طرحي نو
محمدكاظم تقوي
نيم نگاهي به تاريخ حوزه
حوزه هاي علميه شيعه
ميراث داران و مرزبانان مكتب حياتبخش اهل بيت (ع ) مي باشند. عالمان عاملي كه در جهادي نستوه نه فقه و
فكر و اسلام ناب را از سرچشمه زلال و پاك آن يعني ائمه اطهار(عليهم السلام ) كه مفسران واقعي قرآن و وارثان پيامبر اكرم هستند
اخذ
كردند و فداكارانه در حفظ و بسط و تعميق آن كوشيدند و در يك روند تكاملي تا به امروزش رساندند. به اين صورت كه نخستين
حلقه هاي علمي در عصر صادقين (عليهماالسلام ) شكل گرفت و اين حلقه هاي علمي توسط اصحاب ائمه (ع ) ادامه يافت تا اينكه در
عصر غيبت صغري و به دنبال آن غيبت كبري امام عصر مهدي موعود (ارواحنافداه ) مكتب بغداد و مكتب حديثي قم و بدنبال آن مكتب
جامع نجف شكل گرفت و پايه هاي مستحكم و پولادين فقاهت شيعي و اجتهاد زلال اسلامي پديد آمد
به گونه اي كه كتب اربعه حديث
و كتاب هاي اوليه فقه
اصول فقه
رجال
تفسير و كلام تدوين شد و علاوه بر شكل گيري چارچوب هاي فقاهت بدست قدماي اصحاب
بسط آن بدست شيخ الطائفه طوسي (ره ) آغاز شد و در پي آن بود كه مكتب حله شكل گرفت و آثار و بركات فقهي فراوان و ماندگاري
برجاي گذاشت كه محوريت و ماندگاري آثار محقق حلي و علامه حلي تابلوي مدرسه حله است .
پس از آن
دقت ها و موشكافي هاي مقدس و محقق اردبيلي و اتباع و شاگردان او بر رونق تحقيق و پژوهش افزود. گرچه در اين دوره
گرايش سطحي نگر اخباري گري مدتي بروزي داشت
اما همان استحكام مباني فقاهت و اجتهاد مبتني بر تعاليم اهل بيت (ع ) در
تلاش هاي محققانه وحيد بهبهاني تجلي كرد و طرد و اضمحلال اخبارگري افراطي و ويرانگر را در پي داشت و منجر به پديد آمدن
مسلك اخبارگري معتدل گرديد و تلاش هاي آن محقق يگانه مدرسه قم و بغداد و نجف و حلم و ميراث كليني
صدوق
مفيد
سيدمرتضي
شيخ طوسي
محقق حلي
علامه حلي
شهيدين مقدس اردبيلي را به تلاش پيگير و اثرگذار شاگردان برجسته او كه از اعلام
و بزرگان بودند يعني بحرالعلوم
كاشف الغطا
ميرزاي قمي
ملامهدي نراقي و فقهايي چون صاحب جواهر را به مكتب فقهي ـ اصولي
شيخ انصاري و پيروان و پيگيران مكتب اجتهادي او رساند و از آن پس تاكنون حوزه هاي علميه شيعه نه تنها در عرصه هاي علمي در
سطح و عمق توسعه پيدا كرد كه مواجهه با پديده هاي فكري ـ اجتماعي عصر و مسئوليت هاي اجتماعي
تلاش و جهاد افزون تري از آنها
طلب نمود و البته آنان به موازات جهاد علمي
جهاد عملي ستايش برانگيز و عزت آفريني انجام دادند.
خيزش فكري جديد در جهان اسلام و بويژه جوامع شيعي محصول مسئوليت شناسي و روشن بيني علما و فقهاي مكتب اهل بيت و
البته تعهد و همراهي مردم مومن و آگاه بوده است .
علاوه بر روشنگري فكري كه سيدجمال آغاز كرد و در نهضت مشروطه در امتداد مبارزات آزادي خواهانه جهت گيري اسلامي را
نشان مي داد و در دوره هاي بعد ادامه يافت تا به نهضت روحانيت در دهه چهل شمسي رسيد
جهاد علمي و فداكاري هاي فراوان در
صحنه عمل و سرانجام تاسيس نظام جمهوري اسلامي در ايران با رهبري فقيه بزرگ و مرجع عاليقدر امام خميني (س ) همه و همه تنها
فهرستي از افتخارات و امتيازات حوزه هاي علميه شيعه است كه با انگشت اشاره ائمه اطهار (عليهم السلام ) پايه گذاري و هدايت شده و با
تلاش و جهاد علمي و عملي فقهاي وارسته و علماي عاملين ادامه و گسترش يافت كه دين و دنياي متدينين يا انوار امامان معصوم (ع )
روشن گرديد.
بي شك حفظ و نگهداري اين بناي تاسيس شده بر تقوي و تعهد
بر همان پايه هاي اصيل و اوليه از مهم ترين واجبات مشتغلين در
اين صنف و قشر و بويژه زعماي حوزه ها مي باشد.
حفظ حوزه امام صادق (ع ) و اداره مدرسه امام زمان (ع ) آنگاه اهميت خود را نشان مي دهد كه توجه شود نظام جمهوري اسلامي
برآمده از نهضت روحانيت و انقلاب اسلامي كه خود محصول ايثار و جهاد هزاران بلكه ميليون ها انسان پاك و فداشدن جان هاي پاك و
ريخته شدن خون هاي مقدسي است
بركتي از بركات و محصولي از محصولات و ثمرات حوزه علميه اهل بيت مي باشد. به همين
خاطر است كه مي گوييم بايد اين سرچشمه جوشش و منبع آب حيات را به معناي جامع كلمه « حفظ » نمود.
مديريت سنتي حوزه ها
يكي از ابعاد حفظ حوزه ها اهتمام ويژه به مسئله مديريت آن است . مديريت حوزه ها كه همان اداره علمي ـ آموزشي و معيشتي
طلاب و اساتيد و همه حوزويان مي باشد
وظيفه مهمي است كه همواره اعاظم و مراجع بزرگ و بزرگوار بدان اهتمام ويژه داشتند و با
كمال اخلاص و ايثار وجديت و پشتكار به انجام آن موفق بودند. اما گستردگي حوزه هاي مسئوليت حوزه هاي علميه و افزايش كمي اين
قشر شريف و خدمتگزار در عصر حاضر ساماندهي و ايجاد سازماني كارآمد و مديريتي روزآمد را طلبيد كه چه در حوزه علميه نجف در
عصر مرجعيت مرحوم آيت الله اصفهاني (ره ) و چه در حوزه علميه قم در زمان مرجعيت مرحوم آيت الله بروجردي (ره ) اقدامات و
تلاش هايي بدان منظور صورت گرفت و به اين فكر كه حوزه ها مديريتي روزآمد و كارآمد نياز دارد
دامن زده شد به گونه اي كه خواسته اي
عمومي و قابل پذيرش براي همگان گرديد.
اما در اين ميان پيگيري مصرانه از سوي طلاب و فضلاي جوان از يك سو و مقاومت نوعا متعهدانه از سوي بزرگان تقريبا خطي
ممتد بوده است كه البته منهاي اندكي ناآگاه و متحجر در دو سوي اين صنف شريف
دغدغه حفظ ميراث افتخارآميز مشايخ و سلف
صالح از سوي اعاظم و دغدغه شناخت و شناساندن بهتر و موفق تر اسلام و مكتب اهل بيت (ع ) از طرف افاضل و طلاب
هر دو قابل
ستايش و تقدير مي باشد.
وضعيت ممتاز حوزه علميه قم
يكي از دوره هاي مهم حيات حوزه هاي علميه شيعه
همين دوره معاصر است كه به موازات تضييقات و دشمني هايي كه عليه حوزه
علميه نجف (صانهاالله عن الافات ) صورت گرفت و تضعيف و محدود شدن آن را به دنبال داشت
به همت علماي با اخلاص و
روشن بين و با محوريت فقيه بزرگ شيعه آيت الله بروجردي (ره ) پس از تاسيس توسط آيت الله حائري (ره ) حوزه علميه قم حوزه برتر و
اول شيعه شناخته شد و در رشته ها و شعبه هاي متنوع علوم اسلامي از رونق خوبي برخوردار گرديد كه ثمرات جهاد علمي و عملي آن
مشهود همگان است .
پس از پيروزي انقلاب اسلامي و گسترش فوق العاده رسالتهاي حوزويان و نيز افزايش كمي آن گامي بزرگ براي اداره بهتر حوزه ها
برداشته شد و به مدت يك دهه « شوراي مديريت حوزه علميه قم » با حضور علما و بزرگاني به عنوان نمايندگان حضرت امام
خميني (س )
آيت الله گلپايگاني (ره ) و نمايندگاني از جامعه مدرسين
با محوريت مرجع فقيد حضرت آيت الله العظمي فاضل لنكراني
(قدس سره ) به سازماندهي و مديريت حوزه ها اقدام كردند و پيشرفت هاي امروز قطعا مديون تلاشها و اقدامات اساسي و زيربنايي آن
دوره است .
پس از دهه اول
دوره اي ديگر و البته با شكل و شيوه اي متفاوت براي اداره حوزه ها مطرح شد كه عبارت بود از تفكيك حوزه
تصميم گيري و حوزه اعمال تصميمات متخذه و مديريت برنامه هاي مدون شده . در اين مقطع شوراي عالي حوزه علميه قم مرجع
تصميم گيري در امور كلان حوزه شناخته شد و امور مديريتي برعهده مركز مديريت حوزه علميه قم گذارده شد. اين شيوه مديريت
تاكنون ادامه دارد و با جابجايي اشخاص
ساختار تغييري نكرده است .
فرايند انتخاب اعضاي اين شورا و نيز مدير حوزه بدين صورت است كه اعضاي شوراي عالي حوزه علميه و نيز مدير حوزه علميه با
جلب نظر مراجع عظام تقليد و رهبر معظم انقلاب
از سوي جامعه محترم مدرسين انتخاب مي شوند.
پيشنهادي تازه
پر واضح است كه هر مركز علمي بايستي با موازين و متد علمي و در راستاي حفظ و بالندگي علمي مديريت شود و حوزه هاي
علميه با توجه به توضيحات و توصيفات پيش گفته از حساسيت و ظرافت ويژه اي برخوردار است . از اين روي كساني بايد در مديريت
آن دخالت داشته باشند كه از آگاهي قابل قبولي نسبت به پيشينه و رسالت و مسئوليت عظيم آن برخوردار باشند.
با توجه به گستردگي كمي و كيفي حوزه ها و بويژه حوزه مركزي قم و حضور صدها مجتهد و هزارها فاضل برجسته و مسئوليت
شناس به نظر مي رسد شيوه مديريتي موجود نيازمند « تحولي تكاملي » است و همان گونه كه شوراي مديريت به شوراي عالي سياست
گذاري و مركز مديريت تحول يافت
امروزه نحوه گزينش اعضاي شوراي عالي و مدير حوزه شيوه اي جديد و كارآمدتر را مي طلبد.
در اين زمينه پيشنهادي براي بررسي و تامل حوزويان گرامي و گرانقدر به شرح زير تقديم مي شود :
با تاكيد بر متانت و وزانت علمي و تقوائي حوزه
بويژه اركان اداره كننده آن
در راستاي سازماندهي روز آمد و ايجاد مديريتي پوياتر
و نيز استفاده از خرد جمعي
اين مركز دانش و ديانت
سه برابر اعضاي مورد نياز و مورد نظر در شوراي عالي حوزه علميه
از ميان علما و
برجستگان نامزد گردند. همان گونه كه علما بزرگ و وارستگان امت براي امر خطير رهبري و گزينش ولي فقيه جامع الشرايط
با حفظ
شان و جايگاه روحاني خود نامزد مجلس خبرگان رهبري مي شوند و هيچ خلاف شاني نمي باشد و براي گزينش تعداد مورد نظر
تنها
اساتيد سطوح عاليه و درس هاي خارج ـ غير از مراجع بزرگوار ـ به بهترين ها راي دهند و حائزين اكثريت آرا براي مدتي معين مسئوليت
خطير شوراي سياست گذاري حوزه هاي علميه را بر عهده گيرند
و همين جمع مدير ارشد حوزه را انتخاب كنند.
در اين فرايند مراجع بزرگوار تقليد و رهبر معظم انقلاب
نقش نظارت و هدايت عاليه و نهاد فرادستي را ايفا مي كنند و البته اين نقش
در شيوه موجود نيز برعهده آنان مي باشد.
مزاياي اين طرح
روشن است كه در اين شيوه علاوه بر جلب مشاركت و نيز رضايت هر چه بيشتر برجستگان و نخبگان و نيز بدنه اصلي حوزه
ساماندهي و مديريت حوزه ها روان و پويا و كار آمدتر خواهد بود.
البته اين طرح در ذات خود گامي در جهت متشكل شدن اساتيد حوزه و استفاده از توان و ظرفيت آنها براي رفع نيازهاي علمي و
اجتماعي حوزه است و نمي توان آثار مثبت آن در بخش هاي مختلف فعاليت حوزوي ناديده گرفت و لازمه توسعه كمي و كيفي حوزه ها
در اين عصر و زمان ميباشد. اگر تجمع و همگرائي چند ده نفره از اعضاي جامعه مدرسين
در دوران نهضت روحانيت و مبارزات اسلامي
بازوان پرتوان امام خميني (س ) بودند و پس از پيروزي انقلاب نقش ارزنده اي در اداره نظام نوپاي جمهوري اسلامي و نيز مديريت
حوزه ها ايفا كردند
طبعا يك تشكيلات فراگير چند صد نفره از فضلا و مدرسين برجسته عالمان آگاهي كه به بركت نظام جمهوري
اسلامي در حوزه ها باليدند از توان بيشتر و وسيعتري برخوردار خواهند بود كه بكارگيري سازمان يافته آنها بركات افزون تري در پي
خواهد داشت .
اين گروه گسترده از اساتيد و فضلاي به نام حوزه ها همان بدنه كارشناسي و خرد جمعي برتر حوزه است كه رهبر معظم انقلاب
حضرت آيت الله خامنه اي در ديدار اخير خود با جمعي از فضلا و نخبگان حوزه علميه قم بر نقش كارشناسي آنها تاكيد كردند : « مهم ترين
كار در حوزه هاي علميه سياستگذاري است كه شوراي عالي حوزه علميه بايد ضمن توجه بيشتر از پيش به سياست گذاري
با بهره گيري
از ديدگاه ها و نظرات فضلا و بدنه كارشناسي قوي موجود در حوزه ها چشم انداز آينده حوزه هاي علميه را با توجه به شتاب تحولات و
پيشرفت علمي جهان تدوين كند . » (1 )
شوراي عالي سياست گذاري انتخاب شده براساس طرح پيشنهادي براي برنامه ريزي مبتني بر تصميم سازي توسط خرد جمعي
مي توان از كميته هاي مختلف تشكيل شده از اساتيد سطوح عاليه و خارج بصورت منظم و تعريف شده بهره گيري كند.
رهبر بزرگوار انقلاب در همين ديدار اظهار داشتند : « يكي از نيازهاي حوزه هاي علميه
بهره گيري از يك شوراي برنامه ريزي آگاه به
شيوه هاي علمي و نوين برنامه ريزي است . (2 )
اميد است باتعهد هرچه بيشتر سربازان امام زمان (ارواحنا فداه ) و تدبير نايبان عام آن عزيز منتظر
مدرسه اي كه بدست پدران بزرگوار
ايشان صادقين (عليهما السلام ) پايه ريزي شد و افتخار و مدال سرباز خانه آن حاضر غايب از نامحرمان را بر پيشاني خود دارد
فردايي
بهتر و بالنده تر و پربرگ و بارتر از ديروز افتخارآميز داشته
باشد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ روزنامه جمهوري اسلامي 86
9
1
2 ـ همان
حوزه هاي علميه شيعه
ميراث داران و مرزبانان مكتب حياتبخش اهل بيت (ع ) مي باشند
عالمان عاملي كه در جهادي نستوهانه فقه و
فكر و اسلام ناب را از سرچشمه زلال و پاك آن يعني ائمه اطهار(ع ) كه مفسران واقعي قرآن و وارثان پيامبر اكرم هستند
اخذ كردند و
فداكارانه در حفظ و بسط و تعميق آن كوشيدند و در يك روند تكاملي تا به امروزش رساندند
تاسيس نظام جمهوري اسلامي در ايران با رهبري فقيه بزرگ و مرجع عاليقدر امام خميني (س ) از افتخارات و امتيازات حوزه هاي
علميه شيعه است كه با انگشت اشاره ائمه اطهار(ع ) پايه گذاري و هدايت شده و با تلاش و جهاد علمي و عملي فقهاي وارسته و علماي
عاملين ادامه و گسترش يافت كه دين و دنياي متدينين يا انوار امامان معصوم (ع ) روشن گرديد
حضرت آيت الله خامنه اي رهبر معظم انقلاب : مهم ترين كار در حوزه هاي علميه سياستگذاري است كه شوراي عالي حوزه علميه بايد
ضمن توجه بيشتر از پيش به سياست گذاري
با بهره گيري از ديدگاه ها و نظرات فضلا و بدنه كارشناسي قوي موجود در حوزه ها
چشم انداز آينده حوزه هاي علميه را با توجه به شتاب تحولات و پيشرفت علمي جهان تدوين كند
با توجه به گستردگي كمي و كيفي حوزه ها و بويژه حوزه مركزي قم و حضور صدها مجتهد و هزارها فاضل برجسته و مسئوليت شناس
به نظر مي رسد شيوه مديريتي موجود نيازمند « تحولي تكاملي » است و همان گونه كه شوراي مديريت به شوراي عالي سياست گذاري و
مركز مديريت تحول يافت
امروزه نحوه گزينش اعضاي شوراي عالي و مدير حوزه شيوه اي جديد و كارآمدتر را مي طلبد
