جنبش نرم افزاري در ابتداي راه
مجيد زندي
آن حدي كه براي انجام كارها
ابتدا درست فكركردن شرط لازم محسوب مي شود بقيه كارها از اهميت درجه دوم برخوردارند حتي اگر دراين
ميان امكانات را بسيار مهم بدانيم . به همين دليل است كه امروز در دنيا نيروي انساني ما هر شرط اساسي براي توسعه اقتصادي
اجتماعي و حتي
سياسي محسوب مي شود.
فكر كردن از آنچنان اهميتي در دين اسلام نيز برخورداراست كه در شمار افضل عبادات مطرح شده است چرا كه اگر بهترين امكانات و
سرمايه ها را هم در اختيار كسي قرار دهيم كه از قدرت تفكر بي بهره باشد و يا حتي كم بهره باشد
نابودي امكانات و سرمايه ها امري حتمي تلقي
خواهد شد. پس شك نكنيم آن كشورهايي كه امروز كشورهاي توسعه يافته محسوب مي شوند همان كشورهايي هستند كه مردمش خوب فكر
كردند و نتيجه اين درست فكر كردن را به عنوان دستاوردهاي توسعه اي مادي و حتي معنوي در زندگي خود مشاهده مي كنند.
در كشور ما نيز حداقل ابن تجربه براي ما بدست آمده كه هر كار و پروژه اي كه فكر و كار كارشناسي را با خود داشت به موفقيت رسيد و هر
كاري كه براي رضايت اين و آن و سياسي كاري و رقابت و لجبازي باندي و گروهي انجام شد
حتي اگر كاري در ظاهر اقتصادي و سودده تبليغ
شود
به نتيجه اساسي خود نرسيده و مجموعه سرمايه هاي ملي و معنوي كشور هدر داده شده است .
خوشبختانه در قوانين جمهوري اسلامي نيز اين قدرت با زمينه اعتقادي جزو اركان اساسي محسوب شده به گونه اي كه در سند جامع
چشم انداز 20 ساله كشور
دومين بند اين سند بر موضوع « فكر » اشاره شده كه جامعه ايراني در سال 1404 هجري شمسي مي بايست داراي
دانش پيشرفته
توانا در توليد علم و فناوري و متكي بر منابع انساني و سرمايه اجتماعي در توليد باشد كه اين مورد اخير هم داراي سهم برتر
نسبت به بقيه مسايل برخوردار باشد كه رهبر معظم انقلاب در سخنان خود اين بخش از سند را به نام جنبش نرم افزاري معرفي كرده اند چرا كه
توليد فكر مهمترين ركن توسعه محسوب مي شود.
جنبش نرم افزاري در اين تعبير يعني پاسخگوئي به هر سئوالي چه در زمينه مذهبي و چه در زمينه اقتصادي
سياسي و اجتماعي چرا كه نياز
امروز جامعه به ويژه نسل جوان پاسخگويي به همين سئوالات و شبهات است و به همين دليل است كه رهبر معظم انقلاب در پاسخ به نامه
جمعي از طلاب حوزه علميه قم درباره آزادانديشي و « توليد فكر و نظريه » و ضرورت ايجاد كرسي هاي نظريه پردازي در دانشگاهها و حوزه ها
بسيار سفارش كردند چرا كه نويسندگان نامه با هدف برون رفت از بن بست فكري
علمي و نظري ضمن تاكيد بر ضرورت نوعي بسيج عمومي و
حمايت نهادينه نظام خواستار پاسخگويي به سئوالات و شبهات موجود در جامعه شدند.
در اين ميان تفاوتي بين حوزه هاي علميه و دانشگاه ها وجود ندارد چرا كه حوزه هاي علميه همان دانشگاههاي اسلامي هستند كه در گذشته به
منظور گسترش علم ايجاد شده اند تا با تلاش علمي و اجتهادي
بر پايه تفكر اسلامي
زواياي مبهم ديني آشكار و به شبهات پاسخ داده شود.
اگر چه در اين عرصه فقط حوزه ها و دانشگاهها مسئول توليد فكر و ايده نيستند
هر فردي از افراد جامعه مي تواند در اين عرصه خود را
مسئول بداند و هر خانواده اي اگر چه يك اتاق فكر براي افراد خود محسوب مي شود
مي تواند اتاق فكري براي كل كشور هم باشد تا چه رسد به
موسسات فرهنگي
اقتصادي
سياسي و اجتماعي
فني و حرفه اي كه هيچگاه نمي بايست بدون توليد فكر
نظريه و ايده به كار خود ادامه دهند.
البته
نمي توان فراموش كرد كه تاكنون و صد البته هنوز در بسياري موارد
اجراي كارها در محيط هاي شهري و حتي در سطح ملي ما از فكر و
ايده وارداتي و به ويژه غربي نشات مي گيرد و اين را مي توان از در و پنجره منازل ما گرفته تا طرح هاي فرهنگي و مد لباس و پوشاك و خدمات
شهري و كشوري و... شمارش كرد. در چنين شرايطي است كه مدعي مي شويم ما هنوز فكر نمي كنيم و يا اگر فكر و ايده اي در سر داريم هنوز در
ابتداي راهي هستيم كه بتوانيم آن را اجرايي كنيم .
اين مشكل در اقتصاد و توليدات صنعتي ما نيز وجود دارد و توليد كنندگان ماهم هميشه ابتدا منتظر ورود يك كالاي مصرفي در كشور
مي مانند و آنگاه براي توليد نوع ايراني اش تلاش مي كنند چنين توليد كنندگاني يقينا سرنوشت بدي دارند كه تا سرمايه جديدي براي توليد
نمونه مشابه خارجي در كشور فراهم مي آورند و كار توليد را آغاز مي كنند نمونه جديدي وارد كشور مي شود و محصول وطني از « مد » مي افتد و
زيان انباشته عدم خريد محصول وطني هم گريبان توليد كننده ايراني را مي گيرد و هم از او به عنوان يك فرد اقتصادي ورشكسته
تنها نامي باقي
مي ماند!
اگر بخواهيم اين معضل را در كشور آفت شناسي كنيم به گستره وسيع فضاي سياسي
اقتصادي و حتي باورهاي اجتماعي و تاريخ وارد
مي شويم كه در نهايت
آن نتيجه اي را كه مي خواهيم براي ما فراهم نخواهد آورد اما هنگامي كه به دنبال معرفي جنبه هاي مثبت آن در كشور
مي رويم متوجه مي شويم چنين مراكزي تا حدودي در كشور فعال هستند و در مورد مسايل شهري و اجتماعي هم در سطح شهري همانند تهران
فرهنگسرايي از طرف شهرداري به عنوان فرهنگسراي تفكر داير شده است . جايي كه شايد بتوان از آن به عنوان اتاقي كه شهروندان براي گسترش
نهضت نرم افزاري
توليد علم و نظريه پردازي خصوصا بهبود نگاه شهروندان به نظريه پردازي در خصوص معضلات و مشكلات شهري ياد كرد.
به همين دليل معرفي آن براي ما بسيار بااهميت شد حتي اگر انتظار نداشته باشيم همه مشكلات شهري با ايده پردازي در فرهنگسراي تفكر
برطرف شود اما معتقديم چنين مراكزي براي همه بخش هاي سياسي
اقتصادي و مذهبي هم لازم است .
آقاي بختياري مدير فرهنگسراي تفكر اگر چه خودش تنها حدود دو سال است كه در اين مسئوليت فعال است و پيش از او افراد ديگري در
مديريت فرهنگسراي تفكر كار مي كردند
اما او درباره برنامه هاي جديد فرهنگسرا به گزارشگر ما مي گويد : ما نمي خواهيم تفكر را صرفا با نگاه
دانشگاهي ببينيم و با دعوت از نخبگان دانشگاهي ايده و نظريه اي را مطرح سازيم مشكل ما اين است كه اين نگاه نزد مردم ضعيف است كه آنها
هم مي توانند در اين حوزه فعال شوند چرا كه در دانشگاهها معمولا ايده پردازي وجود دارد اما مردم ارتباطي با نخبگان ندارند جايي را هم
نمي شناسند كه بخواهند ايده هاي خود را پيشنهاد كنند.
وي مي افزايد : به همين منظور ما مي خواهيم توليد علم و خلاقيت را به درون خانه هاي مردم ببريم تا دانش آموزان و دانشجويان اين
خانواده ها هم با موضوع خلاقيت
آشنا شوند چرا كه اين ايده پردازي هم مي تواند در عرصه زندگي شهروندي آنها مفيد باشد و هم آنها آن را به
كل كشور تعميم دهند.
آقاي بختياري ادامه مي دهد : ما حتي تا آنجا پيش رفتيم كه كارگاههاي فلسفه براي كودكان برگزار كرديم چرا كه مي خواهيم فرزنداني داشته
باشيم كه بتوانند به نظرات ديگران خوب گوش دهند
تامل كنند
استدلال منطقي و قضاوت صحيح داشته باشند و با مسئوليت پذيري
اجتماعي در كارهاي جمعي مشاركت كنند.
وي مي افزايد : هدف ما اين بوده كه با اين كار بتوانيم وضعيت آموزش تفكر در نظام آموزشي را به سهم خود اصلاح كنيم چرا كه تربيت
كودكاني معقول
خود منتقد و حساس به محيط شهري و محيط زيست نياز جدي جامعه محسوب مي شود.
مدير فرهنگسراي تفكر ادامه مي دهد : ما در اين عرصه با تهيه دهها عنوان بروشور و كتابچه با مشاركت و همكاري سازمان آموزش و پرورش
و ديگر نهادهاي علمي و فرهنگي فعال در شهر تهران
كالاها و خدمات فرهنگي توليد مي كنيم و به آگاه سازي و آموزش نهضت نرم افزاري و
نظريه پردازي مشغول هستيم .
وي ايجاد بانك ايده هاي شهروندي را از جمله فعاليت هاي پيش رو معرفي مي كند و مي افزايد : اين بانك جامع با همكاري سازمان فرهنگي
و هنري
مركز نظارت همگاني شهرداري تهران و فرهنگسراي تفكر داير مي شود چرا كه معتقديم شهري همانند تهران با جمعيت 8 ميليوني
بايد
8 ميليون شهردار داشته باشد .
ايده هاي خود www .8881 tehran . ir آقاي بختياري ادامه مي دهد : براي اين منظور وب سايتي طراحي شده كه همه كاربران مي توانند از طريق
را ثبت كنند. ضمن آنكه كاربران هم مي توانند فكر و نظر خود را ثبت كنند و از نظرات همديگر نيز مطلع شوند.
وي مي افزايد : امكان دسته بندي ايده ها وجود دارد كه علاوه بر استفاده از آن ها در كاركردهاي شهري
از طريق هيات داوران
نفرات برگزيده
معرفي و طي جشني از ايده پردازان برتر قدرداني مي شود.
وي مي گويد : علاوه بر فعاليت هاي محيطي
فعاليت هاي حوزه جنبش نرم افزاري ما فقط محدود به محله هاي اطراف فرهنگسرا نمي شود
بلكه ما در اين عرصه كل شهر تهران را تحت پوشش خود داريم و فراخوان هاي ما هم فراخوان عموم است تا حدي كه بعضا نظرياتي از استانهاي
ديگر به دست ما مي رسد در مسابقات ما شركت دارند.
آقاي بختياري ادامه مي دهد : البته ما خود را متولي فكر و انديشه مردم هم نمي دانيم ما تنها به روند توسعه فرهنگ تفكر كمك مي كنيم و
آموزش هاي تقويت ذهن وايده پردازي را مطرح مي سازيم چرا كه ما فقط مي خواهيم جريان سازي كنيم و اين خود مردم هستند كه بخواهند به چه
چيزي فكر كنند. نگراني ما هم تنها ضعف ايده پردازي و توليد علم و فكر است .
وي درباره بازتاب فعاليت ها در حوزه ايده پردازي در سطح كودكان و نوجوانان هم مي گويد : ما براي جذب كودكان و نوجوانان جشنواره
بازيهاي خلاق را داشتيم وطي آن تلاش كرديم كودكان و نوجوانان ما حتي به بازيهاي خود با نگاه خلاقانه بپردازند و علاقه فراواني داشتيم كه
اين جشنواره را در سطح كل شهر تهران گسترش دهيم اما چون اين بازيها هزينه هاي ابتدايي داشته
نخواستيم آن را بدون فرهنگ سازي و با توجه
به ابعاد اقتصادي خانواده ها گسترش دهيم اما جاي خالي آن را در بدنه آموزش و پرورش مطرح كرديم و براي آن هم كتاب هايي تهيه و توزيع شده
است .
وي مي افزايد : البته به منظور تحقق اهداف و ماموريت ها ما همانند همه بخش هاي ايده پرداز كشور
داراي محدوديت هايي هستيم كه در
صدر آن مي توان به فقدان رويكرد و نگاه مناسب فرابخشي و ضعف همكاريها و ارتباط هاي مشاركت جويانه سازماني در همه وزارتخانه ها و
سازمانها اشاره كرد كه براي تقويت و توسعه نهضت نرم افزاري از طريق رويكرد فرهنگي همه اين وزارتخانه ها و سازمانها بايد نگاهي مشترك
داشته باشند.
آقاي بختياري مي گويد : فقدان بودجه و منابع مالي و اعتباري مناسب و متمركز به منظور پشتيباني
اجرا
تداوم و تقويت اثربخشي برنامه ها
و فعاليت ها و همچنين محدوديت هاي ناشي از گسترده بودن مخاطبان و عادت شهروندان به ويژه كودكان
نوجوانان و جوانان با نظام آموزشي و
ياددهي ـ يادگيري رايج مبتني بر انتقال دانش به جاي نوآوري و نظريه پردازي و در نهايت فقدان معرفت شناختي در مورد ضرورت نهضت
نرم افزاري
توليد علم و نظريه پردازي و جايگاه آن در توسعه ملي از جمله محدوديت هايي است كه بايد به آن نيز به صورت ويژه نظر داشت .
دكتر نادر منصور كيايي
محقق و پژوهشگر هم درباره وضعيت توليد دانش و نظريه پردازي در كشور ما و ويژگي هاي آن مي گويد :
خوشبختانه در سالهاي اخير توليد دانش در كشور ما از رشد مناسبي برخوردار بوده اما نمي توان كتمان كرد كه در عرصه نظريه پردازي موفقيت
چنداني نداشتيم .
وي ادامه مي دهد : آمارها نشان مي دهند كه در چند سال اخير ايران در رديف كشورهاي برجسته مسلمان همچون تركيه و مصر بيشترين سهم
توليدات علمي را داشته كه در يكي از مجلات بين المللي اين رشد ايران به عنوان « رشد موشكي » ياد شده است .
وي مي گويد : در سالهاي اخير در كشور ما در علوم پايه پيشرفت هاي قابل توجهي مشاهده شده و حتي جهش هاي خيره كننده اي داشته ايم .
نمونه بارز اين حركت ها را مي توان در دانش هسته اي
سلول هاي بنيادي و ناتوتكنولوژي مشاهده نمود كه پژوهشگران جوان ما در اغلب آن
رشته ها قدمهاي بزرگي برداشتند و دانش اين حوزه ها را بومي كرده اند.
وي مي افزايد : علاوه بر اين آمارها نشان مي دهند كه در كشور ما سهم بودجه پژوهشي از توليد ناخالص مالي تنها چهار دهم درصد است و
تعداد پژوهشگران به ازاي هر يك ميليون نفر هم تنها 700 نفر هستند اين در حاليست كه در كشورهاي توسعه يافته
بودجه پژوهش از توليد
ناخالص داخلي بين 5 تا 6 درصد و تعداد پژوهشگران هم به ازاي يك ميليون نفر 7600 نفر مي باشد .
وي ادامه مي دهد : همچنانكه اشاره كردم عليرغم پيشرفت هاي علمي قابل ملاحظه و نگارش مقالات فراوان در برخي از حوزه ها وضع
موجود را مي توان به تعبير برخي از پژوهشگران « علم عقيم » خواند چرا كه پژوهشگران ما هنوز به مرحله نظريه پردازي نرسيده اند نظرياتي كه از
آن به عنوان نوآوري علمي ياد مي شود.
وي محدود بودن تحقيقات علمي در كشور در رشته هايي خاص را هم ضعف مي شمرد و مي افزايد : آمارها معرف اين مساله هستند كه
توليدات علمي كشور ما از توزيع طبيعي بين رشته ها تبعيت نمي كنند به عنوان مثال بيشترين ميزان يا فراواني مقالات مربوط به رشته شيمي
است و رشته هاي علوم انساني در اين بين بسيار ضعيف بوده اند كه تحقيقات انجام شده در اين زمينه آشكار كرده است كه اين ناموزون بودن
توليدات علمي در كشور ما به فقر معرفت شناختي و فقدان راهبري و هدايت نهادي برمي گردد كه در هر دوره اي هجوم تحقيقات به يك رشته
خلاصه مي شود.
دكتر منصور كيايي مراكز تحقيق و توسعه در كشور ما را مراكزي فقير معرفي مي كند و ادامه مي دهد : توليدات علمي داراي پشتوانه مالي در
كشور به چند رشته مانند دانش هسته اي و سلول هاي بنيادي محدود است و در ساير حوزه ها به توليد و بهره وري منجر نمي شود كه نشان
مي دهد بسياري از توليدات علمي در كشور ما نتوانستند به مرحله خلق فناوري برسند.
وي درباره مجموعه مباحث و ديدگاههايي كه پس از رهنمودهاي مقام معظم رهبري در مورد جنبش توليد علم و يا نهضت نرم افزاري مطرح
شده مي گويد : نتيجه محورها و مولفه هاي بنيادين خواسته شده در اين جنبش كوشش براي نظريه پردازي
خودباوري علمي و فكري و پرهيز از
وابستگي و از خودبيگانگي
نقد متون ترجمه اي و پرهيز از تقليد
كوشش براي نوآوري
توليد و بومي سازي نظريه و فكر
گسترش مطالعات و
پژوهش هاي بنيادين و توسعه اي
كوشش براي تمدن سازي يا طراحي نظام تمدني جديد
زمينه سازي براي گفت و گوها و مباحثات علمي و
فكري
مواجهه فعال با دانش و تفكر معاصر جهاني
احياي متعهدانه و در عين حال مجتهدانه و انتقادي ميراث و سنت هاي فكري بومي و در
نهايت خلق فناوري بوده است .
دكتر منصور كيايي ادامه مي دهد : براي تحقق اهداف نهضت نرم افزاري در درازمدت
همچون تجربه ساير كشورها و به ويژه تجربه جنبش
علمي درخشان مسلمانان در قرون ميانه اسلامي
لازم است به مباني و الزامات فرهنگي و اجتماعي آن توجه كرد.
وي درباره الزامات موفقيت اين كارها هم مي گويد : به عنوان مثال توليد مقالات در مجلات علمي
تنها در صورتي كه با خودباوري
پژوهشگران و انديشمندان همراه شود مي تواند زمينه هاي نظريه پردازي و نوآوري علمي و فكري را به همراه آورد و اين عرصه نيز نيازمند
آگاه سازي
آموزش
تغيير نگرش و ايجاد رفتار مناسب مي باشد.
وي فرهنگ سازي در اين عرصه را نيز بسيار مهم ارزيابي مي كند و مي افزايد : در چارچوب اين محورها مي توان از شيوه هاي فرهنگي مختلفي
از جمله تهيه و توليد كالاها و خدمات فرهنگي
برگزاري جشنواره ها
برگزاري نشست هاي تخصصي و اجراي برنامه هاي هنري استفاده كرد تا
بتوان اميدوار بود كه توجه به فرهنگ عمومي و تاكيد به رويكردهاي فرهنگي با محورهايي كه گفته شد
زمينه هاي بنيادين شكل گيري و تقويت
جنبش توليد علم در كشورمان را پديد آورد.
وي مي افزايد : البته در عرصه فرهنگ سازي بايد براي جلب مشاركت هاي فرابخشي
مشاركت سازمان ها و انجمن هاي غيردولتي و محلي را
هم برانگيخت چرا كه ظرفيت هاي خالي موجود در سازمانها و انجمن ها مي تواند نظريه پردازي و توليد علم و ايده و فكر را در سطح عام گسترش
دهد.
نكته اميدواركننده همين است كه اكنون مراكز و سازمانهاي دولتي و غيردولتي و رسانه ها به ضرورت جايگاه ايده پردازي و جنبش نرم افزاري
پي بردند در حاليكه تا پيش از اين چنين حساسيتي كمتر در محيط هاي ملي و شهري و حتي روستايي وجود داشته است
موضوع مهم ديگر ظرفيت سازي براي پذيرش تفكرات انتقادي است
زيرا ممكن است برخي از كارها در سطح ملي و منطقه اي داراي اشكال
باشد اما مديران و مجريان كار تفكرات انتقادي را نپذيرند در حاليكه تفكرات عمومي همواره براساس سنجش نيازهاي عامه و ارزيابي دقيق
اتفاقات و مشاهدات پديد مي آيد كه عموما از چشم و ديد مسئولان پنهان مي ماند
در طرف مقابل هم لازم است فرهنگ عمومي در حوزه انتقادها به آن مرحله اي برسد كه انتقادها براساس سندهاي معتبر
روشن و بدون هيچ
ابهامي به صورت بي طرفانه و منصفانه مطرح شود تا هدف آن بهبود شرايط زندگي و توسعه كشور باشد نه اينكه با آلوده شدن به حب و بغض
سرمايه هاي ملي صرف مقابله با كارشكني ها باشد و هيچ فكر و ايده اي هر چند درست اجازه اجرا به خود نبيند.
جنبش نرم افزاري يعني تلاش براي كسب پاسخ مناسب به هر سوال و نيازي كه در جامعه وجود دارد. اين نياز مي تواند در ابعاد علمي
اقتصادي
سياسي و اجتماعي و يا هر سوال مذهبي و برطرف كردن شبهه باشد
ضعف اساسي جامعه ما اين است كه هنوز نتوانسته ايم با ايجاد خودباوري علمي و توليد و بومي سازي فكر و نظريه
پژوهش هاي بنيادين و
توسعه اي انجام دهيم كه به كار مردم آيد
چرا كه در بسياري موارد هنوز عمده نيازهاي علمي و حتي فرهنگي و هنري از طريق علم و ايده
وارداتي تامين مي شود
دكتر منصور كيايي محقق و پژوهشگر : اگرچه در سالهاي اخير ما در ميان كشورهاي اسلامي بيشترين توليدات علمي را داشته ايم و در علوم
هسته اي و سلول هاي بنيادي به موفقيت فراواني رسيديم
اما چون هنوز بسياري از تحقيقات محققان ايراني به مرحله اجرا نرسيده
اين
حركت هاي علمي « عقيم » محسوب مي شود
بختياري مدير فرهنگسراي تفكر : تلاش ما تحرك بخشيدن به جنبش نرم افزاري در حوزه هاي شهري است ; به همين منظور با ايجاد « بانك
جامع ايده هاي شهري » مي خواهيم ايده هاي نوين شهروندان را گردآوري و به مسئولان اجرايي معرفي كنيم
