فرهنگ
شماره 61 و 62 مجله « فرهنگ » كه ويژه بزرگداشت خواجه نصيرالدين طوسي مي باشد در 600 صفحه فارسي و 252 صفحه انگليسي (مجموعا 852 صفحه ) از سوي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي منتشر شده است . در اين شماره مجله فرهنگ مقالات متعددي درج شده است كه عناوين برخي از آن ها به شرح زير مي باشد : مساله اي از كوهي كه خواجه نصير در تحرير خود از كره و استوانه ارشيمدس آورده است طوسي و كوپرنيك و حركت زمين ماهيت تصديق از نگاه فيلسوف طوس پيوستگي دين و سياست در انديشه خواجه نصير خواجه نصير مبتكر روش فلسفي در كلام شيعه ابن سينا و خواجه نصير انديشه هاي فلسفي خواجه نصير ابداعات خواجه نصير غيبت و مهدويت از نگاه خواجه نصير و عناوين متعدد ديگر.
در ذيل بخشي از مقاله پيوستگي دين و سياست در انديشه خواجه نصير را كه نوشته بهرام منتظري مي باشد براي بهره برداري خوانندگان درج مي كنيم .
تحقيق فعلي و قطعي پيوند دين و سياست از ديدگاه خواجه نصيرالدين طوسي
الف ) تصريح خواجه طوسي به پيوند دين و ملك
خواجه نصيرالدين طوسي معتقد است كه دين و ملك از يكديگر جدا نيستند. خواجه مي نويسند :
و از اين سبب باشد تعلق دين و ملك به يكديگر چنان كه حكيم فرس اردشير بابك گفته است :
« الدين والملك توامان لايتم احدهما الا بالاخره »
چه دين قاعده است و ملك اركان و چنان كه اساس بي ركن ضايع بود و هر ركن بي اساس خراب همچنان دين بي ملك تامنتفع باشد و ملك بي دين واهي .
ب ) چگونگي پيوند دين و سياست براساس نظريه خواجه طوسي
اولين نكته مورد تاكيد خواجه اين است كه انسان ها براي نيل به كمال و فضيلت به يكديگر محتاج اند لذا تعاون نموده سعي در اجراي عدالت مي نمايند.
خواجه عزلت پيشه كردن انسانها را به شدت نكوهش مي كند و گوشه نشينان را تشبيه به جمادات و مردگان مي كند.
براين اساس خواجه معتقد است كه انسان هم در بقاي شخص و هم در بقاي نوع به ياري انواع ديگر و معاونت نوع خود معتقد است و بر اين باور است كه رفع تمام نيازهاي شخصي خود او مقدور نيست خواجه به تفاوت انسانها با يكديگر اشاره دارد و مي نويسد :
« حكما گفته اند : لوتساوي الناس لهلكوا جميعا » .
خواجه معتقد است كه : « نفوس در قبول انوار اشراق امر الهي متفاوت و مختلف اند همچون قابلان جسماني كه در قبول انوار آفتاب جسماني متفاوت و مختلف اند مثلا چون سنگ هاي سياه به غايت و ديگران را هر يك را سياهي كم تر و تنگ تر »
از نظر خواجه مردم پنج صنف اند : اول كساني كه بر طبع خير باشند و خير ايشان متعدي بود. اين طايفه خلاصه آفرينش اند و در جوهر مشاكل رئيس اعظم ...
صنف دوم كساني كه به طبع خير باشند و خير ايشان متعدي نبود و اين جماعت را عزيز بايد داشت ...
صنف سوم كساني كه به طبع نه خير باشند و نه شرير و اين طايفه را ايمن بايد داشت و بر خير تحريص فرمود...
صنف چهارم كساني كه شرير باشند و شر ايشان متعدي نبود و اين جماعت را تحقير و اهانت بايد فرمود به مواعظ و زواجر و ترغيبات و ترهيبات بشارت و انذار كرد تا به طبع خود بازگذارند و به خير گرانيد والا در هوان و خواري مي باشند.
صنف پنجم كساني كه به طبع شرير باشند و شر ايشان متعدي و اين طايفه خسيس ترين خلايق و رذاله موجودات باشند. و طبيعت ايشان ضد طبيعت رئيس اعظم بود و منافات اين صف و صنف اول ذاتي ديگر اينكه خواجه معتقد است در سياسيت به شريعت و حاكم و « دينار » نياز است . و وجود حاكم امري ضروري و اجتناب ناپذير است و حاكم در عقيده آرمان گرايانه خواجه كسي است كه مورد عنايت خداوند بوده و براي خير رسانيدن به امت انتخاب شده است . حاكم انسان مدعي و رئيس روساست و تدبير سياست او حاكم بر همه تدبيرها و سياست هاست و در هر روزگاري جز يك شخص نيست و اينها از صاحبان قوت هاي عظيمي هستند كه همه قوت ها بيشتر است .
خواجه طوسي براي بيان رابطه دين و سياست به جامعه بشري روي آورده انواع اجتماعات را متذكر شده در صدد است كه صراحتا خود خواننده از نوشتار او استنباط نمايد كه رابطه صحيح دين و سياست در مدينه فاضله برقرار مي شود او مي نويسد :
چون افعال ارادي انسان به دو قسم خيرات و شرور تقسيم مي شود اجتماعات نيز منقسم به همين دو قسم است :
اجتماعي كه سبب آن از قبيل خيرات باشد مدينه فاضله نام دارد و اجتماعي كه سبب آن از قبيل شرور باشد مدينه غيرفاضله ناميده مي شود. مدينه فاضله يك نوع بيشتر نيست زيرا حق از تكثر منزه است و خيرات را يك راه بيشتر نيست .
ولي مدينه غيرفاضله سه نوع است : مدينه جاهله ـ مدينه فاسقه ـ مدينه ضاله .
مدينه فاضله از ديدگاه خواجه اجتماع قوي است كه همت هاي آن صرف فراهم آوردن خيرات ازاله شرور مي شود و بين آنها در دو چيز يكي آرا و ديگري افعال اشتراك است . اتفاق آراي آنها مبتني بر اين است كه عقايدشان درباره مبدا و معاد خلق و افعال انسان در اين دنيا مطابق حق و موافق يكديگر است و اتفاق آنها در افعال چنان است كه افعال صادر شده از ايشان مبتني بر حكمت و عدالت و شرايط سياست است عنايت افعال همه آنها يكي است و راه ها و سيره هايشان موافق يكديگر است .
خواجه اركان مدينه فاضله را پنج صنف مي داند :
نخست جماعتي كه عهده دار تدبير مدينه اند. « افاضل »
دوم جماعتي كه عوام را به مراتب كمال اضافه مي رسانند. « ذوي الالسنه »
سوم جماعتي كه قوانين عدالت را در بين اهل مدينه اجرا مي كنند. « مقدران »
چهارم جماعتي كه به حفظ مرز و بوم مشغول هستند. « مجاهدان »
پنجم جماعتي كه غذاها و ارزاق اين اصناف را فراهم مي آورند چه از راه معاملات و ناعات و چه از طريق گردآوري ماليات . « ماليان »
خواجه بيان مي كند اهل مدينه فاضله اگرچه مختلف باشند در حقيقت متفق اند زيرا دل هاي آنها با يكديگر راست است و يكديگر را دوست دارند نظر آنها معطوف به يك غايت يعني سعادت نهايي است و توجه آنها به يك مطلوب يعني معاد حقيقي است ... تفرق و اختلاف و عناد در جماعت صورت پرست اتفاق مي افتد نه در جماعت حقيقت بين .
از طرفي ديگر طبق نوشته خواجه طوسي در اخلاق ناصري طالب ملك بايد واجد هفت خصلت باشد كه عبارتند از :
1 ـ ابوت يعني از جانب پدر به شخص معتبري برسد زيرا حسب به آساني موجب دلجويي افراد و بهره مندي دارنده اش از منزلت و قدر و هيبت مي شود.
2 ـ علو همت كه اين خصلت بعد از تهذيب نفس و غلبه يافتن بر غضب و شهوت به دست مي آيد .
3 ـ متانت راي و اين امر در اثر دقيق و بحث بسيار و فكر صحيح و تجارب نيكو و پندگيري از حال گذشتگان حاصل مي شود.
4 ـ عزيمت تمام يا داشتن قدرت تصميم گيري قطعي كسب هيچ فضيلتي و اجتناب از هيچ رذيلتي بدون اين فضيلت ممكن نيست و ملوك نيازمندترين مردم به آن هستند.
5 ـ صبر بر مشكلات و پشتكار در كارها زيرا كليد همه خواسته ها صبر است .
6 ـ ثروت
7 ـ ياوران شايسته
از اين خصلت ها ابوت ضروري نيست اگرچه داراي اثر بزرگ است و ثروت و ياوران صالح را به وسيله چهار خصلت ديگر يعني همت و راي و عزيمت و صبر مي توان كسب كرد.
خواجه طوسي در خصوص « رياست برتر » در مدينه فاضله كه داراي چهار حالت مي باشد و نوابت يعني نوخاستگان و ناآموزدگان كه پنج صنف مي باشد مفصل مي نويسد.
خواجه نصيرالدين طوسي عزلت پيشه كردن انسان ها را به شدت نكوهش مي كند و گوشه نشينان را به جمادات و مردگان تشبيه مي نمايد. وي معتقد است كه انسان هم در بقاي شخص و هم در بقاي نوع به ياري انواع ديگر و معاونت نوع نياز دارد

جلد اول كتاب « المعجم المفهرس لالفاظ الاحاديث والاقاويل عن الكتب العرفانيه الفارسيه » را پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي در 1171 صفحه به زبان عربي منتشر كرده است . در بخشي از مقدمه كتاب مذكور كتاب معجم المفهرس چنين معرفي شده است :
مهم ترين درون مايه اي كه ادبيات فارسي به جهان هديه كرده است بي ترديد ادبيات عرفاني است . عرفان ايراني كه برگرفته از عرفان پيش از اسلام ايران و كلام آسماني قرآن و سنت و سيره رسول اكرم (ص ) و خاندان پاك و ياران برگزيده اش مي باشد ادبيات فارسي را آنچنان پربار كرده كه صبغه اي جهاني يافته است و دراقصي نقاط جهان دوستداران و پژوهندگان فراواني از ديرباز به بررسي انديشه هاي عرفاني ايراني ـ اسلامي در اين سرزمين كهن پرداخته اند. از آن جا كه متون عرفاني زبان فارسي همواره در كنار آيات قرآن كريم از سخنان گهربار رسول اكرم (ص ) و ائمه اطهار(ع ) و اوليا و مشايخ سود جسته است سالك طريقت و پژوهشگر عرفان و ادبيات عرفاني نياز مبرمي به وجود منبعي دارد كه با سهولت و سرعت بتواند به احاديث و اقاويل عرفاني و ماخذ آنها دست بيابد. اين ضرورت ترديدناپذير پژوهشگران گروه معجم پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي را بر آن داشت تا به تهيه و تدوين معجمي كامل در اين زمينه اقدام كنند. اعضاي گروه پس از برنامه ريزي و تهيه طرح كار آن را به شوراي عالي پژوهشگاه ارائه دادند و پس از تصويب با تلاشي پيگير و هدفمند براي انجام آن همداستان شدند.
معجم احاديث و اقاويل عرفاني شامل دو دوره است :
.1 از قديمي ترين متون عرفاني به زبان فارسي تا قرن هفتم هجري قمري .
.2 متون عرفاني از قرن هفتم هجري تا امروز .
هر دوره نيز شامل دو بخش است كه در دو مجلد جداگانه به چاپ مي رسد :
بخش اول ; معجم المفهرس بخش دوم ; ترجمه و اعراب گذاري .
مراحل كار تهيه اين معجم شامل : .1 استخراج و تقطع احاديث .2 تكثير فيش ها به تعداد كلمات كليدي عبارت .3 سرفصل نويسي .4 مشابه يابي احاديث و ضبط موارد اختلاف آنها .5 مرتب كردن فيش ها به ترتيب الفبايي .6 پاكنويس و بازبيني نهايي است . نيز تصحيح مكرر نمونه هاي چاپي تا مرحله انتشار به عهده پژوهشگران بوده است .
روش كار در اين معجم تا حد زيادي مشابه به المعجم المفهرس احاديث كتب اربعه شيعه است كه توسط همين گروه پيشتر انجام شده است .

جلد دوم « شرفنامه منيري » يا « فرهنگ ابراهيمي » را پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي در 60 صفحه منتشر كرده است . كتاب مذكور از آثار قوام فاروقي (قرن هشتم هـ.ق ) مي باشد و كار مقابله و تصحيح و تعليقات آن را حكيمه دبيران انجام داده است .
در اين جلد علاوه بر شرح لغات از حرف « س » تا « ي » فهرست الفبايي واژه ها نيز درج شده است .

كتاب « مجموعه مقالات اولين همايش تحليل و تنظيم نظام علوم تربيتي » به اهتمام گروه علوم تربيتي شوراي بررسي متون و كتب علوم انساني تدوين يافته و پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي آن را در 488 صفحه منتشر كرده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود :
سير تحول برنامه درسي و ضرورت نگرش راهبردي به آن در عصر تحولات فناوري اطلاعات و ارتباطات نسبت روان شناسي با تعليم و تربيت ضرورت به كارگيري فلسفه تربيت اسلامي در علوم تربيتي اخلاق غمخواري در فرايند تعليم و تربيت ضرورت طراحي و استقرار ساختار ارزيابي كيفيت رشته هاي علوم تربيتي كشور جايگاه اخلاق اسلامي در فرآيند پژوهش هاي علوم تربيتي و عناوين متعدد ديگر.

كتاب « بررسي وضعيت تحقيقات علوم انساني در مسائل زنان » را ثريا مكنون تاليف كرده و انتشارات پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي آن را در 179 صفحه منتشر كرده است . در فهرست مطالب كتاب مذكور عناوين زير ديده مي شود : بررسي وضعيت موجود تحقيقات در مسائل زنان سابقه پژوهش در حوزه زنان در ايران اشكالات موجود در پژوهش هاي انجام يافته در حوزه زنان و عناوين متعدد ديگر.