پيامبر اكرم (ص ) براي امت اسلامي در تمام اعصار و زمان ها « اسوه حسنه » است يعني موجودي كامل و داراي همه خصال و صفات و فضايل و مشخصه هايي كه راهنماي رشد و كمال بالندگي و پويايي و سعادت و رستگاري در همه شئون و جلوه هاي حيات ارضي و سمائي مي باشد. قرآن كريم اين گونه به اسوه و الگوي كامل رشد و كمال بودن رسول خدا (ص ) تصريح مي فرمايد :
« لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه »
« و شما امت اسلامي را در اقتدا به رسول خدا كه اسوه بزرگ الهي است خير و سعادت نيكو و بسيار خواهد بود . » (1 )
الگو و اسوه بودن پيامبر اكرم (ص ) نه تنها در عبادت و پرستش تعليم و تربيت تقوا و وارستگي عفو و گذشت ايثار و فداكاري و هر موضوع مرتبط با پيوند و ارتباط هاي عاطفي و مادي و معنوي در حيطه زندگي اجتماعي و اقتصادي كه در سيره و روش « سياسي » و پيوند خورده با « حكومت » نيز تعميم مي يابد و چه بسا در مسائل سياسي و حكومتي به دليل وسعت و گستردگي خاصي كه دارد از منزلت و اهميت بيشتر و نقش بنيادي و اساسي تري برخوردار باشد.
اسوه و الگو بودن پيامبر اكرم (ص ) در سيره و روش سياسي به طور مستقيم با زمامداران و كارگزاران و مسئولان حكومت اسلامي در هر عصر و زمان و از جمله در عصر حاضر مرتبط مي گردد و هم اينان هستند كه بايد در سطح مديريت كلان سياسي در تمام ابعاد و جلوه ها و با همه بخش هايي كه به صورت زير مجموعه هرم حكومتي اسلام نقش آفريني مي كنند از رسول خدا(ص ) پيروي و تبعيت نمايند و سيره و روش هاي الهي آن پيشوا و رهبر و زمامدار بزرگ حكومتي را الگوي مديريت و قدرت و رياست خويش قرار دهند.
تاريخ سياسي اسلام مشحون از سيره و روش هاي سياسي و حكومتي رسول خدا(ص ) مي باشد كه هر كدام از آنها براي عصر ما و دولتمردان و كارگزاران ما بهترين و زيباترين الگو و روش براي تدبير صحيح امور و تحقق مديريت سالم سياسي به نحو مطلوب و منطبق با اهداف و آرمان هاي حكومت اسلامي به شمار مي رود.
آنچه در ذيل مي آيد نمونه اي است از مصداق ها و نمونه هاي گوناگوني كه به صورت درس و پيام هاي ژرف و راهگشا از سيره و روش سياسي پيامبر خدا در تاريخ اسلام به ثبت رسيده و براي عصر و زمان ما ذخيره گرديده است :
رسول گرامي اسلام حضرت محمد(ص ) در مسئوليت ولايت و رهبري سياسي و در راس حكومت اسلامي و در حالي كه هم زمامدار جامعه و كشور اسلامي بود و هم فرماندهي كل قواي مسلح را به عهده داشت غنائمي كه در جنگ « حنين » به دست آمده بود بين مهاجرين (مردم مسلمان قريش ) تقسيم نمود و به انصار (مردم مسلمان مدينه ) سهمي اختصاص نداد. رسول خدا(ص ) بنابر مصالحي كه تشخيص مي داد اينگونه عمل نمود لكن برخي از انصار كه در پيشرفت اسلام سهم بزرگي داشته و خدمات درخشاني كرده بودند ناراحت شده و از آن حضرت رنجيده خاطر شدند و آن را تحقير و بي احترامي نسبت به خود تلقي كردند.
اين خبر به رسول اكرم (ص ) رسيد. دستور داد انصار در يك جا جمع شوند و جز آنان كسي در آن مجلس شركت نكند.
پيامبر خدا(ص ) به اتفاق حضرت علي (ع ) به مجلس آمدند و در ميان جمعيت قرار گرفتند. سپس رسول اكرم (ص ) مسلمانان انصار را مخاطب قرار داد و چنين فرمود :
من از شما پرسش هايي مي كنم و به من پاسخ دهيد.
انصار عرض كردند : پرسش كنيد.
پيامبر(ص ) فرمود : آيا شما گمراه نبوديد و خداوند متعال به وسيله من شما را هدايت كرد
عرض كردند : چنين است .
پيامبر (ص ) پرسيد : آيا شما در پرتگاه سقوط نبوديد و خداوند به وسيله من شما را خلاص و رهايي بخشيد
عرض كردند : چنين است .
پيامبر اكرم (ص ) پرسيد : آيا شما دشمن يكديگر نبوديد و خداوند به وسيله من شما را با هم مهربان كرد
انصار پاسخ دادند : آري چنين است .
سپس پيامبر خدا(ص ) چند لحظه سكوت كرد. بعد چنين فرمود :
چرا شما با برشمردن كارهاي خود جواب مرا نمي گوئيد
عرض كردند : چه بگوئيم
رسول خدا(ص ) فرمود :
« شما مي توانيد بگوييد : اي پيامبر از مكه اخراجت كردند و ما تو را پذيرفتيم تو بر جان خود خائف و هراسناك بودي و ما تو را امان و پناه داديم ديگران گفتارت را تكذيب كردند و ما تو را تصديق نموديم . »
اين يادآوري ها و حق شناسي هاي رسول اكرم (ص ) چنان در انصار تاثير كرد و آنان را دگرگون ساخت كه با صداي بلند گريستند. بزرگان انصار برخاستند و دست پيامبر را بوسيدند و از عمل آن حضرت در تقسيم غنائم اظهار رضايت و خشنودي نمودند و گفتند :
« ثروت ما نيز همه در اختيار شما اگر مايل هستيد آن را هم بين مسلمانان قريش تقسيم كنيد كساني كه اظهار عدم رضايت كردند سو نيتي نداشتند و اينك از گفته خود استغفار مي كنند و شما نيز در پيشگاه پروردگار براي آنان طلب مغفرت و آمرزش كنيد. »
پيامبر اكرم (ص ) اينگونه دعا كرد : « خدايا انصار و فرزندان آنان و فرزندان باقيماندگان آنان را ببخش و بيامرز » (2 )
در اين سيره و روش سياسي از جانب رسول گرامي اسلام (ص ) دو اصل مهم مورد توجه و عمل قرار گرفته است :
اصل اول يادآوري نعمت رسالت و هدايت است .
رسول خدا(ص ) پس از مواجهه با اعتراض و ناخشنودي انصار از نحوه تقسيم غنائم جنگ با يادآوري نعمت رسالت و هدايت ـ كه غير قابل مقايسه با ساير نعم و مواهب مي باشد و سعادت و رستگاري و كسب حيات جاودان و ابدي بشر در آخرت با آن پيوند مي خورد ـ گروه معترض را به دستور صريح خداوند مبني بر تبعيت از رسول الهي كه « اسوه حسنه » است آگاهي و بينش مي دهد. اين آگاهي بخشي كه پيشتر تثبيت شده و هم اينك به دليل تاثيرات منفي جاذبه هاي مالي لحظه اي به فراموشي رسيده بود مجددا با اين روش پسنديده يادآوري ميشود.
رسول خدا(ص ) نعمت رسالت را با موضوعاتي چون عبور مردم از بيراهه ضلالت و ورود در شاهراه هدايت نجات از پرتگاه هاي سقوط و رفع كينه ها و دشمني ها و تفرقه ها و رسيدن به مودت ها و همبستگي ها و يكپارچگي ها يادآوري مي نمايند.
اصل دوم حق شناسي و قدرداني از خدمات و مجاهدت هاست .
رسول خدا(ص ) پس از يادآوري دو نعمت بزرگ رسالت و هدايت و آثار و ثمرات ارزشمند و رهايي بخش خود براي امت اسلامي به روشي ديگر روي مي آورند و از تلاش و فعاليتهاي مستمر و خالصانه مسلمانان انصار سپاسگزاري مي كنند و خدمات و مجاهدات آنان را برمي شمرند و به ياد مي آورند.
پيامبر اكرم (ص ) با برشمردن خدمات و مجاهدات انصار و حق شناسي و تجليل از آنان اشك شوق در ديدگانشان جاري گرداند و به اين وسيله و با اين روش پسنديده به جانب خويش جلب و جذب نمود و به واكنش مثبت در برابر عملكرد منفي قبلي در اعتراض به نحوه تقسيم غنائم واداشت .
از آنچه از نظر گذشت نتايج ذيل حاصل مي گردد :
1 ـ اعتراض به رسول خدا (ص ) در تقسيم غنائم جنگي يك خطا و اشتباه بزرگ محسوب مي شود كه گروهي از مسلمانان يعني انصار مدينه مرتكب گرديدند. رسول اكرم (ص ) بنا به تصريح قرآن كريم داراي « عصمت » و متصل به « وحي » و به دور از « هواي نفس » مي باشد(3 ) و طبيعي است كه براساس رضايت خدا و اطاعت مطلق از تعاليم دين او تصميم ميگيرد . همچنين پيامبر اكرم (ص ) بر اهل ايمان « ولايت » دارد(4 ) و اطاعت و فرمانبرداري از او واجب و لازم است (5 ) .
2 ـ مواجهه باخطا و اشتباه و تلاش براي اصلاح افراد يكسان و داراي يك شيوه ثابت و قابل تعميم به همه اشخاص و گروه ها نمي باشد بلكه براساس نوع خطا و مخاطبين شيوه مواجهه بايد انتخاب گردد. « انصار » از مسلمانان خالص و تلاشگر بودند كه از پيامبر اكرم (ص ) دفاع و حمايت نمودند و او را پناه دادند و از آسيب هاي دشمنان محفوظ داشتند. طبيعي است كه خطا و اشتباه اين افراد ـ كه اهل عناد و دشمني نبودند ـ روشي ملايم و دقيق و ظريف را مي طلبيد.
3 ـ يادآوري نعمت هاي بزرگ معنوي كه نزول وحي و بعثت پيامبر(ص ) براي نجات و رهايي از ظلمت كفر و گمراهي و پليدي هاي معاصي و مفاسد و ورود در راه روشن و پرفروغ حق و بسترسازي براي رشد و كمال و بالندگي و پيشرفت در تمام شئون حيات معنوي و مادي و دنيايي و اخروي مي باشد و رهايي از تفرقه ها و تشتت ها و تنازع و درگيري ها و نيل به وحدت و همبستگي و اقتدار را به ارمغان آورد همواره و در هر عصر وسيله اي براي جلوگيري از خطاها و غفلت ها و به خمودي و خفتگي درآمدن و از حقيقت دين فاصله گرفتن است . اين روش امروز نيز بسيار موثر و سازنده است و چنانچه به خوبي در آثار فكري و تلاش هاي عملي دوستداران و فعالان « وحدت اسلامي » متجلي گردد فطرت هاي خفته را بيدار مي سازد و بيراهه هاي تفرقه و تنازع را مسدود مي نمايد و مسلمين را در محدوده كشور خويش و گستره جهان اسلام به اتحاد و انسجام اسلامي رهنمون مي شود.
4 ـ روش حق شناسي و قدرداني از خدمات انقلابي و مجاهدت هاي دير پا و وقفه ناپذير عناصر و گروه هايي كه در پيشرفت اسلام و تحقق نظام سياسي و حكومتي آن نقش ارزنده اي ايفا نموده اند در هر شرايط و مناسبتي لازم و ضروري ميباشد. اين سيره و روش سياسي تا آنجا داراي كاربرد مفيد است كه حتي عناصر خدوم و تلاشگري را كه گاهي به خطا مي افتند متذكر و متحول مي سازد و باعث مي گردد به وجد آيند و اشك شوق در ديدگانشان حلقه زند و به اشتباه موضعي خود واقف شوند.
5 ـ رهبران و زمامداران حكومت اسلامي در هر عصر و زمانه اي بايد اين دو سيره و روش را در تعامل با عناصري كه سابقه خدمات ارزنده به اسلام و كشور اسلامي دارند و در مسئوليت هايي همچون رياست يا معاونت يا مشاورت در امور سياسي فرهنگي اقتصادي نظامي علمي و صنعتي برخوردار مي باشند به ظهور و بروز در آورند. يعني هم نعمت عظيم و جاودانه اسلام و نبوت و در پي آن هدايت و رستگاري را در خاطره ها زنده كنند و به ياران و عناصر فكور و خدوم يادآور شوند كه حكومت اسلامي و قدرت و توان و مقام و رياست و فرصت هاي تلاش و مجاهدتي كه به دست آورده اند در پرتو نزول نعمت آسماني وحي و كتاب و نبي الهي و تعاليم و قوانين جامع و رهايي بخش اسلام ميباشد و بايد هميشه و در هر شرايط خود را وامدار دين مبين بدانند. و هم اين كه تلاش ها و جهادها و مبارزات سياسي و فكري و فرهنگي عناصر فعال و موثر در نظام اسلامي را قدرشناس باشند و در شرايط خاص و متناسب با كدورت يا نزاع و اختلافي كه پديد مي آيد مورد تمجيد قرار دهند و از آن براي رسيدن به مودت و وحدت استفاده كنند.
6 ـ دولتهاي اسلامي كه هر دوره و براساس قانون اساسي نظام جمهوري اسلامي روي كار مي آيند و وارد گردونه مديريت كلان سياسي و اجرايي خارج ميشوند بايد از تلاش ها و سخت كوشي ها و رنج و مرارتهاي روساي خالص و صادق و خدوم و فداكار دولت قبلي قدرداني و تجليل كنند و آن گونه نباشد كه اين آمد و شدهاي سياسي باعث شود كه تلاش و خدمات ارزنده و زيربنايي ديگران در محاق فراموشي قرار گيرد. همين حق شناسي و قدرشناسي زمينه هاي مناسب را براي استفاده از تجربه هاي مسئولان كارآمد و مدير و مدبري كه كارنامه اي درخشان از دولت هاي قبلي برجاي نهاده اند آماده و مهيا مي كند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقي :
1 ـ قرآن كريم سوره احزاب (33 ) آيه 21
2 ـ ارشاد مفيد ص 67 الحديث ج 3 ص 421 و 422
3 ـ سوره نجم (53 ) آيه 1 ـ3
4 ـ سوره احزاب ـ33 ) آيه 6
5 ـ سوره محمد (47 ) آيه 33
اسوه و الگو بودن پيامبر اكرم (ص ) در سيره و روش سياسي به طور مستقيم با زمامداران و كارگزاران حكومت اسلامي در هر عصر و زمان و از جمله در عصر حاضر مرتبط مي گردد و هم اينان هستند كه بايد در سطح مديريت كلان سياسي در تمام ابعاد و جلوه ها و با همه بخش هايي كه به صورت زيرمجموعه هرم حكومتي اسلام نقش آفريني مي كنند از رسول خدا(ص ) پيروي و تبعيت نمايند و سيره و روش هاي الهي آن رهبر و زمامدار بزرگ حكومتي را الگوي مديريت و قدرت و رياست خويش قرار دهند
در نظام سياسي اسلام مواجهه با خطا و اشتباه و تلاش براي اصلاح افراد يكسان و داراي يك شيوه ثابت و قابل تعميم به همه اشخاص و گروه ها نمي باشد بلكه براساس نوع خطا و مخاطبين شيوه مواجهه انتخاب مي گردد. طبيعي است رفع خطا و اشتباه افرادي كه اهل عناد و دشمني نمي باشند روشي ملايم و دقيق و ظريف را مي طلبد كه در سيره سياسي رسول اكرم (ص ) نمايانده و معرفي شده است
رهبران و زمامداران حكومت اسلامي در هر عصر و زمانه اي بايد به ياد آورند كه قدرت و توان و مقام و رياست و فرصت هاي تلاش و مجاهدتي كه به دست آورده اند در پرتو نزول نعمت آسماني وحي و كتاب نبي الهي و تعاليم و قوانين جامع و رهايي بخش اسلام مي باشد و بايد هميشه و در هر شرايط خود را وامدار دين مبين بدانند.
دولت هاي اسلامي كه در هر دوره و براساس قانون اساسي نظام جمهوري اسلامي روي كار مي آيند و وارد گردونه مديريت كلان سياسي و اجرايي مي شوند بايد از تلاش ها و سخت كوشي ها و رنج و مرارت هاي روساي خدوم و فداكار دولت هاي قبلي قدرداني و تجليل كنند و آن گونه نباشد كه اين آمد و شدهاي سياسي باعث شود كه خدمات ارزنده و زيربنايي ديگران در محاق فراموشي قرار گيرد. همين حق شناسي و قدرشناسي زمينه هاي مناسب را براي استفاده از تجربه هاي مسئولان كارآمد و مدير و مدبري كه كارنامه اي درخشان از دولت هاي قبلي بر جاي نهاده اند آماده و مهيا مي كند
يادآوري نعمت بزرگ « رسالت » كه منجر به مسدود شدن بيراهه « ضلالت » و گشوده شدن شاهراه « هدايت » گرديد فطرت هاي خفته را بيدار مي سازد و تفرقه و تنازع را كاهش مي دهد و مسلمين را در محدوده كشور خويش و گستره جهان اسلام به اتحاد و انسجام اسلامي رهنمون مي شود