قسمت اول
راهبرد دفاعي
شماره 18 فصلنامه راهبرد دفاعي با عناوين زير منتشر شده است : شاخص هاي سنجش تهديد شاخص هاي يك اجتماعي امنيتي باثبات از ديدگاه دويچ شاخص هاي قدرت منطقه اي جايگاه جمهوري اسلامي ايران در نظام ژئوپليتيك جهاني و منطقه اي مديريت ادراك تهديدات امنيتي همگرايي سياست هاي دفاعي و نظامي فرانسه و انگليس و آلمان ...
در ذيل بخش هايي از مقاله « جايگاه جمهوري اسلامي ايران در نظام ژئوپليتيك جهاني و منطقه اي » را كه نوشته مشترك محمدرضا حافظ نيا و سيد هادي زرقاني مي باشد براي بهره برداري خوانندگان درج مي كنيم . لازم به ذكر است كه از درج نمودارها و جداول مقاله به خاطر رعايت اختصاص و عدم ظرفيت لازم چشم پوشيده ايم . بنابراين اگر به جدول و يا نموداري اشاره شد منظور نمودار و جدولي است كه همراه اصل مقاله مي باشد.
به مجموعه توانايي هاي مادي و معنوي كه در قلمرو يك واحد جغرافيايي و سياسي به نام كشور يا دولت وجوددارد قدرت ملي اطلاق مي شود. موقعيت هر كشور در نظام بين المللي و سلسله مراتب قدرت جهاني به وزن ژئوپليتيكي و ميزان قدرت ملي آن در بين كشورها بستگي دارد. از اين رو محاسبه و اندازه گيري قدرت كشورها و طرح الگويي براي سنجش قدرت ملي كشورها و ترسيم ساختار قدرت در جهان همواره يكي از دغدغه هاي فكري دانشمندان و اساتيد جغرافياي سياسي ژئوپليتيك روابط بين الملل و علوم سياسي بوده است و در تمامي دوران بعداز جنگ به ويژه در دهه هاي 60 و 70 ميلادي تلاش هاي متعددي در اين زمينه صورت گرفته است . مجموعه اين تلاش ها براي سنجش قدرت و تعيين موقعيت كشورها در سيستم ژئوپليتيك جهاني منجر به ابداع روش ها و الگوهاي تك متغيره و يا چند متغيره محاسبه قدرت ملي شده است . در رويكرد تك متغيره برخي انديشمندان پس از بررسي عوامل مختلف بر روي يك عامل به عنوان ملاك و معيار اندازه گيري قدرت ملي تاكيد كرده و به وسيله آن به ارزيابي قدرت ملي كشورها پرداخته اند.
رويكردهاي تك متغيره ي سنجش قدرت ملي را مي توان به دو دسته تقسيم كرد : دسته اول صاحبنظراني كه عوامل نظامي را مظهر قدرت ملي دانسته اند. افرادي مانند آينيس كلاد و كارل ديوچ كه بر روي نيروي نظامي نورمن الكاك كه بر هزينه هاي نظامي و جورج مدلسكي و ويليام تامپسون كه بر اندازه ي نيروي دريايي به عنوان يك شاخص قابل طرح در ارزيابي قدرت ملي تاكيد كرده اند در اين گروه قرار مي گيرند. گروه دوم صاحبنظراني هستند كه عوامل اقتصادي را مهم تر دانسته و آنها را معيار ارزيابي قدرت ملي كشورها دانسته اند. از جمله اين افراد مي توان از كينرلي ديويس جمعيت شناس و ارگانسكي متخصص علوم سياسي نام برد كه درآمد ملي را به عنوان بهترين شاخص موجود قدرت دانسته اند و همچنين جوشا گلداشتين كه توليد ناخالص داخلي را بهترين شاخص تك متغيره ي قدرت ملي دانسته است . جدول شماره ي 1 مهم ترين شاخص هاي تك متغيره ي محاسبه قدرت ملي را نشان مي دهد .
در مقابل برخي ديگر از دانشمندان از رويكرد تركيبي و چند متغيره براي محاسبه قدرت ملي استفاده كرده اند. بدين صورت كه پس از بررسي متغيرها و شاخص هاي مختلف چند متغير خاص را به عنوان مهمترين عوامل موثر بر قدرت ملي كشورها انتخاب كرده و به وسيله آن متغيرها به سنجش قدرت ملي كشورها پرداخته اند. براي نمونه مي توان به كليفورد جرمن اشاره كرد كه مدل تركيبي وي شامل متغيرهاي جمعيت سرزمين قدرت نظامي قابليت صنعتي و توان هسته اي بود و فوكس كه بر دو عامل جمعيت و توليد ناخالص ملي تاكيد داشت و سوئل كوهن كه بر 10 متغير مختلف اشاره كرده بود . همچنين ونيه فريس و ريچارد موير از جغرافيدانان سياسي در اين گروه قرار دارند . جدول شماره ي 2 مهمترين الگوهاي تركيبي را نشان مي دهد :
به طور كلي اين نقد بر الگوهاي تك متغيره و چند متغيره ي قدرت ملي وارد است كه اغلب از منظر يك يا چند متغير يا بعد محدود به سنجش قدرت كشورها پرداخته و آنها را رتبه بندي و مقايسه كرده اند و هيچ گاه منعكس كننده ي قدرت ملي جامع و فراگير كشورها نبوده اند.
براين اساس پس از نقد و ارزيابي الگوهاي پيشين سنجش قدرت ملي الگوي جديدي براي محاسبه ي قدرت ملي توسط نگارنده در قالب رساله ي دكتري ارائه شد كه چه از نظر روش كار و چه از نظر تعداد و تركيب عوامل و متغييرهاي موثر بر قدرت ملي نسبت به تمامي الگوهاي پيشين برتري دارد. توجه به تمامي ابعاد قدرت ملي (در قالب نه عامل علمي اقتصادي اجتماعي سرزميني فرهنگي سياسي ـ حكومتي فرامرزي فضايي و نظامي ) توجه بر استفاده از متغيرهاي متعدد و متنوع در قالب 87 متغير تاكيد بر استفاده از متغيرهاي جديد و راهبردي متناسب با زمان كنوني استفاده از روش دلفي و مراجعه به نظر خبرگان در مورد شناخت نقش و اهميت متغيرهاي موثر بر قدرت ملي امكان ترسيم ساختار قدرت در جهان با تاكيد برجايگاه ايران در نظام ژئوپليتيك جهاني و... بخشي از مزاياي اين الگو نسبت به الگوهاي پيشين است .
.1 روش تحقيق
روش كلي مقاله توصيفي ـ تحليلي است . ضمن اين كه در گردآوري اطلاعات از دو روش مطالعه كتابخانه اي و مطالعه ميداني استفاده شده است . در مطالعه ي ميداني نيز بر مبناي روش دلفي اقدام به تدوين پرسشنامه اي جهت گردآوري نظارت خبرگان كه شامل اساتيد دانشگاه ها در گرايش هاي مختلف متناسب با نوع عوامل بودند شده است . ) Sas )و ( SPSS براي تجزيه و تحليل اطلاعات از روش هاي آماري توصيفي و استنباطي با كمك نرم افزارهاي آماري ( برحسب ضرورت استفاده شده است . روش كار در طراحي الگو نيز به طور مختصر بدين شرح است . در مرحله اول 28 الگوي نظري در مورد عناصر قدرت مورد ارزيابي قرار گرفته و الگوي نه عاملي زير به عنوان مبناي طراحي مدل سنجش قدرت ملي انتخاب شد.
در مرحله ي دوم با مراجعه به منابع مختلف اعم از كتاب ها مجلات سالنامه هاي آماري سازمان هاي بين المللي نظير بانك جهاني يونسكو و همچنين سايت هاي اينترنتي مرتبط با موضوع 280 متغير و شاخص در ابعاد مختلف سياسي اقتصادي نظامي و.... گردآوري شد. متغيرهاي مورد نظر باتوجه به دو ملاك وجود داده هاي جهانشمول و كمي بودن متغيرها مورد غربال گري قرار گرفت در نتيجه 130 متغير حذف و 150 متغير باقي ماند 150 متغير در قالب الگوي نظري نه عاملي فوق دسته بندي شدند. در مرحله ي بعد جهت استفاده از نظر خبرگان در مورد شناخت اهميت و ميزان تاثير متغيرها بر قدرت ملي پرسشنامه اي تنظيم و در اختيار 50 نفر از اساتيد رشته هاي مختلف اقتصاد جغرافيا علوم سياسي روابط بين المللي جغرافياي سياسي علوم اجتماعي و... قرار گرفت . با استفاده از روش تحليل عاملي داده هاي جمع آوري شده از پرسشنامه ها مورد تجزيه تحليل قرار گرفت و 87 متغيري كه از نظر خبرگان تاثير بيش تري بر قدرت ملي داشتند از طريق روش تحليل عاملي شناسايي و انتخاب شدند. طراحي الگوي اوليه سنجش قدرت ملي با استفاده از روش ماتريسي صورت گرفت . در اين روش از جداول دو بعدي استفاده مي شود كه در يك بعد آن نام كشورهاي مستقل جهان و در بعد ديگر جدول عناوين شاخص ها و متغيرها درج مي شود. سپس مقادير مربوط به خانه هاي جدول در آن قرار داده شده و در نهايت ارقام يايكديگر جمع جبري شده و ميزان قدرت ملي كشوره ا مشخص شد . براساس روش ماتريسي اطلاعات مربوط به كشورها در رديف و مقادير مربوط به 87 متغير در ستون ماتريس مذكور درج شد. در مرحله ي بعد مقادير مربوط به متغيرها با سه روش (روش سهم درصد روش شاخص موريس و روش قراردادي ) به امتيازات كمي تبديل شدند. در نهايت امتيازات مربوط به هر متغير در مورد كشورها در داخل ماتريس ثبت شد و با جمع جبري امتيازات متغيرها امتياز نهايي هر كدام از عوامل نه گانه مشخص شد. با جمع امتيازات نه عامل مذكور امتياز نهايي كشورها كه نشان دهنده ميزان قدرت ملي كشورها مي باشد مشخص شده و براساس آن ساختار قدرت جهاني و منطقه اي ترسيم و رتبه و جايگاه هر كشور در اين ساختار مشخص شده است .
.2 سنجش قدرت ملي كشورها
چنان كه ذكر شد در اين بخش با استفاده زا الگوي طراحي شده سنجش قدرت ملي قدرت كشورها در قالب نه عامل علمي اقتصادي اجتماعي سرزميني فرهنگي سياسي ـ حكومتي فرامرزي فضايي و نظامي به تفكيك مورد بررسي قرار مي گيرد. بر اين اساس در هر كدام از عوامل ضمن مشخص كردن ده قدرت برتر دنيا و منطقه آسياي جنوب غربي رتبه و جايگاه جمهوري اسلامي ايران در مقايسه با آنها مورد بررسي قرار مي گيرد. ضمن اين كه در پايان نيز رتبه ي ج .ا.ايران در مجموع تمامي عوامل بيان مي گردد.
پيش از ورود به بحث بايد تعريفي از منطقه ي آسياي جنوب غربي ارائه نمود. منظور از منطقه ي آسياي جنوب غربي منطقه مورد نظر سند چشم انداز بيست ساله نظام مي باشد كه خود از چندين زير سيستم شامل خاورميانه خليج فارس آسياي مركزي قفقاز و زير سيستم شبه قاره تشكيل شده است . بر اين اساس در اين مقاله علاوه بر سطح جهاني ساختار قدرت در 23 كشور عضو اين منطقه (قزاقستان قرقيزستان تاجيكستان ازبكستان تركمنستان پاكستان افغانستان جمهوري اسلامي ايران آذربايجان ارمنستان گرجستان تركيه سوريه لبنان عراق اردن عربستان كويت بحرين قطر امارات متحده عربي عمان و يمن ) نيز مورد استفاده قرار مي گيرد.
نكته لازم به ذكر اين كه آمارهاي مورد استفاده در مورد متغيرهاي مختلف از منابع معتبر بين المللي نظر بانك جهاني يونسكو و ... اخذ شده است و در بيش تر موارد اين آمارها مربوط به سال 2003 تا 2005 است از اين رو براي مثال در مورد كشور عراق وضعيت فعلي اين كشور ملاك قرار گرفته و براي نمونه اگر چه در مورد عامل نظامي اين كشور تا چند سال قبل جز قدرت هاي برتر منطقه محسوب مي شد اما باتوجه به وضع كنوني اين كشور (اشغال شده ) در عمل در رده هاي آخر قرار گرفته است .
1 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل علمي و فناوري
تعداد متغيرهاي عامل علمي ـ فناوري 12 مورد است كه براساس روش دلفي توسط خبرگان از بين 22 متغير ارائه شده انتخاب شده است .
همچنان كه در نمودار شماره نشان داده شده جمهوري اسلامي ايران با كسب (11 57 ) امتياز رتبه ي چهل و چهارم جهان را در عامل علمي به خود اختصاص داده است . در منطقه آسياي جنوب غربي نيز ده قدرت برتر علمي عبارتند از : تركيه ايران عربستان سعودي پاكستان كويت اردن گرجستان امارات قزاقستان و ارمنستان كه ايران پس از تركيه مقام دوم منطقه را به خود اختصاص داده است .
2 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل اقتصادي
مجموعه متغيرها و شاخص هاي موجود در عامل اقتصادي 24 مورد بوده كه از بين آنها تعداد 11 متغير با روش تحليل عاملي بنا بر نظر خبرگان انتخاب شده است .
همچنان كه در نمودار نشان داده شده است ; در عامل اقتصادي كشور جمهوري اسلامي ايران با 1 8 امتياز رتبه ي سي و هفتم جهان را به خود اختصاص داده است . در حالي كه در منطقه آسياي جنوب غربي رتبه دوم را دارا مي باشد. رتبه بندي ده قدرت برتر اقتصادي در اين منطقه بدين ترتيب است كه تركيه جمهوري اسلامي ايران عربستان سعودي قزاقستان پاكستان آذربايجان امارات متحده عربي لبنان سوريه و كويت به ترتيب رتبه هاي يك تا ده را به خود اختصاص داده اند.
3 ـ.2 محاسبه قدرت كشورها در عامل اجتماعي
عامل اجتماعي از 23 متغير و شاخص مختلف تشكيل شده است . و از بين متغيرها و شاخص هاي مذكور تعداد 11 متغير با استفاده از روش تحليل عاملي انتخاب شده است .
همچنان كه در نمودار نشان داده شده است در عامل اجتماعي كشور جمهوري اسلامي ياران با (4 3 ) امتياز رتبه ي سي و پنجم جهان را به خود اختصاص داده است . در منطقه ي آسياي جنوب غربي در عامل اجتماعي كشورهاي امارات متحده عربي ارمنستان جمهوري اسلامي ايران بحرين اردن تركيه كويت ازبكستان لبنان و قزاقستان رتبه هاي يكم تا دهم را به خود اختصاص داده اند. در اين عامل جمهوري اسلامي ايران رتبه ي سوم منطقه را در اختيار دارد.
ايران در عرصه علمي رتبه مهمي را در جهان به خود اختصاص داده و در منطقه آسياي جنوب غربي رتبه دوم مي باشد. اين در حالي است كه در عرصه اقتصاد هم در همين وضعيت مناسب قرار دارد