تهران قديم در نمايشگاه 100 سالگي قانون بلديه در ايران
مجيد زندي
تهران شهرداري دارد نه يكي كه 22 منطقه و دهها ناحيه اما هنوز شهر نشده شهري كه ويژگي هاي كامل يك شهر را داشته باشد اين موضوع را مي توان از تصاوير قديمي تهران در نمايشگاه اسناد نقشه ها و تصاوير از يكصد سال گذشته تهران حداقل پس از تصويب قانون بلديه در سال 1286 مشاهده كرد . بلديه اي كه روزگاري از دهي بزرگ به پايتخت يك كشور تبديل شده و طي يك قرن اخير فراز ونشيب هاي بسياري را تجربه كرده و بر حسب نياز مركز حكومت توسعه و پيچيدگي هايي پيدا كرده است .
يكصدمين سالگرد تصويب قانون بلديه كه بعدها به قانون شهرداري تهران تبديل شده فرصت مغتنمي بود كه با حضور در نمايشگاه شهرداري تهران تاملي تاريخي ـ تحليلي به اين به اصطلاح كلان شهر آسيايي امروز داشته باشيم تا بدين ترتيب روشن شود كه شهر تهران در مسير رشد و توسعه خود با چه مسايل و محدوديت هايي روبرو بوده و چه نقاط ضعفي را پشت سر گذاشته و چه مشكلات يا احيانا فرصت هايي را در پيش رو دارد.
از اين جهت مي گويم هنوز تهران شهر نشده كه روزگاري را مجسم كنيم مردمي كه مي خواستند از شرق به غرب شهر كوچكي چون تهران را با درشكه بروند سه ساعت طول مي كشيد و امروز هم اگر بخواهند همين مسير را با خودرو بروند در بسياري مواقع در گره هاي ترافيكي و دود ودم جهنمي آن همين زمان از عمر شريف خود را بايد تلف كنند با اين تفاوت كه در آن سه ساعت گذشته مي توانستند از اكسيژن محيط و مناظر طبيعي اطراف هم بدون هياهوي امروز استفاده ببرند و اكنون هرقدر كه بيشتر در ترافيك مي مانند ريه هاي آنها سياهتر و تنفس آنها بخاطر استنشاق دود و سم دي اكسيدكربن سخت تر مي شود.
البته نمي توان كتمان كرد كه در مسير توسعه فضاي سبز و ساخت بزرگراهها و نوسازي محيط شهري كاري نشده است كه در همين نمايشگاه نيز تصاوير بسيار زيبايي از بزرگراهها مترو و فضاي سبز و پارك هاي بزرگ جديد به نمايش گذاشته شده كه بسيار زيبا و فراموش نشدني است ; اما انتظار آرماني هر فردي حفظ دستاوردهاي باارزش مربوط به هر هر انساني نهفته است همچنانكه آدمي دوست ندارد پول و ثروت را به بهاي از دست دادن سلامتي خود به چنگ آورد اين علاقه هم در هر انساني نهفته است كه به توسعه يافتگي در عين حفظ سنت ها آئين رفتار و حتي نمادهاي قديمي برسد و يكي را فداي ديگري نسازد.
به همين دليل است كه مي گويم تهران هنوز شهر به معناي كامل نشده است چرا كه در اين شهر حضور هر مدرني به ازا از دست دادن سنتي تمام مي شود و اين اصلا براي آينده ما مناسب نيست زيرا همانهايي كه مبلغ مدرنيسم هستند به اين رفتار ما خورده خواهند گرفت كه چه زود گذشته خود را فراموش كرده اند !
نگاهي به تصاوير كهنه و رنگ و رو رفته و حتي تجهيزات نقشه كشي و مهندسي عرضه شده در نمايشگاه « هر حرف تصوير » به ما مي گويد كه از همان ابتدا همه وظايف شهر از رفت و روب كوچه ها و خيابانها تا قيمت گذاري بر نرخ گوشت و جلوگيري از نصب ناوداني كه آب باران را به روي رهگذران مي ريزد اعلام ممنوعيت استعمال ترياك و تصويب قانون شوفرها (راننده ها) و... برعهده شهرداري بوده است .
اكنون معتقديم صدسالگي قانون بلديه فرصتي است براي مديران شهري تا لختي تامل كنند و آن بخش از كارها را كه مي توانند به مردم واگذارند و شهرداري در عرصه حفظ زيبايي ظاهر و باطن شهر قانونگذار باشد و ناظر خصوصا اينكه بخش اعظم تلاش خود را صرف فرهنگ سازي نمايد چرا كه اگر فرهنگ حفظ اصالت ها در دل و ذهن مردم جاي گيرد خودشان به يك شهردار و مامور شهرداري تبديل مي شوند و بسياري از هزينه هاي مراقبتي و نظارتي امروز شهرداري كاهش خواهد يافت .
آري ديدن عكس هاي يكصد سالگي بلديه تهران بهانه اي بوده است كه ما از پوسته ظاهري اين تصاوير به باطن شهر و مديريت شهري بپردازيم و حداقل در اين عرصه به درد دل و آرزوهاي سالمندان اين شهر گوش فرادهيم كه هم گذشته را ديده اند و هم امروز را تا از اين رهگذر آينده شهري چون تهران و همه شهرهاي ريز و درشت كشور را بهتر از امروز بسازيم .
خانم مسني كه با تماشاي تصاوير قديم تهران به مرور خاطرات گذشته خود مي پرداخت در گفت وگو با گزارشگر ما خود را خليلي معرفي مي كند و مي افزايد : من هنگامي كه متون قديمي قانون بلديه را مي خواندم به اين نتيجه رسيدم كه نه در آن دوره كه حتي اكنون كه 100 سال از عمر قانون شهرداري تهران مي گذرد هنوز مردم اين قوانين را رعايت نمي كنند چرا كه اگر رعايت قانون در كشور ما امري پذيرفته شده بود ما تا اين حد مشكلات ساخت و ساز بي در وپيكر و آلودگي هاي هوا و محيط زيست را ندانستيم .
وي كه مطرح مي سازد به بسياري از كشورها و شهرهاي اروپايي آمريكايي و آسيايي و تقريبا تمام پايتخت هاي كشورهاي اروپايي سفر كرده مي افزايد : نمي دانم چه مشكلي در وجود ما هست كه دوست نداريم گذشته خود را حفظ كنيم و به آساني همه را فراموش مي كنيم و نشانه هاي زندگي قديمي را هم تخريب مي كنيم در حاليكه در همه دنيا توسعه و تغييرات داريم اما آنها اصل ساختمانها را نگه مي دارند . در بسياري از مراكز قديمي دنيا وقتي از بيرون مي بينيد شهر 1000 ساله است اما هنگامي كه به داخل خانه ها مي رويد همه امكانات مدرن روز را فراهم آورده اند.
خانم خليلي مي افزايد : آنها اصالت شهر را به هيچ چيز نمي فروشند در حاليكه در تهران اصالت ها را به دلايل عادي حتي با ميل خود مردم تخريب مي كنند و براي ساخت يك بناي جديد بناهاي قديمي را با حيله هاي مختلفي خراب مي سازند و حتي زير درختان سبز آب جوش و روغن سوخته مي ريزند تا بتوانند آن را نابود سازند!
وي مي گويد : البته اين اصالت در برخي مناطق محدود همچون حسن آباد حفظ شده يا سعي كردند آنچه را كه خراب كرده بودند دوباره بازسازي كنند كه نشان مي دهد متوجه اشتباه خود شده اند زيرا اگر شهري هويت داشته باشد مردم آن هم اين هويت را سرلوحه كارهاي خود قرار مي دهند و جرم و جنايت كاهش مي يابد.
اين شهروند تهراني ادامه مي دهد : ساختمانهاي تهران را هم اگر نگاه كنيد در مي مانيد كه اين شهر نه شرقي است و نه غربي چرا كه هيچ نشاني از معماري ايراني ـ اسلامي ندارد از معماري چيني و ژاپني گرفته تا معماري اروپايي وغربي نماي ظاهري شهري شده است كه آلودگي هاي هوايي آن ساختمانها را هم زشت تر ساخته است .
وي مي گويد : به همين دليل تهران اكنون برايم اصلا زيبايي ندارد و دوست ندارم در آن به گردش بپردازم زيرا حتي اگر بخواهم به امامزاده اي بروم و ياد گذشته ها را در دل زنده كنم آنقدر بايد در ترافيك بمانيم كه از هرچه سفر درون شهري متنفر مي شويم .
وي درباره دلايل خود از اين تنفر از نماي شهر تهران مي گويد : نماي شهر بايد آرامش دهنده باشد. در شهري كه از بوق خودروها و موتورسيكلت ها گرفته تا ترافيك سرسام آور خودروها و اتوبوس ها لحظه اي كم نمي شود ديگر چه انتظاري از آرامش داري به همين دليل است كه مي گويم گرفتاري جامعه اين است كه مردم قانون را رعايت نمي كنند و هر كس دوست دارد فقط كار خودش را پيش ببرد.
خانم خليلي ادامه مي دهد : به همين دليل است كه من اين عكس ها را با حسرت نگاه مي كنم چرا كه هم ساختمانها و هم اطرافيان آدمها به فكر القا آرامش به ديگري بودند و اين هويت را من اكنون فقط در برخي از ساختمانهاي قديمي كه در گوشه و كنار شهر وجود دارد مي بينم . ساختمانهايي كه هنر و هويت ايراني ـ اسلامي مردم ما را هم در خودش داشته و اكنون در ساختمانهاي سر به فلك كشيده تهران و بقيه شهرهاي بزرگ كشور ديده نمي شود.
وي مي افزايد : از اين جهت است كه مي گويم نمايشگاه « هر حرف تصوير » چون آدمي را با اصالت گذشته آشنا مي سازد بسيار با ارزش است و اگرچه تاكنون حتي در همين نگارخانه نمايشگاههاي متعددي را ديده بودم اين نمايشگاه برايم بسيار با ارزش تر است .
آقاي عباس تهراني كه در بهمن ماه 1315 در تهران بدنيا آمده و اصل ونسب خود را هم تهراني معرفي مي كند پس از بازديد از نمايشگاه تهران قديم در گفت وگو با گزارشگر ما مي گويد : من آنچه را كه از ظاهر از دست داديم آنقدر نگران نيستم كه باطن ما تغيير كرده است ! ما مردم عوض شديم و اين برايم بسيار عذاب آورتر از آن است كه بگويم چرا ظاهرو نماي شهر عوض شده است اگر چه به ظاهر هم اهميت مي دهم .
وي خود را متولد بازارچه قوام السلطنه خيابان ري مي داند و درباره تغييرات تهران در 70 سال اخير مي افزايد : در آن سالها ما در خيابان لرزاده ميدان خراسان ساكن بوديم . نمي توان ساختمانهاي فرسوده را به هر قيمتي كه شده حفظ كرد اكنون تهران داراي زيبايي هاي ظاهري فراواني شده است كه نمي توان آن را ناديده گرفت . منتها چيزي كه مرا نگران مي كند مادي گرا شدن مردم است كه اجازه نمي دهند همنوعان آنها آرامتر زندگي كنند.
وي سادگي را ويژگي اصلي مردم قديم معرفي مي كند و مي افزايد : آن دوران اگر كسي در خانه اش آشي مي پخت دوست نداشت تنها بخورد و براي در و همسايه هم مي داد اما اكنون مردم دوست دارند غذاها را درون سطل زباله بريزند اما به ديگري ندهند و اين تلخي هاي زندگي جديد باعث نگراني من شده است . در حاليكه اكنون ديگر آن خانه كاهگلي را نداريم و به جبر زمانه آپارتمان نشين شديم ولي همچنان افسوس گذشته شيرين را مي خوريم چرا كه آپارتمان را يك زندان براي خود مي دانم .
وي در توجيه اين نظر خود ادامه مي دهد : آپارتمان نشيني يعني مستاجري زيرا اگر بخواهي ميخي به ديوار خانه بكوبي صداي همسايه درمي آيد و حتي دويدن كودكان در اين آپارتمان غيرممكن شده است ضمن آنكه اگر به همسايه ها هم بگويي راه پله آپارتمان را تميز نگه داريد مي گويند به تو چه مربوط ! در حاليكه در گذشته هر همسايه اي حتي به نظافت پياده روي منزل همسايه هم همت مي كرد و جارو مي زد.
وي ادامه مي دهد : آن دوران اگر كسي در خانه شما مستاجر بود كسي متوجه نمي شد كه او مستاجر است و ما هم فخر نمي فروختيم چرا كه اصلا كسي متوجه نمي شد كداميك مستاجر و كداميك صاحب خانه است زيرا هرچه داشتيم با هم مي خورديم در حاليكه اكنون فرزندان حتي نمي خواهند با پدر و مادر خود زندگي كنند.
وي كه دوران جواني و ميانسالي خود را با شغل خرازي (لوازم التحريري ـ خياطي ) سپري كرده است ادامه مي دهد : هر زماني مشكل دوران خودش را دارد ولي آدمها بايد تلاش كنند هويت خودشان را فراموش نكنند زيرا انسانيت چيزي است كه زمان ندارد و خوبي ها براي هميشه خوب خواهند بود.
آقاي عليرضا مرادي كه عكس هاي جديد تهران را به موازات عكس هاي قديم تهيه و در نمايشگاه در معرض ديد عموم قرار داده درباره تصاوير موجود در نمايشگاه هم مي گويد : مشكل ما براي تهيه عكس هاي جديد و هماهنگي آن با عكس هاي قديم اين است كه بسياري از نماهاي شهر تغيير كرده و تكرار را تقريبا غيرممكن ساخته است .
وي كه در 15 سال اخير از سطح شهر تهران عكسبرداري مي كند ادامه مي دهد : تاكنون 10 هزار قطعه عكس از نماهاي عمومي شهر ومشاغل و فعاليت هاي مردم تهيه كردم و چون متاسفانه بسياري از مكانهايي كه آن دوران عكاس با زاويه ديد خاص گرفته بود اكنون از بين رفته و در مقابل آن زاويه ديد ساختمانها و برج هايي بنا شده كه اجازه نمي دهد همه زواياي عكس هاي قديم تكرار شود.
آقاي مرادي ادامه مي دهد : البته هنوز هم مي توان در گوشه و كنار شهر عكس هايي تهيه كرد كه تكرار عكس هاي قديم باشد اما شهر آنقدر بزرگ شده كه نمي توان ابتدا و انتهاي شهر را در آن جمع كرد و همه مختصات عكس قديم را در آن ديد.
وي كه عكس هاي پانوراماي (ديدباز) فراواني از سطح شهر تهران گرفته ادامه مي دهد : عكس هايي كه امروز مي گيرم آن را در كنار عكس هاي 50 سال قبل قرار مي دهم كه اميدوارم عكس هايي كه در 50 سال آينده از شهر تهران گرفته مي شود به مراتب تهران را زيباتر از وضع امروز به تصوير بكشد.
وي درباره راهكار پيشنهادي خود براي حفظ بافت هاي قديمي شهر در عين توسعه و نوسازي ادامه مي دهد : من مي خواهم تغييرات شهر به گونه اي باشد كه زيبايي هنري و معماري شهر نابود نشود و اين كار در بسياري از كشورها به خوبي جواب داده كه آنها با حفظ ظاهر هنري و معماري اصيل بنا آن را از درون بازسازي مي كنند كه چه بسا بافت قديم ظاهري روي بافت جديد مي نشيند و استحكام آن هم بيشتر خواهد شد.
وي افزايش جمعيت شهري را يكي از موانع اصلي حفظ بافت هاي قديم مي داند و مي افزايد : افزايش جمعيت يكي از مشكلات است اما در همان كشورها هم كه افزايش جمعيت داشتند كاري كردند كه معماري اصيل آنها حفظ شود. آنها هم توسعه داشته و دارند ولي تا اين حد تخريب ندارند.
آقاي حسين حسن پور رئيس دبيرخانه ستاد يكصدمين سال تصويب قانون بلديه شهر تهران و مدير نمايشگاه « هر حرف تصوير » هم به گزارشگر ما مي گويد : ستاد بزرگداشت يكصدمين سال تصويب قانون بلديه تهران با هدف گراميداشت اين قانون از بهمن ماه سال گذشته تشكيل شد و اين نمايشگاه به مناسبت ايام الله دهه فجر و با هدف يادآوري خاطرات گذشته به روي مردم گشوده شده كه خوشبختانه با استقبال مناسب مردم استادان پژوهشگران و تمامي دوستداران آشنايي با تهران قديم مواجه شده است .
وي ادامه مي دهد : به دليل محدوديت جا نتوانستيم همه تصاوير نقشه ها و اسناد و ادوات مهندسي قديمي موجود را در اين نمايشگاه در معرض ديد علاقمندان قرار دهيم اما تلاش كرديم با انتخاب برخي از عكس ها اسناد تاريخي شهرداري تهران از جمله اعلاميه ها اطلاعيه ها احكام مكاتبات و قوانين شهرداري را براي تماشاي مردم گرد آوريم .
وي مي گويد : براي نخستين بار در اين نمايشگاه تصاوير شهرداران صد سال اخير تهران هم در معرض ديد عموم قرار گرفته و علاوه بر عكس هايي از گوشه و كنار تهران قديم عكس هاي مقايسه اي تهران امروز به همراه تصاوير پانوراميك (ديدباز) از شهر تهران بزرگراها و فضاهاي سبز تهران مجموعه اي كمياب و ارزشمندي را براي شهروندان علاقمند و مهمانان فراهم آوريم .
وي مي گويد : اين نمايشگاه همه روز از ساعت 9 تا 19 در نگارخانه انديشه در خيابان دكترعلي شريعتي نرسيده به پل سيدخندان به روي علاقمندان گشوده است .
برگزاري چنين نمايشگاههاي نه تنها در يك نگارخانه كه در گوشه و كنار هر شهري ضروري است تا مردم با شناخت از نحوه زندگي مردم زمانه قديم با هويت گذشتگان خود بيشتر آشنا شوند و چه بسا اين گونه نمايشگاهها مي تواند به موزه شهرداري تبديل شود تا در طول سال مردم علاقمند براي مشاهده وضعيت گذشته شهر به آنجا مراجعه كنند.
همچنانكه اين نمايشگاه به ما مي گويد كه قانون شهرداري اگرچه 100 ساله شده اما هنوز بسياري از بندهاي اين قانون عملي نشده است و هنوز براي اجراي آن بايد كارهاي فراواني انجام داد. اگرچه اگر همين عكس ها هم نبودند بسياري از مردم امروز نمي توانستند با لباس هاي مردم آن دوران خانه ها و مشاغل و معابر و خودروهاي قديمي آشنا شوند تماشاي اين تصاوير را به ويژه به جوانان و نوجوانان توصيه مي كنيم .
اين نمايشگاه فرصتي مغتنم است تا مسير تغييرات ظاهري شهر تهران را در قالب تصاوير نقشه ها و اسناد تاريخي نشان دهد و اگر پيري سالخورده در كنارت باشد براي هر تصويري مي توان داستاني نوشت
در عكس هاي تهران قديم از آلودگي و آهن و دود خبري نيست همين ويژگي خود ميراثي فرهنگي محسوب مي شود كه براي احيا آن ـ عليرغم استفاده از امكانات جديد ـ بايد تلاش كرد
خانم خليلي از سالمندان تهراني : ساختمانهاي تهران امروز از آرامش معماري ايراني و اسلامي فاصله گرفته است نه تنها نماي شهر آرامش ندارد كه صداي بوق خودروها و موتورسيكلت ها و ترافيك سرسام آور هم گرفتاري ديگر مردم اين شهر شده كه به نظرم همه اين مشكلات به دليل عدم رعايت قانون از سوي مردم و مسئولان پديد آمده است
آقاي حسين حسن پور رئيس دبيرخانه يكصدمين سال تصويب قانون بلديه تهران : اين نمايشگاه به مناسبت ايام الله دهه فجر انقلاب اسلامي و با هدف مرور خاطرات گذشته برپا شده كه علاوه بر عكس هايي از گوشه و كنار تهران قديم و جديد اسناد تاريخي و تجهيزات مهندسي شهري قديم را در معرض ديد عموم قرار داده است
