آرزوي ايران بدون قليان محال نيست !
قسمت اول
مجيد زندي
مي گويند روزي شاه عباس صفوي براي مبارزه با قليان جمعي از قليان كشان حرفه اي روزگار خود را به دربار دعوت مي كند و دستور مي دهد بدون اطلاع مصرف كنندگان به جاي تنباكو « پهن » را نمدار كنند و روي آتشدان قليان بگذارند و لحظاتي پس از مشغول شدن افراد به قليان وارد مجلس مي شود و خطاب به حاضران مي گويد : تنباكويي كه امروز براي شما آماده شده از بهترين نوع تنباكو است » . و حاضران هم اين جمله شاه را تاييد مي كنند! اما شاه عباس آنها سرزنش مي كند و مي گويد « مردشوي قلياني را ببرند كه مصرف كنندگان آن فرق تنباكو و پهن را نمي دانند » !
نمي دانم اين داستان تا چه حد واقعيت دارد اما اگر بخواهيم آن را به صورت علمي تر بيان كنيم به اين نتيجه مي رسيم كه اگر قليان كشان آثار زيانبار مصرف قليان يا بقيه مواد دخاني را بدانند نه تنها به آن نزديك نمي شوند كه خود به مخالف سرسختي براي حذف آن در جامعه تبديل خواهند شد.
اما از طرف ديگر اگر عصر يك روز تعطيل بخواهيد به تفرجگاههاي شهري همانند تهران در مناطق در بند و دركه برويد در مسير راه كارگران به اصطلاح سفره خانه هاي سنتي و رستوران ها و هر حجره اي كه چارپايه اي براي مشتري داشته باشد تو را به استفاده قليان دبش خود دعوت و بابت هر نيم ساعت قليان هم 7500 تومان مطالبه مي كند!
اين شرايط دركشوري رخ مي دهد كه قانون ممنوعيت استعمال دخانيات راهم دارد و سالهاست كه بسياري از دستگاهها براي كاهش مصرف سيگار و قليان و... تلاش مي كنند.
با اين شرايط وقتي در همين تفرجگاهها جوانان و نوجوانان را مي بينيد كه به همراه دوستان و يا بدتر از آن به همراه خانواده مشغول كشيدن قليان هستند بسيار متاسف مي شويد كه چرا افرادي سود و زيان خود و خانواده خود را نمي شناسند و حتي پدر ني قليان را براي استفاده دراختيار دختر 14 ـ13 ساله خود قرار مي دهد .
در كشور ما حادثه تلخ ديگري هم رخ داده كه مربوط به قبل از نوروز سال جاري است كاري كه خواسته يا ناخواسته سبب شده قبح مصرف قليان در كشور شكسته شود و بسياري از افراد نه تنها مصرف آن را مضر ندانند بلكه چون حمايت هاي بعضا سياسي را هم پست سر آن ديدند بر عمل اشتباه خود اصرار دارند. اين اصرار را به آساني مي شد در تعطيلات نوروز خصوصا در روز سيزده هم فروردين در بسياري از تفرجگاهها و پارك ها ديد كه هشداري جدي براي همه محسوب مي شود.
دقيقا مشخص نيست توتون و تنباكو از چه زماني وارد ايران شده و قليان چگونه ساخته شده است . اما هر چه هست مصرف قليان فقط در كشورهاي عربي و ايران و برخي كشورهاي اطراف رواج دارد و در ساير كشورها مصرف نمي شود جالب اينكه دولت فرانسه اخيرا يكي از قهوه خانه هاي شرقي را كه در آن قليان در اختيار مشتريان قرار مي دادند تعطيل كرد و تحصن و اعتصاب غذاي مالك خاورميانه اي قهوه خانه هم به جايي نرسيد.
به هر حال يك موضوع را به طور قاطع مي توان مطرح كرد كه چون توتون و تنباكو بومي ايران وكشورهاي عربي نيست اين تحفه اعتيادآور و سمي رهاورد استعمارگران غربي از آغازين روزهاي مراودات بازرگاني با ملل مشرق زمين بوده است . قلياني كه علاوه بر زيانهاي جسمي تبعات منفي سياسي هم براي ايران به بار آورده و واقعه معروف و فتواي تحريم ميرزاي شيرازي در جاي خود قابل بحث و بررسي است .
پس فرآورده اي كه ماده خام آن از توتون يا تنباكو باشد به آن مواد دخاني گفته مي شود و در اين مورد تفاوتي بين سيگار و قليان يا پيپ و چيق نيست . اما بعد از موضع گيري دولت در زمينه حمايت قهوه خانه هاي قديمي كار به جايي رسيد كه برخي رسانه ها حتي خبر از لغو قانون ممنوعيت مصرف قليان را چاپ كردند و همه آنهايي كه عرضه قليان را به سود خود مي دانستند خود را صاحب حق در اين زمينه معرفي كردند و وزارت بهداشت و نيروي انتظامي هم در سكوت فرو رفتند و به نوعي از اجراي قانون دلسرد شده اند.
اين حركت تخريبي آنچنان آسيب رساننده بود كه حتي بازگشت به شرايط دو ـ سه ماه پيش به هزينه هاي ميلياردي نياز دارد كاري كه ريشه در تصميم گيري و اجراي متناقض قانون از سوي دستگاههاي دولتي و نظارت بر اماكن دارد اما در نهايت به نفع سودجويان و عرضه كنندگان مواد دخاني شده است . آنها اكنون دركار خود جري شده اند و افراد را براي استعمال قليان به سفره خانه خود دعوت مي كنند!
خوشبختانه سياست رسمي دولت هم اجراي قانون بوده است اما چون با توجيه آسيب نديدن صنف قهوه خانه داران قديمي وارد جريان حمايتي شده همه سودجويان خود را زير عنوان اين صنف جا زدند! اكنون مبارزه جدي نيازمند هوشياري است تا ضمن جستجوي راهكار مناسب كه ربطي به خطر ناك بودن استعمال دخانيات در اماكن عمومي ندارد بايد كاري كرد كه تك تك افراد جامعه هم بتوانند با استناد به قانون موجود به عنوان شاكي خصوصي از اماكني كه مواد دخاني توزيع مي كنند و يا زمينه استعمال آن را فراهم مي آورند با اعتراض و شكايت خود در اين مبارزه سهيم باشند و دستگاه قضايي هم با استناد به اين قانون مي تواند احكام مناسبي را صادر كند كه در قانون علاوه بر جريمه نقدي به تعطيلي آن مراكز هم اذعان شده است .
پس قليان با سرگذشت شوم خود در ايران تاكنون نيز نقش آفريني كرده است وعليرغم تلاش دلسوزان در اين كشور سودجويي عده اي سبب شده كه قبح مصرف قليان بريزند و حوادث مربوط به قهوه خانه داران و سفره خانه داران سنتي و كشاندن مخالفت با مصرف قليان در اين مراكز به هيات دولت و نامه سپاس قهوه خانه داران بابت ايجاد انحراف در مبارزه قليان ها همه بازي جديدي بود براي تداوم مصرف قليان در ايران .
همچنانكه اشاره شد مشاهده مصرف قليان در تفرجگاهها و حتي قهوه خانه هاي سطح شهر مايه تاسف است و بايد همه مردم و به ويژه خانواده ها از هجوم لشكر قليان ها به خانه هاي خود نگران باشند و مسئولان هم راهكارهايي مشترك اتخاذ كنند كه اين قانون مفيد به حال كشور و جوانان و نوجوانان به نحو احسن در كشور پياده شود.
دكتر حسن آذري پور عضو كميته كشوري كنترل دخانيات در اين رابطه بانگراني از رواج مصرف قليان در كشور و كند شدن تلاش هاي ملي دراين عرصه به گزارشگر ما مي گويد : مصرف هر نوع دخانيات براي سلامتي زيانبار است و اينكه اكنون حساسيت ها به سمت قليان رفته نه اينكه معتقد باشيم سيگار خطرناك نيست . يا اينكه ضرر پيپ كمتر از بقيه است اما اينكه قليان يكي از اولويت ها شده به اين دليل است كه اكنون قليان به آغازگر اعتياد به دخانيات تبديل شده است . علت آن هم اين است كه اكنون سن آغاز اعتياد به سيگار به 13 سال و كمتر رسيده كه در كشور ما قليان به عنوان وسيله سنتي جوانان را به سمت اعتياد به سيگار سوق مي دهد . تا حدي كه در اين زمينه سيگار در مرحله بعدي قرار دارد كه تحقيقات ما هم نشان داده كه جذابيت قليان به عنوان آغازگر اعتياد به مواد دخاني بيشتر از سيگار است .
وي مي افزايد : اگر چه در پيشينه تاريخي ايران قليان مورد استفاده افراد مسن تر قرار مي گرفت اما در دهسال اخير با ورود توتون هاي معطر و تنباكوهاي ميوه اي الگوي فرهنگي و اجتماعي تغيير كرده و مصرف قليان به سمت افراد جوان و نوجوان منتقل و به عنوان يك مد روز مطرح شده است و از اين جهت باعث نگراني است كه اولا جمعيت جوان كشور را مورد هدف دار داده و دوم جذابيتي است كه توتون هاي ميوه اي براي جوانان ايجاد كرده كه سبب گشته ذائقه مصرف كننده را به سمت خود جلب كند. سوم اينكه قليان اگر چه به اشتباه به تفنن و تفريح و يا سو تفاهم فرهنگي تبديل شده كه خانواده ها هم براي ورود نوجوانان و جوانان به سمت قليان نگران نيستند.
دكتر آذري پور مي افزايد : اين خانواده ها نمي دانند با دست خودشان خون كودك و نوجوان خويش را به نيكوتين موجود در توتون معتاد مي كنند و آن نوجوان به مصرف كننده دائم قليان و پس از آن مصرف كننده سيگار به جهت آساني در مصرف تبديل مي شود و اگر امروز به فكر مبارزه جدي با قليان نيفتيم در آينده با يك موج فزاينده شيوع سيگار در كشور مواجه خواهيم بود.
وي مي افزايد : اينكه درباره سوتفاهم فرهنگي سخن گفتم به اين دليل است كه مردم فكر مي كنند چون دود قليان از داخل آب رد مي شود پس تصفيه مي شود در حاليكه آب هيچ تاثيري در كاهش سموم دود توتون و تنباكو ندارد چون دود توتون و قليان خشك و داغ و غيرقابل تحمل است آن آب فقط براي خنك كردن دود است و اگر همان حالت وارد دهان و گلو شود باعث سوزش دهان و گلو مي شود اما در حجم دود هيچ كمي و كاستي پديد نمي آيد . مساله بعدي درباره زيان فراوان قليان اين است كه يك سيگار ممكن است 5 دقيقه زمان استعمال نياز داشته باشد در حاليكه براي قليان بين 20 دقيقه تا يكساعت زمان لازم است به همين دليل قليان به صورت دسته جمعي كشيده مي شود و در اين شرايط خطر انتقال بيماريهاي ريوي و تنفسي و زخم هاي دهاني را بين آن گروه قليان كش افزايش مي دهد.
دكتر آذري پور ادامه مي دهد : حجم دود يك نخ سيگار در مجموع 500 سي سي است در حاليكه حجم دود قليان 10 تا 15 ليتر است كه وارد ريه فرد قلياني و محيط اطراف استعمال قليان مي شود. بنابراين قليان در دو زمينه هم به عنوان يك آغازگر اعتياد به مواد دخاني و هم به عنوان تغيير دهنده ذائقه مصرف كنندگان به خطري بالقوه در كشور تبديل شده است در حاليكه تمام مضررات سيگار را هم با خود دارد و اين دو بلاي جان بسياري از آدمها در جهان خصوصا در كشور ما شدند كه نمي توان يكي را كم ضررتر از ديگري معرفي كرد.
وي ادامه مي دهد : براساس تحقيقات سازمان بهداشت جهاني شايع ترين عامل قابل پيشگيري مرگ و مير در دنيا دخانيات است و علت اينكه از سيگار بيشتر از قليان استفاده مي شود به آن دليل است كه سيگار شايع ترين نوع دخانيات مورد مصرف در كل جهان است اگرچه نمونه هاي مختلف ديگر دخانيات در دنيا رايج است كه ذكر آن ارزشي ندارد و در كشور ما هم با توجه به اين آمار و ارقام قانون منع استعمال دخانيات تصويب شده است .
عليرغم تصويب قانون منع استعمال دخانيات در اماكن عمومي اگر به برخي تفريحگاهها در نقاط مختلف كشور و به ويژه تهران سري زده باشيد درخواهيد يافت كه صاحبان سفره خانه هاي سنتي و رستورانها حتي پيش چشم ماموران قليان را به صورت گسترده در اختيار مشتريان قرار مي دهند
به دنبال اختلاف نظر در اجراي قانون منع استعمال مواد دخاني و به ويژه قليان قبح مصرف قليان شكسته شد و مصرف آن در كشور افزايش يافت
هر فرآورده دخاني كه ماده خام آن از توتون و تنباكو باشد اعتيادآور و براي سلامتي زيانبار است و در اين مورد تفاوتي بين سيگار و قليان وجود ندارد
دكتر آذري پور عضو كميته كشوري كنترل دخانيات : حجم دود يك نخ سيگار در مجموع 500 سي سي است در حاليكه حجم دود قليان 10 تا 15 ليتر است كه وارد ريه فرد و اطرافيان او مي شود
ممكن است براي استعمال يك نخ سيگار 5 دقيقه وقت صرف شود اما يك قليان بين 20 دقيقه تا يك ساعت جمعي را به خود مشغول مي كند كه با خود علاوه بر بيماريهاي ريوي و تنفسي زخم هاي دهاني را هم درپي دارد
زيرنويس عكس :
براي اينكه كارها را به گردن رئيس جمهور محترم بيندازند پلاكارد سپاس و تشكر هم چاپ كردند!
