مجيد زندي
قسمت اول
با يك مرحله مشاهده باران در بهار سال جاري فكر نكنيم كه اقليم كه خشك ايران به سرزميني سرسبز و پوشيده از جنگل تبديل مي شود همان اشتباه بي موردي كه متاسفانه برخي از مسئولان حوزه آب كشور در سال گذشته مرتكب شدند و پس از مشاهده دو ـ سه بارندگي زمستاني و برف سنگين با شوق و ذوق خبرنگاران رسانه ها را دور خود جمع كردند و خبر از پايان خشكسالي دادند!
اگر در تعطيلات نوروزي امسال به تماشاي سدهاي مهم كشور رفته باشيد كاهش شديد آب پشت سدها دل هر بيننده اي را رنجور مي كرد زيرا در سالهاي قبل با نصف اين كاهش حجم آب هم صحبت از جيره بندي آب در شهرهاي بزرگ و پرجمعيت و ميليوني همچون تهران و بسياري از شهرهاو روستاهاي ديگر شده بود اما با درك شرايط موجود آب هاي انباشته در پشت سدها به اين نتيجه مي رسيم كه اگر شرايط جوي به همان شيوه 15 روز نخست سال پيش رود خشكسالي خطرناك تري در پيش خواهد بود و جيره بندي آب شرب هم قطعي خواهد شد . خبري كه به طور رسمي در چند روز گذشته از طريق رسانه ها به نقل از معاون وزير نيرو عنوان شد كه با 150 ميليارد تومان هزينه اضطراري بايد براي مقابله با كم آبي 120 شهر و 6 هزار روستا در تابستان آتي آماده باشيم ! .
براساس اين آمار اگرچه سال آبي 79 ـ78 خشك ترين سال طي 40 سال اخير بوده كه در آن ميزان بارندگي ماههاي اسفند و فروردين حدود 16 ميلي متر بوده اما در مدت مشابه سال آبي جاري اين رقم به حدود 8 ميلي متر رسيد كه تفاوت خشكسالي امسال را با خشكسالي دهسال پيش كاملا آشكار مي سازد.
واقعا چرا در كشوري كه ما تا اين حد بابت نباريدن باران در يكسال به مرحله بحران كم آبي مي رسد و صحبت از جيره بندي آب بر زبانها جاري مي شود نسبت به اين ماده حياتي بي تفاوت هستيم و به اصطلاح چرا تا آن زماني كه آب داريم قدر آن را نمي دانيم و هميشه با مقتصد نبودن در مصرف خود را در مرز بحران نگه مي داريم در حاليكه حداقل ما ملت ايران با ابداع شيوه هاي خاص آبياري و انتقال آب و حفر كاريز و قنات تا قبل از 60 ـ50 سال اخير قدر آب را بيشتر مي دانستيم . يعني تا زمانيكه آب شرب يا حتي آب كشاورزي را با مشقت تامين مي كرديم و براي تهيه آن مجبور بوديم خود را پاي رودخانه و چشمه ها برسانيم و يا با دلو آب را از چاه بكشيم ارزش حياتي آب را بيشتر مي فهميديم .
متاسفانه از عصري كه صنعت و فناوري معاصر آب را بدون تحمل مشقت در اختيار بشر قرار داد و با تعبيه لوله تنها با گشودن شير آب انسان آب حيات را به كف آورد ناسپاسي آغاز و آب پاك و زلال را به فاضلاب آلوده و سياه تبديل ساخت كه نه خود مي تواند از آن بخورد و استفاده بهداشتي ببرد و نه حتي وحوش و پرندگان تشنه بيابان مي توانند رفع تشنگي كنند.
اين روند اكنون به جايي رسيده كه حتي فاضلاب آب هاي سالم و به ويژه آب هاي زيرزميني را هم نابود مي سازد و همانند قطره آب سمي و كثيفي شده كه در يك ليوان آب سالم مي افتد و آن را از چرخه مصرف خارج مي سازد. ما مخالف صنعت نيستيم اما صنعت ذاتا مخالف محيط زيست نيست مگر اينكه به همه جوانب توسعه صنعتي خصوصا ابعاد زيست محيطي آن توجه نشود. كاري كه بشر حداقل در يكصد سال اخير به آن توجه نكرد و به سرعت آب سالم را به فاضلاب تبديل ساخت كه نفوذ اين آب حتي به زمين هاي مستعد كشاورزي نيز آن اراضي را به شوره زار تبديل مي كند فاضلابي كه نه تنها سلامت بشر كه حتي سلامت همه موجودات و كل كره زمين را تهديد خواهد كرد.
بي اغراق مي توان مدعي شد كه ما آدمهاي خطاكار حقيقتا لايق آب پاك نيستيم و اگر از تعبير قرآني درباره تغيير نيافتن سرنوشت آدمي مگر با دستان خود كمك بگيريم درخواهيم يافت كه بحران هاي كم آبي و خشكسالي نتيجه برنامه ريزي غلط توسعه اي و مصرف بي رويه و غلط آب است مگر اينكه روزي متوجه رفتار غلط خود شويم و از تكرار اشتباهات دست برداريم .
يقينا يكي از اين اشتباهات تلاش برخي از مسئولان اجرايي براي معرفي شتابزده از تلاش هاي خود و معرفي خروج كشور از خشكسالي است در حاليكه با توجه به اقليم ايران سرزمين ما در 50 درصد سالها دچار خشكسالي است و اگر سالي هم ترسالي باشد نمي تواند آن حدي باشد كه مسئولان آگاه را به اشتباه بيندازد و ناسخن نابجاي خود كاري كنند كه تلاش هاي گذشتگان در رواج فرهنگ صرفه جويي در مصرف آب به يكباره بر ضد خود تبديل شود و ميانگين مصرف آب در جامعه افزايش يابد.
همچنانكه اشاره شد ملت ما هم از لحاظ تاريخي و هم از لحاظ مذهبي قدردان آب به عنوان منبع حيات بخش بوده است چرا كه زيباترين مفهوم را با هدايت آيه « من الما كل شي حي » كه از آب هرچه را زنده گردانيديم آگاه است مگر اينكه دچار غفلت و فراموشي شود.
اين راه البته به بن بست نرسيده است كه نااميد شويم . بدين معني كه اگرچه ما در منطقه اي خشك و نيمه خشك زندگي مي كنيم اما در كشور رودخانه هاي پرآب و كوههاي پربرف و چشمه هاي جوشان فراوان هم داريم كه مي توانند نيازهاي ما را برآورده سازند اگر ما قدر آب را چه در زمينه شرب و چه در زمينه كشاورزي و صنعت به درستي بدانيم .
براي اينكه مي گوئيم ما حافظه تاريخي خود را زود از دست مي دهيم و دچار غفلت مي شويم هم سند داريم زيرا پس از خشكسالي سال آبي 79 ـ78 فرهنگ سازي مناسبي براي صرفه جويي در مصرف آب در كشور شكل گرفته بود و همه بسيج شده بودند تا دستگاههاي كاهنده مصرف آب در منازل و مدارس و ادارات نصب كنند چشم الكترونيكي به شيرهاي آب نصب شده بود شيرهاي آب در ادارات پدالي شده بود كه مصرف را به حداقل مي رساند و در عرصه كشاورزي هم تلاش براي استفاده بهينه از آب و نصب امكانات آبياري قطره اي و تصفيه فاضلاب صنعتي و مصرف دوباره آب بازيافتي در فضاي سبز رونق گرفته بود كه پس از دو ـ سه سال بهبود شرايط بحراني اين روند حتي از سوي مسئولان حوزه آب به سمت فراموشي پيش رفت و همانطور كه گفته شد حتي رويه خود را تغيير داده و طوري وانموده كردند كه كشور ما در منطقه پرآب و باراني وجود دارد و دشت ها بيابانها و كويرهاي ايران هم سرسبز شده است و آب هاي زيرزميني به سطح زمين رسيدند و درياچه هاي پشت سدها هم از آب سريز شده اند!
اين ضعف را ضعف ساختاري و اصولي مي دانيم كه منجر به غفلت مي شود و به شرايط نامناسب سال جاري منتهي شده است و در اين زمينه مهندس علي اصغر قانع معاون بهره برداري شركت آب و فاضلاب كشور و دبير كميته ملي بحران آب به كمك گزارشگر ما آمده است و در گفت وگو با وي ضمن تاييد مطالب مطرح شده مي افزايد : با توجه به اقليم خشك و نيمه خشك كشور هيچ مسئولي نبايد به خود حق دهد كه شرايط را به گونه اي تبليغ كند كه تلاش ها و سرمايه گذاريهاي انجام شده در سطح ملي براي فرهنگ سازي مصرف درست آب كافي است و مردم مي توانند صرفه جويي را فراموش كنند.
وي مي گويد : كشور ما با متوسط 250 ميلي متر بارندگي را هيچگاه نمي توان كشور پرآب معرفي كرد زيرا اين متوسط در كل دنيا 850 ميلي متر است و با يك سوم بارندگي ميانگين جهاني ما هميشه در معرض خشكسالي قرار داريم ضمن آنكه اين 250 ميلي متر هم براي همه مناطق كشور نيست زيرا در مناطق گرم و خشك كشور اين رقم به مراتب كمتر است .
وي مي افزايد : با اين شرايط و با توجه به افزايش جمعيت سرانه آب مصرفي مردم ايران نيز هر ساله كمتر مي شود كه اين نيز خود لازم دارد در سطح ملي اقدامات موثري را دائما در بخش مديريت مصرف آب به روز كنيم تا بتوانيم از اين حداقل منابع آبي كه در اختيار داريم حفاظت و حراست نمائيم .
وي ادامه مي دهد : حتي اگر مسئولي در اين زمينه نخواهد از واژه بحران كم آبي در فلات ايران خصوصا در برخي از استانها به دليل ملاحظات اجتماعي صرف نظر كند بسيار بايد مراقب باشد كه طوري وانمود نكند مشكلي وجود ندارد. زيرا حداقل در يكصد سال اخير كه آمارها در كشور ثبت مي شود نشان مي دهد كه اگر يكسال يا دو سال ترسالي داشته باشيم پس از آن 7 يا 8 سال شاهد كاهش نزولات جوي خواهيم بود كه جوابگوي عقب ماندگي ها نخواهد بود يعني ما در هيچ سالي نمي توانيم از تبعات خشكسالي در امان باشيم و تجربه و آمار نشان مي دهد كه شرايط در كشور ما اجازه نمي دهد هيچگاه براي مصرف دستپاچه شويم . همه مردم و مسئولان در كشور ما بايد به صورت منطقي بپذيرند كه در منطقه خشك و كم آب زندگي مي كنيم .
مهندس قانع سرانه 250 ليتر در روز براي هر ايراني را هم در دهسال آينده غيرقابل دستيابي معرفي مي كند و مي افزايد : همچنانكه سرانه آب در ايران در 20 سال گذشته نصف شده براي آينده هم بايد بدانيم هميشه اين 250 ليتر باقي نخواهد ماند .
وي در باره سئوال انتقادي گزارشگر ما از بايدهاي تكراري براي مصرف بهينه و عدم هماهنگي سازمانها وزارتخانه ها و رسانه ها در عرصه فرهنگ سازي هم مي گويد : بخشي از صرفه جويي در مصرف آب مربوط به فرهنگ سازي است و بخشي هم سازه ها تا مشتركا يك ابزار و امكاني فراهم شود كه ما بتوانيم به صورت خودكار مصرف را مهار كنيم و حتي آن را به سمت كاهش پيش ببريم . اين كار هم به ابزارهاي نرم افزاري و هم سخت افزاري نياز دارد. ما در شبكه ها هم نياز داريم كه تجهيزاتي نصب شود كه مصرف را از لحاظ فني كم مي كند و مانع از هدر روي آب گردد و بخشي هم فعاليت فرهنگي است كه خود مردم مي بايست در اين زمينه با برنامه ريزيهايي كه اعمال مي كنند مصرف آب را هدفمند سازند و با بهينه سازي مصرف حتي به سمت كاهش مصرف آب گام بردارند.
در اين بخش كار هم در كشور ادعايي وجود ندارد كه كار زيادي انجام شده است زيرا كارهاي فرهنگي هم زمانبر هست و هم اينكه به اراده مردم بازمي گردد زيرا اين حركت ملي با چند دستورالعمل و فعاليت هاي تبليغي و مصاحبه و تذكر به سامان نمي رسد ضمن آنكه فرهنگ سازي هم خارج از توان و مجموعه يك وزارتخانه است . همچنانكه گفتم نيازمند همت همه مردم رسانه ها همه سازمانها و وزارتخانه هاست تا بتوان با تعامل ملي و با اعمال روش هاي جداگانه براي مناطق مختلف كشور به اهداف ملي دست يابيم .
در عين حاليكه به گفته مديركل دفتر امور مراتع سازمان جنگل ها مراتع و آبخيزداري كشور آمار بارندگي به دست آمده در كشور نشان مي دهد كه در هفت استان تاكنون كمتر از 50 درصد ميانگين بلندمدت باران باريده و در 20 استان كشور هم بين 50 تا 90 درصد بوده است .
با اين شرايط يقينا در تابستان آتي مراتع در بسياري از مناطق كشور با پديده خشكسالي و كمبود علوفه به خصوص در استانهاي جنوبي و مركزي كشورمان مواجه خواهند شد همچنانكه پيشتر هم اشاره شد يكي از بخش هاي پرمصرف آب شيرين در كشور بخش كشاورزي است و كشاورزان ديم كار كه در برخي از استانها از هم اكنون دچار مشكل شده اند و خسارات بالاي 50 درصد را به محصولات كشاورزي وارد ساخته است و براساس گزارش سازمان هواشناسي هم طي 7 ماه اخير در كشور شاهد 190 ميليارد مترمكعب باران بوده ايم كه معادل ورود 115 ميليارد مترمكعب آب در گستره كشور بوده است اين ميزان نسبت به بارندگي در ميانگين مشابه دوره 39 ساله 42 درصد و در مقايسه با سال آبي گذشته 44 درصد كاهش داشته است . كه حاكي از كاهش 100 ميليارد مترمكعبي بارش ها نسبت به متوسط بوده است در اين وضعيت ذخيره آب هاي پشت سد هم به 14 ميليارد مترمكعب كاهش يافته كه در مقايسه با سال گذشته كه 23 ميليارد مكعب بوده كاهش 40 درصدي محسوب مي شود .
در اين زمينه هم مهندس قانع معاون بهره برداري شركت آب و فاضلاب كشور مي گويد : چون امسال در بعضي از شهرها و روستاها مردم از كم آبي متاثر مي شوند تمهيداتي را اتخاذ كرديم كه اين تمهيدات به ويژه در استانهاي فارس كرمان خوزستان يزد كرمانشاه گلستان كهكيلويه و بويراحمد بوشهر خراسان جنوبي و ايلام اتخاذ شده كه بيشترين تاثير را از خشكسالي در سال آبي جاري خواهند داشت .
براي كاهش اثرات منفي خشكسالي در اين استانها سعي كرديم پروژه هايي را به صورت اضطراري اجرا كنيم تا مشكل تامين آب شرب براي مردم اين استانها به حداقل برسد.
وي درباره احتمال قطع و نوبت بندي آب در برخي از مناطق كشور هم مي افزايد : اصلي ترين تلاش دستگاههاي دولتي در اين استانها و ساير استانهايي كه دچار مشكل كمبود آب هستند اين است كه آب مصرفي حتي المقدور قطع نشود و يا بحث هاي مربوط به نوبت بندي پيش نيايد و اگرچه براساس برنامه ريزي ها در شهرهاي بزرگ به هيچ عنوان نوبت بندي آب نخواهيم داشت اما امكان اينكه در تعداد محدودي شهرهاي كوچك و روستاها كه راهي جز نوبت بندي نخواهد بود نوبت بندي خواهد شد. براي آن هم اميدواريم با اجراي سريعتر پروژه هاي اضطراري تعداد اين شهرها و روستاها به حداقل برسد ولي برخي از شهرها همانند بندرلنگه سالهاست كه اين مشكل گريبانگير مردم آن مناطق هست چرا كه پروژه هاي بلندمدت در آن شهرها بنا به دلايلي هنوز به بهره برداري نرسيده و در شهري چون بندرلنگه مدت هاست به صورت نوبت بندي آب شيرين و شور در اختيار مردم قرار مي گيرد. در چابهار هم مشكلاتي از گذشته داشتيم كه اميدواريم پروژه هاي آب رساني به اين شهرها امسال به بهره برداري برسد تا مشكلات مردم عزيز اين مناطق به صورت اصولي برطرف شود.
مهندس قانع ادامه مي دهد : همچنين سعي بر اين است در بخش شهري حتي با خريد آب از بخش هاي مختلف و تغييراتي كه در شبكه هاي انتقالي ايجاد خواهيم كرد بتوانيم بحث نوبت بندي و قطعي را به حداقل برسانيم . اما چون در روستاهايي كه از خشكسالي آسيب ديدند و با توجه به اينكه در اين روستاها هم مردم آب شرب خود را از چشمه و قنات مي گيرند و ما هم براي بهبود ذخيره آب آنها كاري نمي توانيم انجام دهيم و منابع آبي هم در آن نزديكي ها نيست آبرساني سيار را در برنامه ريزي خود ديده ايم كه همكاران ما در آن استانها انجام خواهند داد تا بخش عمده اي از روستاهاي دچار خشكسالي آب سالم و بهداشتي خود را از طريق تانكرهاي حمل آب دريافت نمايند.
وي همچنين از مردم ساير شهرها و روستاهايي كه دچار مشكل كم آبي نيستند درخواست كرد حداقل با كاهش 10 تا 15 ليتري سرانه مصرف در روز مشكل كاهش منابع آب را بدون هيچ نگراني پشت سرگذاريم .
مهندس قانع ادامه مي دهد : خوشبختانه مردم نقش خود را به درستي ايفا مي كنند و مصرف آب در كشور منطقي است زيرا سرانه مصرف آب در كشور نسبت به متوسط دنيا زياد نيست ولي چون ما در كشوري خشك و نيمه خشك زندگي مي كنيم هر خانواده اي با كاهش مصرف خود مي تواند به كمك ساير هموطناني بروند كه داراي مشكلات تامين آب شرب و سالم هستند.

در اين راستا نكته اساسي اين است كه ما در كشور بايد به نقطه اي برسيم كه بهره برداري آب براي همه بخش هاي شرب كشاورزي و صنعتي بسيار بااهميت باشد اين خواسته لزوما با افزايش آب بها نتيجه بخش نخواهد بود كمااينكه تجربه گذشته هم ثابت كننده اين مساله بوده است . همه مي بايست فرهنگ مصرف و فرهنگ مديريت آب در سطح جامعه و مديريت ها تقويت شود و هم سازه ها و ساختارها به گونه اي طراحي و اجرا شود كه آب را حقيقتا يك نعمت حياتي بدانيم . اين ديد اگر در مديريت كشور نفوذ كند برنامه ريزي در حوزه آب به يك هدف استراتژيك درخواهد آمد زيرا اكنون دنيا به سمتي در حركت است كه تنش هاي سياسي آينده و حتي جنگ ها در بخش آب و غذا خواهد بود و با توجه به اينكه شرايط در كشور ما در اين زمينه بسيار حساس است و در منطقه اي زندگي مي كنيم كه تقريبا همه كشورهاي شرقي و غربي و جنوبي ما با بحران كمبود آب مواجه هستند جاي فعاليت حساب شده دقيقي هست كه سعي داريم در گزارش آينده به ضرورت هاي سخت افزاري براي كاهش مصرف آب در بخش ذخيره سازي انتقال و شرب و خصوصا بخش پرمصرف كشاورزي و صنعت اشاره نمائيم .
در بهار سال جاري با يك مرحله مشاهده باران فكر نكنيم سرزمين خشك و نيمه خشك ايران به كشور سرسبز و پوشيده از جنگل تبديل مي شود. همان اشتباهي كه متاسفانه برخي از مسئولان حوزه آب در سال گذشته مرتكب شدند و پس از مشاهده برف سنگين با دستپاچگي خبر از پايان خشكسالي در ايران دادند و اكنون نيز مجبور به اعلام خبر بازگشت خشكسالي در بسياري از مناطق كشور شدند!
كاهش 40 درصدي ريزش هاي جوي در سال آبي جاري برخي از مسئولان را مجبور ساخت دوباره سخن از نوبت بندي آب در بسياري از شهرها و روستاهاي كشور به زبان آورند. در حاليكه اگر همان روند فرهنگ سازي و انجام اقدامات اساسي براي صرفه جويي و مصرف بهينه آب را پس از خشكسالي سال آبي 79 ـ78 تداوم مي بخشيدند اكنون شرايط ذخيره سازي انتقال و مصرف آب در كشور به گونه اي نمي شد كه مردم را دوباره از كاهش نزولات آسماني نگران كنند
مهندس قانع معاون بهره برداري شركت مهندسي آب و فاضلاب كشور : كشور ما را با متوسط 250 ميلي متر بارندگي در سال را ـ با توجه به متوسط 850 ميلي متري جهاني ـ هيچگاه نمي توان كشوري پرآب معرفي كرد . پس با يك سوم ميانگين جهاني ما هميشه در معرض خشكسالي قرار داريم و همه برنامه ها بايد براساس اقليم خشك و نيمه خشك تدوين وتبليغ شود
استانهاي فارس كرمان يزد خوزستان كرمانشاه گلستان كهكيلويه وبويراحمد بوشهر خراسان جنوبي و ايلام از جمله استانهايي هستند كه در تابستان سال جاري دچار مشكلات كمبود آب خواهند بود