بخش اقتصادي : پژوهشكده اقتصادي مركز تحقيقات استراتژيك مجمع تشخيص مصلحت نظام در سميناري با عنوان « تطبيق لايحه بودجه كل كشور در سال 87 با سند چشم انداز توسعه و سياستهاي برنامه چهارم » به نقد و بررسي لايحه بودجه سال آينده كشور پرداخت . در اين سمينار صاحبنظران و كارشناسان اقتصادي از زواياي مختلفي به واكاوي تغييرات ساختاري و محتواي بودجه پيشنهادي دولت پرداختند.
مشكلات بودجه ايران ناشي از دخالتهاي دولت در اقتصاد است
مشكلات ساختاري نظام بودجه ريزي معلول و پيامد مشكلات نظام اقتصادي كشور و نتيجه دخالتهاي فراوان دولت در فرايندهاي اقتصادي است .
دكتر مسعود نيلي مدير گروه اقتصاد دانشگاه شريف با بيان اين مطلب در همايش تطبيق لايحه بودجه سال 87 با سند چشم انداز و سياستهاي كلان برنامه چهارم گفت : مشكلات بودجه در 4 محور ضعف اطلاعاتي تعدد دستگاههاي اجرايي تعداد زياد رديفهاي متفرقه و حجم بالاي تبصره ها و ابهام در چگونگي و بررسي و تصويب بودجه شركتهاي دولتي قابل جمع آوري است .
وي گفت : سند بودجه اطلاعات بسيار كمي در اختيار قرار مي دهد چرا كه راه تامين منابع و انجام مخارج را مشخص نمي كند ضمن اينكه نبود ارتباط مستقيم و شفاف ميان نظام اداري با نظام مالي تخصيص دهنده بودجه و اعتبارات نيز پيچيدگي اين سند مي افزايد اما نكته مهم اين است كه تعدد و فراواني تبصره ها در اين سند نتيجه و بيانگر دخالتهاي وسيع و گسترده دولت در اقتصاد است .
دكتر نيلي با اشاره به فرايند زمان بر و طولاني مدت اصلاح نظام تدوين بودجه گفت : ريشه يابي علل و عوامل ايجاد اين مشكلات در بودجه نشان مي دهد كه بدون حل بنيادين بسترهاي مشكل آفرين و تنها با حذف صوري و ظاهري تبصره ها و يا بودجه شركتهاي دولتي نمي توان مشكلات اساسي بودجه را برطرف كرد.
اين كارشناس مسائل اقتصادي گفت : عوامل مختلف و گوناگوني بر حجم و پيچيدگي بودجه موثر است كه از جمله آنها مي توان به ساختار دولت زيرساختها مانند قوانين پايه و فرايندهاي تدوين و تصويب بودجه اشاره كرد و بودجه را بدون ايجاد تغيير در اين اركان تاثيرگذار نمي توان متحول كرد چرا كه ارتباطي يك به يك بين ساختار دولت و پيچيدگي بودجه وجود دارد و هرچه حجم تصديهاي دولتي بيشتر باشد حجم بودجه نيز اضافه مي شود و هر چه درصد مداخلات اقتصادي دولت افزايش يابد تبصره ها و پيچيدگيهاي بودجه نيز افزوده مي شود.
دكتر نيلي در تشريح روند و شكل مطلوب تصحيح فرايند بودجه گفت : دولت بايد با حركت به سمت اقتصاد بازار و بازيابي وظايف كلاسيك خود به سمت بودجه ريزي عملياتي حركت كند وسپس با اصلاح قوانين پايه و فرايند درستي از اصلاح نظام بودجه ريزي دست پيدا كنيم كه نتيجه آن برخورداري از بودجه كم حجم و شفاف و ساده است .
وي گفت : اما آنچه در حال حاضر اتفاق افتاده روندي معكوس است چرا كه همزمان با افزايش حجم دولت و دخالتهاي آن در اقتصاد سند بودجه نيز لاغرتر شده است و طي اين مسير نتيجه اي جز آشفتگي مالي و اجرايي وكاهش قدرت اعمال نظارت بر لايحه بودجه در بر ندارد.
استفاده نادرست از حساب ذخيره ارزي مشكل هميشگي بودجه
بررسي عملكرد دولتها از بدو تاسيس حساب ذخيره ارزي با موجوديهاي اين حساب نشاندهنده ضرورت ايجاد تغييرات اساسي در ساختار آن و تبديل از حساب به صندوق ذخيره ارزي است .
دكتر بهروز هادي زنوز استاد دانشگاه و كارشناس مسائل اقتصادي با بيان اين مطلب در اين همايش گفت : درآمدهاي نفتي از دو طريق پركردن شكاف پس انداز و سرمايه گذاري و پر كردن شكاف ارزي كشور بر رشد اقتصادي تاثير مثبت مي گذارد.
وي گفت : تحقق اين اثرات مثبت مستلزم ايجاد نمادهاي برنامه ريزي و مناسب در كشور و ايجاد فضاي كسب و كار پيش برنده توسعه اقتصادي است كه حساب ذخيره ارزي در برنامه سوم با همين نگاه تاسيس شد.
عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي با اشاره به تاثيرات منفي نفت بر رشد اقتصادي گفت : نفت و درآمدهاي حاصل از آن مي تواند اثرات نامطلوبي نيز برساختار اقتصادي هر كشور باقي بگذارد كه ايجاد دولت رانيتر و رانت جويي عاملان اقتصادي كه به كاهش كيفيت نمادها و انگيزه نوآوري مي انجامد و پيدايش بيماري هلندي و بي ثباتي اقتصادي ناشي از نوسانات بهاي نفت از جمله اين پيامدهاي منفي است .
وي گفت : شمشير دو لبه بهره برداري از درآمدهاي نفتي ناشي از ويژگيهاي خاص اين محصول است . تجديدناپذيري و پايان پذيري اين ثروت و پرنوسان بودن قيمت جهاني نفت و تغييرات شديد درآمد حاصل از آن لزوم استفاده از راه حلهايي مانند توجه به عدالت بين نسلي از طريق صندوق درآمد نفت و تسطيح زماني نوسانات درآمد از طريق ايجاد حساب ذخيره ارزي يا حساب تثبيت را نمايان مي سازد.
وي با اشاره به وضوح و ضرورت توجه به اين مسائل در زمان تدوين برنامه سوم توسعه افزود : بر معناي همين ملاحظات حساب ذخيره ارزي در برنامه سوم با هدف كاهش شوك پذيري اقتصاد كشور و به طور مشخص بودجه دولت از نوسانات بازار جهاني نفت افزايش پس انداز ملي درسالهاي رونق نفتي ايجاد اطمينان در عاملان اقتصادي و تامين مالي سرمايه گذاريهاي بخش خصوصي تشكيل شد.
دكتر بهروز هادي زنوز گفت : اما بررسي جايگاه ونوع نگاه دولتها به اين حساب نشاندهنده انحراف از اهداف اوليه و تبديل شدن به قلكي براي تامين كسري بودجه است بنابر اين بايد هر چه سريعتر تغييراتي اساسي در ساختار اين نهاد بوجود آورد و آن را از حساب به صندوق ذخيره ارزي تغيير ماهيت داد.
وي در تشريح اهداف اين تغييرات گفت : تامين عدالت بين نسلي ايجاد ثبات در درآمدهاي بودجه و كاهش اتكا و آسيب پذيري بودجه و اقتصاد ملي به نفت استفاده براي پرداخت ديون دولت به بانكها و توسعه و اجراي فعاليتهاي توليدي و سرمايه گذاري بخش خصوصي از طريق اعطاي وام ارزي از جمله اهداف تشكيل صندوق ذخيره ارزي است .
وي گفت : در ابتداي تشكيل صندوق مانده درآمد نفت نسبت به ارقام تخصيصي به بودجه سنواتي به آن واريز مي شود و به تدريج در مدت 5 سال كل درآمد نفت مستقيما به حساب اين صندوق واريز خواهد شد . در فاصله تشكيل صندوق تا پايان افق مورد نظر همه ساله بخش كاهنده اي از درآمد نفت به بودجه دولت و بخش فزاينده اي به حساب صندوق تخصيص خواهد يافت . فرايند حاكم بر توليد و فروش نفت خام براي توليد فرآورده هاي داخلي نيز مشمول ترتيبات تدريجي مشابه فوق خواهند بود تلاش مي شود تا پايان دور دوم پنجساله فروش فرآورده هاي داخلي به قيمت صادراتي خليج فارس باشد و منابع مالي فروش نفت خام آن به حساب صندوق واريز شود.
بودجه هاي دولت در 2 سال گذشته به تورم دامن زده است
نوع برخورد با موجود حساب ذخيره ارزي نشان مي دهد كه در اعضاي هيات امناي اين حساب بايد هر چه سريعتر تغيير شكل داده شود.
دكتر حميدرضا برادران شركا آخرين رئيس سازمان مديريت و برنامه ريزي در دولت گذشته با بيان اين مطلب در همايش تطبيق بودجه سال 87 با سند چشم انداز و برنامه چهارم گفت : در برنامه چهارم توسعه پيش بيني شده بود كه سالانه حدود 15 ميليارد دلار به حساب ذخيره ارزي واريز مي شود و اين در حالي بود كه قيمت نفت بر مبناي بشكه اي 19 دلار بسته شده بود بنابر اين در شرايطي بهاي متوسط هر بشكه نفت اوپك در حال حاضر بين 50 تا 60 دلار است موجودي حساب بايد بسيار بيشتر از ارقام قبلي باشد در حالي كه بنابر آخرين آمار موجود اين حساب در حدود 9 ميليارد دلار است .
اين استاد دانشگاه افزود : در كشور نروژ به عنوان يكي از نمونه هاي موفق استفاده از حساب ذخيره ارزي دولت تنها مجاز به استفاده از يك سوم سود موجودي حساب ذخيره ارزي است و اجازه استفاده از اصل موجودي را ندارد.
عضو هيات علمي دانشگاه علامه طباطبايي گفت : به نظر مي رسد تركيب حقوقي هيات امناي حساب ذخيره ارزي بايد تغيير كند و دولت سهم كمتري در اين هيات داشته باشد تا به جاي آن نمايندگاني از قوه قضائيه مجلس و حتي دفتر مقام معظم رهبري نيز حضور يابند.
وي در بخش ديگري از سخنانش گفت : شيوه بودجه ريزي دولت بايد به كاهش نرخ رشد تورم كمك كند در حالي كه طي دو سال گذشته نحوه بودجه ريزي به تشديد شتاب رشد تورم منجر شده است و با توجه به تاخير زماني اثرگذاري افزايش نقدينگي در تورم بايد منتظر نرخهاي تورم بالاتر درسالهاي پيش رو باشيم .
رئيس اسبق سازمان مديريت و برنامه ريزي افزود : بنابر حكم برنامه چهارم توسعه طي 5 سال بايد وابستگي بودجه جاري كشور به درآمدهاي نفتي به صفر برسد در حالي كه در سالهاي اخير شاهد افزايش اين وابستگي هستيم و برخي محاسبات از رشد 56 درصدي اعتبارات هزينه اي خبر مي دهند.
وي با اشاره به رقم پرداختهاي انتقالي گفت : بررسي ها نشان مي دهد در سال به طور تقريبي 40 هزار ميليارد تومان پرداخت انتقالي (يارانه ) داريم در حالي كه مطالعه موردي در مورد بنزين نشان مي دهد كه دهك بالاي درآمدي 25 برابر دهك پايين از يارانه اين حامل انرژي استفاده مي كنيم و اين به معناي پرداخت يارانه براي تعميق شكافهاي درآمدي است .
برادران شركا همچنين با اشاره به رقمهاي اعلام شده در مورد سرمايه گذاري هاي خارجي گفت : رقمهاي مختلفي از 10 تا 35 ميليارد دلار به عنوان سرمايه خارجي جذب شده اعلام مي شود درحالي كه گزارش اخير بانك مركزي به صراحت سرمايه خارجي جذب شده در سال جاري را صفر اعلام مي كند.
منابع مالي سهام عدالت در بودجه يارانه ها ديده نشده است
منابع تامين منابع مالي واگذاري سهام عدالت يكي از مصاديق بارز و مشخص پرداخت يارانه هاست كه درلايحه بودجه سال آينده در رديف هزينه يارانه ها درج شده است .
دكتر علي تركمان ديني عضو مركز مطالعات پژوهشگاه بازرگاني با بيان اين مطلب در نشست تطبيق لايحه بودجه سال 87 با سند چشم انداز و برنامه چهارم با بيان اين مطلب گفت : توزيع سهام عدالت يك سياست يارانه اي است و منابع مالي اجراي آن بايد در بخش هزينه هاي يارانه اي و حمايتي لحاظ شود در حالي كه به جاي در نظر گرفتن اين رديف هزينه ساخت سرويسهاي بهداشتي عمومي كه ذاتا يك فعاليت عمراني است و هزينه هاي آن بايد در رديف هزينه هاي عمراني لحاظ شود در بخش هزينه هاي يارانه اي محاسبه مي شود.
وي افزود : در دوران اجراي سياستهاي تعديل اقتصادي نگاه به يارانه ها بر پرداخت كمك هزينه به قيمتها بوده و مجريان اين سياستها معتقد بودند هدفمندسازي يارانه ها به معناي رها كردن قيمتها از سويي و پرداخت يارانه به مصرف كننده است و به اين ترتيب نظام انگيزشي قيمتها خود به خود بازار را متعادل مي كند ولي اين تئوري از ساير نظامهاي انگيزشي از جمله نظامهاي انگيزشي برخاسته از نهادها غفلت ورزيده است .
اين استاد دانشگاه افزود : يكي از مهمترين نهادهاي تاثيرگذار در نظامهاي انگيزشي نظام انگيزشي مبتني بر ساختارهاي قدرت است كه اثرگذاري فراواني بر فرايند قيمت گذاري و سياستهاي پرداخت يارانه ها دارد.
وي گفت : آنچه مهم است روشن بودن روش محاسبه يارانه ها و برآورد آنهاست و بايد مشخص باشد كه بر چه مبنايي خالص يارانه ها پرداختي محاسبه مي شود. اين حساسيت در انتخاب و محاسبه قيمتهاي سايه اي نيز از اهميت فوق العاده اي برخوردار است .
دكتر تركمان ديني همچنين با اشاره به لزوم تعيين مبناي محاسبه نرخ ريالي ارز در بحث يارانه ها نيز گفت : بايد مشخص شود كه كدام نرخ ارز در تبديل ريالي يارانه هاي دلار مبنا قرار مي گيرد در كشور ما رسم نادرستي وجود دارد كه وقتي مي خواهيم درآمد سرانه ملي را بالا نشان دهيم از روش محاسباتي مبتني بر دلار 300 توماني استفاده مي كنيم ولي زماني كه به بحث محاسبه يارانه هاي دلاري مي رسيم قيمت معادل ارز را 900 تومان در نظر مي گيريم .
وي با اشاره به مباحث مطرح در مورد هدفمندسازي يارانه در جهان گفت : بررسي ها نشان مي دهد اتخاذ نگاه سخت گيرانه در تعيين گروه هاي هدف دريافت يارانه منجر به حذف برخي گروه هاي مستحق دريافت يارانه مي شود در نقطه مقابل نيز در پيش گرفتن نگاه سهل گيرانه گروه هاي غير مستحق را وارد گردونه دريافت يارانه ها مي كند و اين خطاي غيرقابل اجتناب در روند هدفمندسازي يارانه هاست .
دكتر تركمان ديني افزود : نكته ديگري كه بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه هدفمندسازي خود نيازمند بروكراسي اداري جديدي است كه بنابر مطالعات صورت گرفته اين نظام اداري جديد تا 25 درصد هزينه هاي پرداخت يارانه ها را مي بلعد .
وي گفت : بايد متوجه بود كه در مورد بسياري از اقلام نيز نوع رابطه موجود بين كالاي يارانه اي مانند نان كه در سفره هاي مردم فقير بيشتر استفاده مي شود تا ثروتمندان ناخودآگاه نوعي مكانيزم هدفمندسازي وجود دارد. يعني وقتي يارانه بيشتري به نان پرداخت مي شود چون قوت غالب فقيران است در واقع يارانه نان هدفمند شده است .
دكتر مسعود نيلي : روند اصلاح ساختار بودجه به صورت معكوس طي شده چرا كه همزمان با افزايش حجم دولت و دخالتهاي آن در اقتصاد سند بودجه نيز لاغرتر شده است
دكتر بهروز هادي زنوز : بررسي عملكرد دولتها درمورد حساب ذخيره ارزي نشاندهنده ضرورت ايجاد تغييرات اساسي و تبديل آن به صندوق ذخيره ارزي است
دكتر حميدرضا برادران شركا : بودجه هاي دولت در 2 سال اخير در راستاي تشديد نرخ تورم بوده است
دكتر علي تركمان ديني : سهام عدالت جزو سياستهاي يارانه اي است ولي منابع تامين اين سهام در رديف بودجه هاي يارانه اي محاسبه نشده است