسلامي ايران اغلب رتبه هاي يك تا سه منطقه را به خود اختصاص
داده است . به عبارت دقيق تر
در بيش تر عوامل جمهوري اسلامي ايران در مقايسه با كشورهاي منطقه از رتبه و جايگاه
بالاتري برخوردار است
علاوه بر اين كه براساس امتياز مجموع عوامل كه نمايانگر ميزان قدرت ملي كشورها است
جمهوري اسلامي ايران با اختلاف امتيازي اندك پس از تركيه در رتبه ي دوم منطقه قرار دارد . (نمودار 12 ) از اين رو
مي توان گفت تقريبا در تمامي مولفه هاي قدرت
جمهوري اسلامي ايران نسبت به بيش تر كشورهاي منطقه از برتري
برخوردار است . به عبارت ديگر
قدرت ملي ايران كه مشخص كننده وزن و منزلت ژئوپليتيكي ايران است با اختلاف
قابل توجهي از كشورهاي منطقه (به استثنا تركيه ) بالاتر است
كه اين امر بايستي در معادلات منطقه اي و همچنين در
تدوين چهارچوب سياست خارجي ايران با كشورهاي منطقه مورد نظر قرار گيرد.
نكته لازم به ذكر اين كه براساس هدف سند چشم انداز بيست ساله نظام
جمهوري اسلامي ايران بايستي تا سال
1404 به قدرت برتر منطقه آسياي جنوب غربي تبديل شود
از اين رو به نظر مي رسد مي توان با بررسي دقيق عوامل نه
گانه
متغيرها و شاخص هايي كه جمهوري اسلامي ايران در مقايسه با كشورهاي منطقه از رتبه و جايگاه پائين ترين
برخوردار است را مورد شناسايي قرار داد تا با برنامه ريزي صحيح بتوان در اين گونه شاخص ها و متغيرها وضعيت كشور
را بهبود بخشيد. بدين ترتيب در نهايت امكان ارزيابي سالانه ي ميزان پيشرفت برنامه ها مطابق با سند مذكور به طور
دقيق تر و عيني تر صورت خواهد گرفت .
در عرصه نظامي
جمهوري اسلامي ايران رتبه سيزدهم را در سطح جهان به خود اختصاص داده و در منطقه اسياي
جنوب غربي رتبه سوم مي باشد
رتبه بالاي ايران در حالي است كه جهش هاي جمهوري اسلامي در سال هاي اخير مورد نظر قرار نگرفته است و اگر
جهش هاي سال هاي اخير لحاظ شود
وضعيت ايران به مراتب بهتر خواهد بود
