نگاه نهج البلاغه به نوجوانان
حسن قريشي كرين
اشاره :
دوره نوجواني حساس ترين و با اهميت ترين دوران زندگي انسان است كه معمولا بين سنين 12 الي 18 سالگي مي باشد . در اين دوره فرد نه كودك و نه هنوز به درستي بالغ شده است و دوره بحراني زندگي خود را مي گذراند كه گاهي رفتار و اعمال كودكانه او موجب آزار بزرگترها وي رفتار عاقلانه او باعث تحسين و تعجب آنها مي شود. نوجوان در سنيني قرار دارد كه به درستي نمي داند چه بايد بكند كدام شيوه را در زندگي خود برگزيند برخي بزرگترها به او مي گويند : تو هنوز بچه اي ! گاهي ديگران به او مي گويند : تو ديگر بزرگ شده اي چرا كار بچه گانه از تو سر مي زند او خود را در اين امر و سرزنش و عتاب حيران مي بيند.
مراحل رشد
دوره نوجواني به سه مرحله تقسيم مي شود :
1 ـ مرحله قبل از بلوغ : كه هنوز فرد در اين مرحله احساس كودكي مي كند و به تدريج صفات بلوغ شروع به ظاهر شدن مي كند .
2 ـ مرحله بلوغ : كه بين مرحله كودكي و نوجواني قرار دارد . معيارهاي بلوغ در اين مرحله ظاهر مي شود و بيشترين تغيير جنسي صورت مي گيرد و بر والدين و مربيان لازم است در اين مرحله عنايت ويژه اي به نوجوان نمايند و راهنمايي هاي لازم را نسبت به او دريغ ننمايند و نوجوان را از نظر فكري ياري دهند. چون آنان براي رشد رواني و سازندگي خود نيازمند هدايت و راهنمايي مربيان صالح و انديشمند هستند تا چگونه زيستن را بياموزند و هويت خود را دريابند و از بروز اعمال ناهنجار در برابر حوادث به وجود آمده جلوگيري نمايند.
3 ـ مرحله بعد از بلوغ : كه شخصيت نوجوان تا حدي در اين مرحله شكل گرفته و انتخاب دوست شغل رشته تحصيلي و ... بهترين همدم او در زندگي است .
نوجوان در اين مرحله با تغييراتي روبه روست كه از جمله آن رشد بي تناسب اعضا و اندامهاست كه گاهي نمي تواند بر اندامهاي خود مسلط شود. پر انرژي پر سر و صدا و شلوغ كم حوصلگي سركش و طاغي و ناآرام بودن دوستدار احترام به شخصيت و استقبال از راهنمايي هاي ديگران از ديگر ويژگي هاي اوست . نهج البلاغه يكي از برترين كتابي است كه به اخ القرآن (برادر قرآن ) شهرت يافته است . اين كتاب « آن چنان بزرگ و با عظمت است كه دست عقول بشر به اين آساني به آن نمي رسد. دليل آن همين است كه اين كتاب تراوش روح با عظمت كسي است كه مظهر اسم اعظم خداوند است معلم جبرائيل قرآن ناطق و بزرگ ترين مفسران و تربيت شده پيامبر عظيم الشان است » 1.
سخنان حضرت علي عليه السلام كه نهج البلاغه بخشي از آن مي باشد از نظر قواعد ادبي و لفظي و اخلاقي در حد معجزه است و تا كنون هيچ كلام بشري به پاي آن نرسيده و با آن برابري ننموده است . ابن ابي الحديد معتزلي شارح بزرگ نهج البلاغه ـ در مقدمه كتاب خود مي نويسد : « بحق سخن علي عليه السلام فوق كلام مخلوق و دون كلام خالق مي باشد » .
نهج البلاغه مشحون از مواعظ و حكم آموزنده درباره موضوعات مختلف از جمله « نوجوانان » است كه به كارگيري آن مهم ترين راه حل جهت تربيت و سعادت مي باشد. ما در بحث « نگاه نهج البلاغه به نوجوانان » به چند محور اشاره مي كنيم كه عبارتند از :
الف : نوجوان و تربيت
ب : نوجوان و عبادت
ج : نوجوان و الگوپذيري
د : نوجوان و دوست يابي .
ه : نوجوان و سياست
و : نوجوان و گناه
الف ) نوجوان و تربيت
در تربيت نوجوانان بايد به چند اصل تربيتي توجه نمود; از جمله : شناخت مسائل اين نسل توجه به پايه هاي خةلقي اين نسل توجه به اصل محبت و انس و دوستي با نوجوانان و پرهيز از اعمال قدرت و اجبار. علي عليه السلام به تربيت نفس توجه ويژه اي دارد و مي فرمايد : « اي مردم ! خودتان عهده دار تربيت نفس خويش باشيد و آن را از كشيده شدن به طرف هوسها و عادات ناروا باز داريد . » 2 و نيز مي فرمايد : « زنهار! زنهار! در تربيت و سازندگي خويشتن تلاش كن امام علي عليه السلام به پدران نيز توصيه مي كند : « با فرزندان خود دوست شويد; زيرا موده الآبا قرابه بين الابنا; دوستي ميان پدران سبب خويشاوندي ميان فرزندان است » 4. و نيز به علت تاثير خانوده ها بر شخصيت نوجوانان سفارش مي كند : « روابط خود را با افراد با شخصيت و اصيل و خانواده هاي صالح و خوش سابقه برقرارساز » 5.
امام تاثير محيط و جامعه را در تربيت فرزندان به ويژه نوجوانان گوشزد مي كند و مي فرمايد : « واسكن الامصار العظام فانها جماع المسلمين واحذر منازل الغفله و الجفا و قله الاعوان علي طاعه الله ; در شهرهاي بزرگي كه مركز اجتماع مسلمانان است مسكن گزين و از محيط و جوامعي كه اهل غفلت و ستمكاري در آنجا هستند و ياران مطيع خدا كمتر در آن نواحي يافت مي شوند بپرهيز . » 6
ب ) نوجوان و عبادت
طرز ارائه مسائل مذهبي به نوجوانان اهميت بسياري دارد. امور مذهبي را به گونه اي بايد به آنها ارائه داد كه آنها احساس كنند در زندگي روزمره اين امور قابل پياده شدن است . و بايد علم و دين را توامان به نوجوانان آموخت . « عبادت » مهم ترين بخش اصول اسلام مي باشد و در نهج البلاغه به بندگي خدا و عبادت توجه و تاكيد بيشتر شده است . عبادت اثرات دنيوي بسياري دارد كه از جمله آن آرامش رواني و سلامت نفس مي باشد. علي عليه السلام مي فرمايد : « در تمام امور زندگي خود خداوند را اطاعت كن زيرا اطاعت از خداوند بر هر كاري مقدم است . نفس خود را به سوي عبادت بكشان و با آن مدارا كن . » 7
از مهم ترين اركان عبادت نماز و روزه و عمل به قرآن مي باشد. علي عليه السلام توجه به نماز و روزه و خواندن قرآن را گوشزد فرموده از جمله : « نماز گناهان انسان را مي ريزد » 8
بهترين وسيله نزديكي به خداوند روزه ماه مبارك رمضان است » 9 و « حق فرزند بر پدر اين است كه نام نيكويي براي او انتخاب كند اخلاق و ادب به او بياموزد و قرآن را به او آموزش دهد » 10.
ج ) نوجوان و الگوپذيري
« الگوها » در تربيت تاثير بسيار زيادي دارد و هر چقدر الگو محبوب تر باشد تاثيرپذيري آن نيز بيشتر است . حضرت علي عليه السلام از يك طرف بهترين الگو براي نوجوان و جوان مي باشد چون امام دوران كودكي و نوجواني را در كنار پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله گذراند و رفتار او را براي خود الگو قرار داده است ; لذا مي فرمايد : « پيامبر صلي الله عليه و آله مرا از دوران كودكي تحت تربيت خود گرفتند و هر روز يك اخلاق نيكو را به من تعليم و دستور مي دادند. قرآن كريم به مسلمانان خطاب مي فرمايد : « رسول خدا صلي الله عليه و آله يك الگو و سرمشق كامل مي باشد. » و حضرت علي عليه السلام و فرزندانش بهترين الگو براي نوجوانان و جوانان مي باشند. از اين رو با تبيين سيره زندگي امام مي توان امام را در تمام مراحل به عنوان انتخاب كرد » .
بايد توجه نمود افرادي كه در سمت مربي و معلم نوجوان مي باشند الگوي مناسب در تربيت اند و نوجوان آداب زندگي را غالبا از اطرافيان به ويژه مربيان فرا مي گيرد. پس لازم است آنها خود را با الگوي برتر تطبيق نمايند و نفس خود را اصلاح سازند و عملا به تربيت نسل جديد بپردازند. علي عليه السلام مي فرمايد : « هر كس كه خودش را در منصب رهبري مردم قرار دهد لازم است قبل از تعليم ديگران نفس خودش را اصلاح كند . » 12
د) نوجوان و دوست يابي
نوجوان به داشتن « دوست » احساس نياز مي كند و از اين رو بايد او را در انتخاب دوست ياري نمود. دوست به حدي در يك نوجوان تاثير دارد كه او خود را همرنگ دوستش مي كند و حتي از لباس رفتار و كلام او تقليد مي نمايد داشتن دوست نوجوان را از تنهايي كه ممكن است افسردگي و انزوا را در برداشته باشد مي رهاند. امام علي عليه السلام در نهج البلاغه به يافتن « دوستان خوب » اشاره مي فرمايد و تاكيد دارد كه : دوستان را ابتدا مورد آزمايش و امتحان قرار دهيد و وقتي دوستي را خوب يافتيد او را از دست ندهيد. امام عليه السلام مي فرمايد : « عاجزترين مردم كسي است كه از به دست آوردن دوست ناتوان باشد و از او عاجزتر كسي است كه دوستان به دست آورده را ترك گويد . » 13
نوجوان وقتي دوستي را يافت و يا درصدد يافتن دوستاني مي باشد بايد به چند مساله توجه نمايد : ابتدا اينكه به آرا و افكار ديگران احترام بگذارد و خود فردي فروتن و متواضع باشد. و ديگر اينكه در دوستي افراط و تفريط روا ندارد كه ثمره آن پشيماني و ثمره دورانديشي و ميانه روي سلامت و رستگاري است 14. و سوم اينكه راستگو بوده و به عهد خود وفا نمايد چون « هر كس امانت دار نباشد ضرر كرده و به مقصد نمي رسد » 15 و چهارم اينكه با دوستانش خوشرو بوده و حسن خلق را سرمشق خود قرار دهد . امام علي عليه السلام مي فرمايد : « اكرم الحسب حسن الخلق ; برترين خويشاوندي خوشرويي و حةسن خلق است . » 16

اما به پيروان خود گوشزد مي فرمايد : « از دوستي با افرادي كه ضعيف العقل و بدعمل هستند بپرهيز; زيرا انسان را با دوستش مي شناسند . » 17 و يا مي فرمايد : « از رفاقت با كساني كه افكار و ظاهر اعمالشان ناپسنديده است برحذر باش ; چرا كه آدمي به رويه و روش رفيقش خو مي گيرد و به افكار و اعمال او معتاد مي شود. »
ه ) نوجوان و سياست
نوجوان و جوان كه پرجمعيت ترين بخش هر جامعه به ويژه جهان آسيائي و آفريقائي را تشكيل مي دهد طبعا بايد با « سياست » آشنا بوده و نقش برجسته اي در امور اداري ايفا نمايد و نظام سياسي حاكم نيز با حسن نيت اعتماد اين قشر عظيم را به خود جلب سازد.
آري لازم است با تشكيل جلسات متعدد جوانان و نوجوانان را با مسائل سياسي آشنا كرده و نقش قدرت هاي سلطه گر را به آنها گوشزد نمود و آنها را آزاده بار آورد. حضرت در اين باره مي فرمايد : « بنده ديگران مباش خداوند تو را آزاد آفريده است . »
و) نوجوان و گناه
علي عليه السلام دوران نوجواني را از سه جهت بسيار حساس بيان مي كند : اول اينكه قلب نوجوان مانند زمين خالي و مساعد است كه هرچه در آن بكاري همان درو مي كني : « انما قلب الحدث كالارض الخاليه مهما القي فيها من كل شي قبلته » 19 و دوم اينكه دوران نوجواني را زود گذر مي داند و گوشزد مي فرمايد سريعا آن را دريابيد : « بادر شبابك قبل هرمك و صحتك قبل سقمك » 20 سوم اينكه شيطان در اين زمان به نوجوان زياد روي مي آورد و لازم است براي آن پناهگاه خوبي در نظر گرفت كه بهترين پناهگاه قرآن كريم ائمه عليهم السلام و ادعيه مي باشد وگرنه گناه انسان را در دنيا و آخرت رسوا مي سازد و بركت را از مال او برمي دارد و ناراحتي هاي رواني را نصيبش مي سازد . از نظر علي عليه السلام هر گناهي در زندگي آثار سوئي دارد مثلا : دروغ ايمان را از انسان دور مي كند21 ; فحش و بدزباني زهد را دور مي سازد سخن چيني رابطه دوستي را از بين مي برد22.
پي نوشتها :
1 ـ وصيت نامه سياسي الهي امام خميني 1
2 ـ نهج البلاغه حكمت 359
3 ـ همان نامه 30
4 ـ همان حكمت 308
5 ـ همان نامه 52 و 53
6 ـ همان نامه 69
7 ـ همان
8 ـ همان خطبه 199
9 ـ همان خطبه 110
10 ـ همان كلمات قصار ش 399
11 ـ همان خطبه 234
12 ـ همان كلمات قصار ش 73
13 ـ همان حكمت 12
14 ـ همان حكمت 181
15 ـ همان خطبه 199
16 ـ همان حكمت 38
17 ـ همان نامه 69
18 ـ همان نامه 31
19 ـ شرح غررالحكم ج 3 ص 90
20 ـ همان ص 249
21 ـ نهج البلاغه خطبه 86
22 ـ همان كلمات قصار ش 239
منبع : ماهنامه كوثر شماره 59
سخنان حضرت علي (ع ) كه نهج البلاغه بخشي از آن مي باشد از نظر قواعد ادبي و لفظي و اخلاقي در حد معجزه است و تاكنون هيچ كلام بشري به پاي آن نرسيده و با آن برابري ننموده است
الگو در تربيت تاثير بسياري دارد و هر چقدر الگو محبوب تر باشد تاثيرپذيري آن نيز بيشتر است . حضرت علي (ع ) از يك طرف بهترين الگو براي نوجوان و جوان مي باشد چون امام دوران كودكي و نوجواني را در كنار پيامبر اكرم (ص ) و رفتار او را براي خود الگو قرار داده است