زبان و ادب فارسي كيمياي هويت ساز ايراني
مجيد زندي قسمت اول
انقلاب اسلامي با احيا هويت ايراني ـ اسلامي دستاوردهاي سياسي اجتماعي علمي و فرهنگي گسترده اي داشته است . يكي از جلوه هاي بارز دستاوردهاي علمي آن گسترش زبان و ادب فارسي در گستره وسيعتري از جهان اسلام است چرا كه اين زبان به عنوان زبان دوم جهان اسلام گذشته بسيار درخشاني در عرصه خدمات متقابل ايران و اسلام داشته و سزاوار گسترش بيشتر هم هست .
ضمن ارج گذاري به نام سال 87 تحت عنوان سال « نوآوري و شكوفايي » آرزو داريم سالي هم به تحت عنوان « زبان و ادب فارسي زبان دوم جهان اسلام » نامگذاري شود كه بتوان با تنظيم برنامه هاي ملي ضمن معرفي بيشتر خدمات اين زبان براي تبليغ اسلام مشكلات موجود در مسير توسعه اين زبان هم تا حد ممكن مرتفع شود چرا كه قدمت و سابقه روشن چندين قرني زبان فارسي و كمك آن به معرفي ابعاد علمي دين اسلام بر هيچ انديشمند منصفي پوشيده نيست كه متاسفانه اكنون بر اين سابقه درخشان گردوغبار غفلت و بي توجهي در بسياري موارد نشسته است .
علاوه بر آن زبان و ادب فارسي بخشي از فرهنگ و هويت ما ايراني ها را هم تشكيل مي دهد پس بيشتر سزاوار است كه از اين دستمايه هويت بخش مراقبت و پاسداري شود و زنگار غفلت ها كه بعضا به صورت رسمي آنهم از سوي دستگاههاي متولي اشائه پاسداري از اين زبان اعمال مي شود زدوده گردد.
گاهي استفاده از واژه هاي بيگانه خصوصا زبان انگليسي از سوي برخي از افراد جامعه خصوصا تحصيلكردگان به صورت يك معرفي شخصيت هويت و حتي نوع تحصيلات انجام مي شود كه اين شيوه هويت يابي بسيار خطرناك است زيرا استفاده پي درپي از واژه ها و تركيبات خارجي به مرور آن را وارد دستور زبان فارسي هم مي كند و پس از دو سه نسل براي فهميدن زبان فارسي عاميانه امروز هم مي بايست از فرهنگ نامه ها كمك گرفت !
در اين زمينه همه ما مي توانيم مثالهاي انبوهي به خاطر آوريم كه به ويژه از طريق رسانه ملي بيان مي شود كه به مرور به اصطلاح غلطي تبديل مي گردد كه جاي واژه هاي صحيح را مي گيرد و آنها را متروك مي سازد. كافي است يك روز با اين نگاه به برنامه هاي صداوسيما و به ويژه سيما توجه كنيد كه مجريان و ميهمانان تا چه حد از واژه ها و تركيبات خارجي استفاده مي كنند. پزشكي كه در استفاده كند و يا در برنامه toxicologj برنامه پزشكي بجاي استفاده از واژه بسيار ساده زهرشناسي يا سم شناسي اصرار دارد كه از واژه ورزشي جمله « فرمان استارت صادر مي شود » مكررا تكرار مي گردد و... واژه هايي همچون سايز و سايت اكوتوريسم و كه جاي خود دارد و كار به جايي رسيده كه ما حتي در سازمان محيط زيست معاونتي داير است به نام « اكوبيولوژي دريايي » كه در سازماني در حد معاونت رئيس جمهوري ايران هم نتوانستند و يا نخواستند واژه مناسبي براي عنوان يك معاونت سازماني براي خود انتخاب كنند!
به راستي واقعا چه بر سر ما و اين زبان و ادب فارسي آمده است كه در برخي موارد استفاده از واژه هاي بيگانه به يك ارزش تبديل شده و هر فردي كه برخلاف آن اقدام كند با او با نوعي كج انديشي برخورد مي شود چه شده است كه براي حفظ مرزهاي جغرافيايي و سياسي حساسيت هاي فراواني داريم ـ كه البته لازم هم هست ـ ولي براي حفظ ميراث ادبي در قالب زبان ملي كه در كشور هويت ايراني را هم در خود زنده نگه مي دارد تا اين حد كاهلي در سطح ملي وجود دارد
آيا حفظ زبان و ادب فارسي به اندازه حفظ روابط خارجي و سياسي هم ارزش ندارد كه ما در سطح كلان براي آن برنامه هاي خاص داشته باشيم و از آن مراقبت نمائيم اين مراقبت البته بايد به تمام لايه هاي جامعه نفوذ كند تا يك روستايي و شهري و تحصيلكرده و استاد دانشگاه نيز همانند گراميداشت اعيادي همانند نوروز مراقب زبان ملي خود باشد و به خود اجازه ندهد براي معرفي خود و ارزش هاي علمي نوين خويش واژه ها و زبان فارسي را دستخوش اهداف و آمال خود سازد و تا رسيدن به اين باور بايد قبول كنيم كه راه دور و درازي در پيش داريم را مشكلاتي از اين دست كه البته بسيار هم هست كاهش يابد كه در اين گزارش قصد داريم تنها بخشي از مشكلات را مطرح و راه حل هايي براي آن بيان كنيم .
دكتر محمدجواد ضيغمي استاد ادبيات فارسي و رئيس دانشكده علوم انساني درباره راهكارهاي صيانت از زبان و ادب فارسي و رفع مشكلات و موانع پيش روي اين زبان دوم جهان اسلام و زبان هويت ساز ملت ايران به گزارشگر ما مي گويد : ابتدا مي خواهم به كليه اين خواسته شما كه بالطبع خواسته همه مردم و دلسوزان كشور هم هست اين اصل را اضافه كنم كه بدانيم هر كاري كه اول مي خواهيم انجام دهيم ابتدا بايد علم آن را داشته باشيم و اطلاعات دقيق آن را پيدا كنيم . اگر كسي از چيزي اطلاعات دقيق نداشته باشد نمي تواند به آن علاقمند شود و اگر به آن علاقمند هم نباشد نمي تواند مدافع صادق و آگاهي باشد.
وي ادامه مي دهد : درباره وضعيت موجود زبان فارسي بايد عامل مشكلات را فراموشي هايي دانست كه عمدا و سهوا و يا گذشت زمان پديد آمده است . ما وقتي مي بينيم در همين دوره ها حتي عده اي از استادان دانشگاه به اين انديشه اند كه فقط آنها زبان فارسي را به درستي سخن مي گويند و مي نويسند و بقيه در اين زمينه عقب هستند اين تلاش البته ارزشمند است كه فارسي اصيل پاس داشته شود ولي بسياري از واژه هاي اصيل فارسي هم در زبانها و لهجه هاي لري تاجيكي بلوچي مازندراني و همداني مشهدي وجود دارد كه در زبان فارسي كنوني از آن غفلت شده است .
وي مي گويد : اين همگرايي قوميت ها در ايران حول واژه هاي مشترك كه ريشه در فارسي دارد همچنين سبب گسترش علاقمندي به زبان فارسي مي شود و حتي براي ترجمه واژه هاي دخيل مي توان از اين ذخيره ارزشمند كلمات فارسي كه در اقوام مختلف ايران زمين استفاده مي شود كمك گرفت در اين زمينه مي توان مثالي بيان كرد و آن اينكه همه فكر مي كنند كتاب هايي همچون بينوايان يا كمدي الهي بخاطر محتواي آن معروف شده اما نويسندگان آنها تلاش كردند از زباني استفاده كنند كه عده اي فكر مي كردند قابليت آن كم است و پس از آن بود كه همه فهميدند با داشتن آن هيچ نيازي به اينكه از زبان ديگري چيزي را قرض يا وام بگيرند ندارند. اين نويسندگان اول خودشان به چنين نتيجه اي رسيده بودند به آن باور داشتند كه توانستند به چنان نتيجه باارزشي برسند.
دكتر ضيغمي ادامه مي دهد : امروز در بسياري از محافل علمي و مكاتب انساني مطرح مي شود كه چه عاملي سبب شده ايران عليرغم پذيرش اسلام با فرهنگ خود فاصله نگيرد اما كشور مصر با آن سابقه تاريخي از فرهنگ گذشته خود فاصله گرفت كه دانشمند مصري به اين سئوال پاسخ مي دهد و مي گويد : چون شما ايراني ها شاهنامه داشتيد شما دستورالعملي را داشتيد كه حتي پس از زبان عرب جاي آن بگذاريد كه ما نداشتيم . در حاليكه شما ايراني ها اسلام را هم با زبان خودتان به دنياي آن روز معرفي كرديد.
استاد ادبيات فارسي دانشگاه آزاد واحد شمال تهران در ادامه با هشدار به وجود آفت هاي در ساختار زبان فارسي مي افزايد : دقت كنيد كه اضمحلال يك زبان چقدر طول مي كشد احيا دوباره آن نيز قرن ها طول خواهد كشيد پس هميشه بايد مراقب بود.
وي درباره عملكرد صداو سيما و رسانه هاي مكتوب هم مي گويد : متاسفانه صداوسيما در بسياري موارد با معرفي نشانه هاي غلط اثر نامطلوبي بر تقويت زبان فارسي برجاي مي گذارد آنها نشاني راه آن نادرستي به مردم و به ويژه نسل جوان مي دهند اگر دقت كنيد درباره شعر من با تحقيق و پژوهش دانشگاهي به اين نتيجه رسيدم در حاليكه تا قبل از آن تحت تاثير رسانه راديو و تلويزيون فكر مي كردم حداقل 50 درصد از شعراي ما به شعر غيرعروضي علاقمند هستند در حاليكه اكنون به اين نتيجه رسيدم توجه درصد بسياري كمتري از شعرا به شعر غير عروضي است آنهم همه انواع شعر از بدون وزن گرفته تا كم وزن و نيمايي ; در حاليكه بر اين باورم كساني كه شاعران معتبر ما هستند زبان اصلي آنها شعر عروضي است در حاليكه راديو و تلويزيون چيز ديگري را تبليغ مي كنند.
دكتر ضيغمي ادامه مي دهد : حتي آن شعرايي كه شعر نو مي سرايند وقتي كه از آنها درخواست مي شود يكي از بهترين اشعار خود را براي كنگره هاي بفرستد آن شاعر حتما اصلي ترين سروده خود را با شعر آهنگين ارسال مي كند و متاسفانه در روزنامه ها نيز حاكم است كه مسئول صفحه شعر به سليقه خود اشعار بدون وزن را براي چاپ ارسال مي كند كه همه اين ها نشاني غلط دادن به مردم است .
اين استاد ادبيات درخصوص استفاده از واژه هاي فراوان غربي در صداوسيما به ويژه در برنامه هاي زنده و از سوي مجريان اين برنامه ها هم ادامه مي دهد : اين مساله هم ربطي به مردم ندارد و مسئول اين تخريب زبان فارسي و حتي زبان عاميانه مردم دست اندركاران تهيه و پخش چنين برنامه هايي است كه بسيار هشدار دهنده است . شما وقتي مي بينيد فرهنگستان زبان فارسي پس از سالها تحقيق و پژوهش واژه اي فراهم مي كند بايد ببينيد كاربرد آن واژه از طرف چه كسي پياده مي شود واژه اي همانند رايانه و يارانه آرام آرام در حال فراگيري است و مردم براي استفاده از آن مشكل و عنادي ندارند. اما اگر از همان ابتدا رسانه ها به صورت فراگير از اين واژه ها استفاده مي بردند اكنون مشكل استفاده از واژه بيگانه وجود نداشته است .
وي مي گويد : واژه هاي ابداعي فرهنگستان ممكن است در ابتدا براي چشم و گوش و ذهن آزاردهنده و ثقيل باشد اما به مرور متوجه مي شود كه نحوه برقراري ارتباط ديگر به مشكل اوليه نخواهد بود.
اين استاد زبان و ادب فارسي مي افزايد : از همان ابتدا بايد مراقب بود كه واژه ها استفاده نشود زيرا پس از مدتي استفاده از يك واژه اي آن كلمه ديگر غريبه نيست بلكه آشنا مي شود.
وي در پاسخ به اين سئوال كه چرا در ميان اديبان و زبانشناسان و اساتيد زبان فارسي وحدت رويه خاص ادبي و دستوري به وجود نيامده و هر استادي سعي در تحميل نظر خود بر ديگري دارد هم مي افزايد : به نظر من اين وظيفه برعهده دولت است كه به دانشگاهها اجازه بدهند تا از همه طيف ادبيان و اساتيد زبان فارسي افراد را زير يك سقف جمع كنند و يك نتيجه قطعي بخواهند و اين اجازه را هم به آنها بدهند كه بتوانند به نتيجه نهايي برسند و از دخالت ها پرهيز كنند. در اين مورد نبايد ترديد داشت كه غناي زبان فارسي آن حدي هست كه حتي شخص غيرايراني همچون اقبال لاهوري را بدون آنكه ايران را ديده باشد به آن مرحله اي از جذب برساند كه به اين نتيجه برسد اگر مي خواهد حرف دل خود را بزند بايد با زبان فارسي بگويد.
وي ادامه مي دهد : به عنوان نمونه وزارت ارشاد يكي از متوليان زبان و فرهنگ امروز ايران است اين وزارتخانه جلسه اي براي پيداكردن وحدت رويه بر پاي مي سازد ما در اين جلسه فقط ادبا و شعراي مورد نظر خودش را دعوت مي كند اين تفرقه اي است كه ريشه در عملكرد دستگاههاي متولي دولتي دارد اساتيدي كه به صورت متفاوت مي نويسند و سخن مي گويند دشمن همديگر و دشمن زبان فارسي هم نيستند اما چون آنها را در كنار هم نمي شناسيم سبب افتراق مي شويم و اين حركت ها بسيار خطرناك است در حاليكه مي توان با دعوت از همه جريانهاي ادبي به وحدت رويه ملي رسيد. ما نمي توانيم زبان فارسي را از اسلام جدا كنيم زيرا زباني است كه در دوران اسلامي به اوج شكوفايي رسيد و به زبان دوم جهان اسلام پس از عربي ارتقا يافت و اگر حقيقتا به دنبال وحدت جهان اسلام و وحدت ملي هستيم نمي توانيم با زبان فارسي اينگونه تفرقه افكنانه برخورد كنيم .
در اين زمينه دكتر رضا ايزدي از اساتيد پيشكسوت زبان و ادبيات فارسي هم به گزارشگر ما مي گويد : ما نيز مي خواهيم بدانيم كه چرا به سر زبان فارسي اين ناهنجاريها آمده اين آشوب ريشه اش از كجاست و چرا هرج و مرج ادبي تا اين حد به زبان فارسي لطمه مي زند در حاليكه در چهار مقاله نظامي عروضي مي خوانيم هنگامي كه امرا و سلاطين به سفر مي رفتند يكي از نديمان اصلي آنها اديبي بود كه بتواند درست بخواند و درست بنويسد در حاليكه اكنون هرج و مرج ادبي سبب شده هر كس بتواند به قدر همت خود به زبان فارسي آسيب برساند و هيچ محكمه اي هم براي پيگيري جرم او وجود نداشته باشد.
وي مي گويد : بر كسي پوشيده نيست كه تاثيرگذاري زبان در بسياري از رخدادهاي سياسي فرهنگي اجتماعي و تاريخي غيرقابل چشم پوشي است و اين زبان هنگامي كه توانست سلاطين خشن مغول را رام كند و آنها را با فرهنگ اسلامي آشنا نمايد و اين قدرت غيرقابل چشم پوشي زبان و ادب فارسي است كه همه بايد حقيقتا " از آن مراقبت نمائيم و دولت مركزي نيز با ايجاد دادگاهي عالي در كنار فرهنگستان زبان و ادب فارسي متخلفان آگاه را ماخذه و افراد ناآگاه را نسبت به كار اشتباه خود هوشيار سازد.
دكتر ايزدي ادامه مي دهد : البته نمي توان فراموش كرد كه بيشترين هجوم هويتي به زبان فارسي از دوران مشروطيت در ايران آغازشده كه شعر و ادب فارسي كوچه و بازاري و مراقبت از آن هم تضعيف شد چرا كه هر كس هر چه مي خواست مي نوشت و فرصت نقد و بررسي هم روبه افول رفته است .
وي مي گويد : اكنون در شعر فارسي هم شاعر آزاد است هر واژه اي را كه مي خواهد بياورد وقتي كه شاعر براي معرفي زمانه خود از واژه هاي خارجي استفاده مي كند ديگر چه انتظار از افراد عامي و عادي داريد كه مراقبت كنند و از هر واژه اي استفاده نكنند.
وي مي افزايد : همه اين واژه ها و تركيب هاي دخيل را نبايد به ديده تهديد نگريست فناوري پرشتاب صنعتي جهان معاصر و حتي در كشور سنتي و آداب دان ما هم در اختيار همه قرار گرفته به ناچار فرهنگ واژگاني خاص را درخود دارد. زيرا رويكرد اصلي دولت ها هم به سمت توسعه فناوري و اقتصادي رفته است تا توسعه فرهنگي و يا زباني و اين از تبعات اين زمانه است كه شاهد تغييرات فراواني گشته است .
اين دكتراي زبان و ادب فارسي مي افزايد : همچنانكه دامنه علم بي نهايت افزايش يافته و ازيك طبيب ساده 100 سال پيش اكنون 100 طبيب متخصص فقط در بخش سروگردن آدمي خبره مي شوند واژگان تخصصي هم آنچنان فراوان شده كه فرهنگستان زبان و ادب فارسي هم عقب مي ماند.
وي مي گويد : چنين تهديداتي اكنون به مدد گسترش فناوري صنعتي نه تنها زبان فارسي كه همه زبانهاي غيرانگليسي را تهديد مي كند اما همچنانكه اشاره كردم زبان فارسي ازجمله زبانهايي است كه ضمن آنكه مي تواند زبان علمي باشد زبان ادبي و شعري هم باقي بماند و اين زبان براي خود دامنه فراواني از واژه ها و تركيبات دارد كه مي توانيم ضمن تعامل با فرهنگ ملي و مذهبي با شناخت آفت ها و آسيب ها به مرحله اي رسيد كه براي القا هر پيامي از واژه ها و تركيب ها فارسي استفاده كرد و همانند ادبيات پس از مشروطه اين واژه يابي فارسي هم مي بايست به مردم كوچه و بازار سپرده شود تا آنها هم با كنكاش در كتاب ها و فرهنگ ها و گويش ها به مرحله اي از دلسوزي برسند و به خود اجازه ندهند از واژه اي غيرفارسي استفاده كنند.
وي مي افزايد : ممكن است واژه ها تهديدكننده زبان فارسي باشند كه مي توان آن را آفت زدايي كرد. اما به شخصه نگران زبان فارسي نيستم زيرا مردم ما هنوز اولين اشعار فارسي زمان رودكي را در هزار و اندي سال قبل به زيباترين نحوي پاس داشته اند و هميشه تكرار مي كنند كه « بوي جوي موليان آيد همي و... » ولي در اين ميان صداوسيما بايد با حساسيت بيشتري حركت و برنامه ريزي كند زيرا اكنون راديو و تلويزيون به عنوان مركز ابلاغ پيام فارسي در همه خانه ها حضور دارد كه بايد بدون تعصب از زبان فارسي آگاهانه و هوشيارانه مراقبت نمايد تا اين زبان و اين فرهنگ از توفان هاي هجوم واژه ها و تركيب هاي جديد سالم به حيات خود ادامه دهد.
همچنانكه اشاره شد كشورهاي ديگر در راستاي توسعه فرهنگ خود علاقمند هستند زبان ملي را در ساير مناطق جهان گسترش دهند و اين كار نه تنها براي آنها عيبي محسوب نمي شود كه ارزشمند هم هست ; كمااينكه براي زبانهاي چيني ژاپني روسي فرانسوي و اسپانيولي و... هم انجام مي شود. اما اشكال كار ما اين است كه چرا خود ما با عدم شناخت از هويت ملي با علاقه در صدد تبليغ زبان انگليسي برمي آئيم و فكر مي كنيم با اين كار مي توانيم به دروازه هاي علم برسيم . آيا در كشوري همانند تركيه كه آتاتورك خط انگليسي را رسميت بخشيد در طول 70 سال اخير به دروازه تمدن رسيدند يا برعكس آيا كشور روسيه و شوروي با خط و زبان بريل و روسي به كره ماه نرفتند و چيني ها با زبان سخت خود درصدد تسخير جهان با توليد محصولات خود برنيامدند درباره چرايي بروز اين ضعف هويتي گزارش آتي را هم به موزه زبان و ادب فارسي اختصاص مي دهيم .
زبان و ادب فارسي علاوه بر ابزار ارتباطي قوي ميان اقوام ايراني براي كل ملت ايران هم عامل هويت ساز محسوب مي شود; زبان دوم جهان اسلام كه گذشته درخشاني در خدمات مقابل اسلام و ايران داشته اما اكنون گردو غبار غفلت و بي توجهي در بسياري موارد بر آن نشسته است
در سالهاي اخير با توسعه فناوري و گسترش ارتباطات حجم فراواني از واژه ها و تركيبات خارجي در زبان فارسي نفوذ كرد. و استفاده گسترده از واژه و تركيبات اين خطر را در كمين دارد كه پس از گذشت دو ـ سه نسل مجبور خواهيم بود براي فهميدن زبان فارسي عاميانه هم از فرهنگ لغات استفاده كنيم !
دكتر محمد جواد ضيغمي استاد ادبيات فارسي و رئيس دانشكده علوم انساني : صدا و سيما و رسانه هاي مكتوب و حتي دستگاههاي دولتي در بسياري موارد با معرفي نشانه هاي غلط اثر نامطلوبي بر تقويت زبان و ادبيات فارسي مي گذارند كه براي همه دلسوزان هشدار دهنده است
وزارت ارشاد اسلامي بجاي كمك به زبان فارسي در جهت تفرقه حركت مي كند و با دعوت از ادبا و شعراي مورد نظر خود معتقد است فقط طيف خاصي از افراد زبان فارسي را مي شناسند و دلسوز آن هستند!
رضا ايزدي دكتراي زبان و ادبيات فارسي : دولت و دستگاه قضايي مي تواند با ايجاد دادگاهي عالي با كمك فرهنگستان زبان و ادب فارسي متخلفان آگاه را محكوم و افراد ناآگاه را نسبت به كار اشتباه خود در آسيب رساني به زبان و ادب فارسي هوشيار سازند
