دانش آموز زيانديده اصلي افت كيفيت در آموزش و پرورش
مجيد زندي
بخش پاياني
اينكه مي گوئيم بسياري از عوامل افت تحصيلي دانش آموزان ريشه هاي ساختاري در نظام آموزش وپرورش كشور دارد
دلايل فراواني براي آن قابل شمارش است . حداقل در يكماه اخير برودت هوا و ريزش برف بي برنامگي موجود را بيشتر
آشكار ساخت تا حدي كه تعطيلي 16 ـ15 روزه بسياري از مدارس يا سرگرداني دانش آموزان و در خانه ماندن آنها و ...
هيچكدام سبب نشده مجموعه دستگاهها از اين عقب ماندگي دانش آموزان آنهم در اوج فصل امتحانات نگران
باشند.
متاسفانه نه تنها مدارس كلاس هاي جبراني براي اين عقب ماندگي داير نكردند كه رسانه ملي هم تلاشي از خود نشان
نداد تا براي آن دسته از دانش آموزان دوره راهنمايي و متوسطه كه بيشتر در معرض افت تحصيلي هستند كلاس هاي
فوق العاده از طريق شبكه سراسري برگزار كند و شبكه به اصطلاح آموزش هم نه قدرت پوشش كامل دارد و نه توانست با
برنامه سازي عقب ماندگي ها را جبران كند.
اين سرما البته ضعف هاي ديگري را نيز آشكار كرد كه همكاران فرهنگي حتي بيشتر از دانش آموزان علاقمند به تعطيلي
مدارس بودند و در موارد فراواني به دانش آموزاني كه به دليل همزماني امتحانات به مدرسه مي رفتند
اعتراض مي كردند كه
چرا به مدرسه آمدند !
اين مسايل البته مربوط به بخش هاي بسيار پيش پا افتاده امروز آموزش و پرورش است كه اگر نبود حرمت مقام معلم و
سلامت و صداقت بسياري از معلمان
موضوعات فراواني در زمينه علل و عوامل افزايش افت تحصيلي به دلايل كم كاري
برخي از معلمان قابل طرح است كه در اين زمينه لازم است دستگاههاي نظارتي درون سازماني بيشتر بر عملكرد برخي از
معلمان نظارت داشته باشند.
اما آنچه كه افت تحصيلي را ريشه دار مي سازد اين است كه از طرفي امكانات لازم براي دانش آموزان مناطق محروم فراهم
نمي شود كه حتي به دليل مشكلات مالي از تحصيل دوري مي كنند و از طرف ديگر دانش آموزان مناطق برخوردار هم با
مشاهده فاصله طبقاتي و يا برخي از تبعيض ها در مدرسه و اجتماع به اين نتيجه مي رسند كه درس خواندن براي آنها فايده اي
ندارد.
در خصوص موضوع دوم خانواده و معلمان مي تواند نقش بسيار ممتازي داشته باشند
زيرا اگر آنها نتواند رابطه عاطفي
درستي با دانش آموزو مدرسه برقرار سازند
اين افت تحصيلي فرزندانشان از همان سال اول دبستان هم شكل مي گيرد كه به
مرور با دريافت نمره هاي كمتر از ساير دانش آموزان انتقادات اوليا و معلمان را با خود مي بينند و تنفر از مدرسه و افت
تحصيلي شديدتر هم خواهد شد.
اينكه مي گويم تنفر از مدرسه از همان دوران كودكي در خانه شكل مي گيرد از اين بابت است كه در موارد فراواني
داشته ايم كه دانش آموز با گريه و زاري از معلم خود نمره 20 مي خواست و هنگامي كه معلم درباره علت اين درخواست از
دانش آموز مي پرسيد در پاسخ مي شنيد كه اگر نمره كمتر از بيست به خانه ببرد مادرش او را با قاشق داغ مي كند و مي سوزاند!
چنين دانش آموزي با اضطراب خود نه تنها قادر به درس خواندن همانند ساير دانش آموزان نيست
بلكه بخاطر مدرسه
كتاب درسي سلامتي خود را هم در خطر مي بيند
پس چگونه مي تواند عاشقانه به كتاب و چهره معلم خود بنگرد
و
اين مساله را كتمان نمي كنيم آن دانش آموزي كه نمره بيست مي گيرد به درس احاطه دارد اما آيا همه توانايي دانش آموز در
گرفتن نمره خوب خلاصه مي شود.
به هر حال مجبوريم براي ارزيابي علت هاي حقيقي افت تحصيلي در سطح مدارس به همه موارد حاشيه دانش آموز
مدرسه و معلم دقيق شويم تا راه حل مناسبي براي كاهش اين آفت در دل مدارس پيدا كنيم و در اين راه البته از اوليا
معلمان و
مسئولان آموزش وپرورش هم كمك مي گيريم .
آقاي محمد قنبري كه سه فرزند دانش آموز دارد و درباره افت تحصيلي آنها هم نگران است مي گويد : متاسفانه مشكلات
موجود تصميم گيري در آموزش وپرورش و ناهماهنگي ساير دستگاهها با اين وزارتخانه عامل بسيار اثرگذاري در كاهش افت
تحصيلي دانش آموزان است . به عنوان نمونه اجازه ورود گوشي تلفن همراه به سطح مدارس يكي از اين اشكالات محسوب
مي شود كه متاسفانه هم از لحاظ درس و هم از لحاظ اخلاقي دانش آموزان را دچار مشكل ساخته است .
وي ادامه مي دهد : از طرفي مي شنويم كه مي گويند ورود گوشي تلفن همراه به مدارس ممنوع است از طرفي ديگر
فرزندان من مي گويند همه دانش آموزان دارند! نمي دانم اين كوتاهي از سوي كدام بخش است كه اجازه مي دهند عده اي از
دانش آموزان با آوردن گوشي تلفن همراه و بازيهاي ناسالم همراه آن
روحيه بقيه دانش آموزان را هم تخريب كنند.
وي ناهماهنگي ليگ فوتبال با برنامه هاي درسي مدارس را هم از ديگر عوامل افت تحصيلي در مدارس معرفي مي كند و
مي افزايد : در كجاي دنيا رسم است كه مسابقات فوتبال را وسط هفته برگزار كنند تا از اين طريق فكر و ذهن دانش آموزان در
وسط هفته هم به فوتبال مشغول باشد.
وي ادامه مي دهد : مسئولان بايد كاري كنند كه جو فوتبال زدگي در كشور ما فروكش كنند زيرا بسياري از نوجوانان و جوانان
عمر خود را به بطالت در گروه بندي حاكم بر بازيهاي فوتبال گذاشتند كه زيان آن هم تنها متوجه خودشان
خانواده و كشور
مي شود.
آقاي قنبري مي افزايد : گويا دست اندركاران فدراسيون فوتبال و برگزاركنندگان مسابقات بجاي اينكه بخواهند خود را با
آموزش وپرورش وفق دهند سعي دارند با سرمايه گذاري بيهوده روي دانش آموزان
آنها را به استاديومها جذب كنند كه اين
رويكرد باعث افت تحصيلي دانش آموزان و گرفتاري خانواده ها مي شود.
درباره علل افت تحصيلي در ميان دانش آموزان آقاي توكل مشكبار مدير هنرستان بزرگسالان كار ودانش و فني و حرفه اي
مشكين شهر در گفت وگو با گزارشگر ما ملالت و سرخوردگي معلم و وضعيت نظام آموزش وپرورش را از جمله ريشه هاي
اساسي اين معضل معرفي مي كند و مي افزايد : بي سوادي دانش آموزان و به اصطلاح افت تحصيلي را بايد در آنجايي
ريشه يابي كرد كه بدانيم افرادي مسئوليت هاي اجرايي آموزش وپرورش را برعهده گرفتند كه خودشان به هيچ وجه صلاحيت
علمي و حتي اخلاقي لازم را ندارند.
وي مي افزايد : باندبازي و گروه گرايي ساختار آموزش وپرورش را تهديد مي كند تا جايي كه افراد نالايق در مسند امور قرار
مي گيرند و معلمان ناراضي هم دست و دلشان به كار و فعاليت بيشتر نمي رود اين مي شود كه دانش آموز دبيرستاني دو خط
تقاضا را نمي تواند بنويسد و دانش آموز دوره راهنمايي جدول ضرب را نمي داند.
وي ادامه مي دهد : تا زمانيكه با شعارها كلنجار رفته و از عمل غافليم در مدارس هم با معلمان و هم دانش آموزان بي تاب و
بي حوصله و پر از اضطراب واسترس درگير خواهيم بود و محيط هاي آموزشي و كلاس هاي درس از لبخند و دوستي و صفا و
صميمت
علم و ادب و معرفت فاصله خواهد گرفت .
آقاي مشكبار مي گويد : اگر عدالت در پيكر آموزش وپرورش عميق باشد
بي تفاوتي معلم و بي سوادي دانش آموز و حتي
مشكلات اخلاقي و بي بندوباري از مدارس فاصله مي گيرد چرا كه ملالت و سرخوردگي معلم
شعله هاي عشق به تعليم و
تعلم را در كلاس درس خاموش مي سازد.
وي يكي از اين بي عدالتي ها را در تقسيم اضافه تدريس مي داند و مي افزايد : در اين بخش بروز هرگونه بي عدالتي سبب
تخريب روحيه بقيه معلمان مي شود
زيرا اگر فردي به مدير گروه آموزش وپرورش وابسته باشد
در هفته 12 ساعت اضافه
تدريس برايش منظور
اما معلمان با سابقه و باسواد را خانه نشين مي كنند!
وي ادامه مي دهد : آن معلمي كه متوجه اين بي عدالتي ها مي شود در كلاس درس حوصله تدريس ندارد
سرخورده
مي شود و از كار مي زند و ناخواسته در حق دانش آموزان اجحاف مي كند چرا كه مي بيند چگونه معلمان بي سواد و حتي
غيرمرتبط با تحصيلات تكميلي درس
اضافه تدريس مي گيرند.
آقاي مشكبار مي گويد : نظام آموزش وپرورش ما از اين موضوعات غافل است يعني در دوره اي به مدير يك مدرسه
مي گويند شما در عرصه مديريت ادامه تحصيل بده او هم ادامه مي دهد اما هنگامي كه در دوره اي ديگر مديران ارشد آموزش
وپرورش تغيير مي كنند
اين مدير سابق مدرسه را مجبور مي كنند ادبيات و آئين نگارش تدريس كند و معلم فلسفه را مدير
مدرسه مي گذارند در اين شرايط يكي به دليل بلد نبودن مديريت كارها را خراب مي كند و ديگري به دليل بي ميلي به كاري كه
واداشته شده
حوصله تدريس ندارد كه در هر دو حالت زيان اصلي را دانش آمواني مي بينند كه ديپلم مي گيرند اما نمي دانند
مصطفي را نبايد با سين نوشت !
وي مي گويد : دانش آموز كه از پشت پرده اتفاقات خبر ندارد احساس مي كند معلمش بي سواد است و يا ميلي به آموزش
ندارد و اين مشكل ملكه ذهنش مي شود كه همه مدرسه چنين مشكلي دارد و از درس و مدرسه بيزار مي شود.
وي رواج تفكر مادي در عرصه تعليم و تربيت را هم آفتي خطرناك معرفي مي كند و مي افزايد : همين موضوع باعث شده
كه پاي بسياري از معلمان بلغزد و روابط مالي با دانش آموز و اوليا برقرار سازند!
وي مي افزايد : يك معاوني داشتم كه متاسفانه سئوالات را به دانش آموزان مي فروخت ـ من از طرح اين مساله شرم دارم ـ
ولي ناگزيرم در راستاي مقابله با اين مسايل در آموزش وپرورش اقرار كنم چرا كه اين مسايل به خانواده ها هم كشيده شده و
باعث مي شود مقام معلم و آموزش وپرورش زير سئوال برود و حيثيت و مقام معلمان شريف اين مرز وبوم لگدمال شود.
وي ادامه مي دهد : دريافت پول هاي هنگفت براي ثبت نام از دانش آموزان كه هيچگاه به حساب مدرسه هم واريز نمي شود
يكي از عوامل ديگر تخريبي روحيه دانش آموزان است كه مدير
ناظم و معلم را وامدار دانش آموز ساخته و چون خودش
مي داند با ارتباطاتي كه با معلمان خاصي دارد نمره اش را خواهد گرفت
اين آفت را در دل بقيه دانش آموزان هم مي كارد كه
بقيه هم فكر مي كنند نبايد درس بخوانند و همين روند باعث افت تحصيلي و حتي تجديدي و مردودي بسياري ديگر از
دانش آموزان مي شود كه فريب برخي دانش آموزان و معلمان خلافكار را خورده اند.
آقاي مشكبار مي گويد : مسئولان آموزش وپرورش نبايد چشم و گوش خود را در مورد اين مسايل ببندند
بايد فارغ از
عنوان و نام
مسئولان مدرسه و معلمان خاطي را مجازات و حتي اوليايي كه چنين پيشنهادهايي را مطرح مي سازند به نوعي
توبيخ كنند.
دكتر سهراب رضايي سرپرست دفتر آموزش وپرورش نظري و پيش دانشگاهي هم با توجه به اينكه بيشتر آمارهاي
مربوط به افت تحصيلي مربوط به دوره متوسطه است
درباره راههاي تعديل افت تحصيلي به گزارشگر ما مي گويد : همه
نظام هاي آموزشي با پديده افت تحصيلي بصورت كم و بيش مواجه هستند كه نظام آموزشي كشور ما نيز از اين پديده مستثني
نيست . البته علل و عوامل متعددي بر اين امر مترتب مي باشد كه مي توان در يك طبقه بندي به عوامل فردي
درون سازماني و
برون سازماني اشاره كرد.
وي ادامه مي دهد : پديده افت تحصيلي در سال اول متوسطه وضعيت خاصي را دارد و بصورت بارز است يكي از
عمده ترين دلايل آن وضعيت مقررات ارزشيابي است كه در آن ارزشيابي به شكل ارزشيابي پايه اي وضع شده است بطوري
كه ارتقا يا عدم ارتقا بصورت همه يا هيچ است و بررسيها نشان مي دهد كه چند درس محدود بيشترين عامل عدم ارتقا
دانش آموزان را به خود اختصاص داده است و مطابق مقررات مربوط دانش آموزان نمي توانند به دليل عدم كسب نمره قبولي
در دروس مذكور به پايه بالاتر ارتقا يابند. كارشناسان مهمترين عامل وضع چنين مقررات سخت و غيرقابل انعطاف را در
ايجاد اوقات فراغت در بخشي از برنامه هاي سال دوم (پنجره باز) دانش آموزان مي دانند. لذا چنانچه با بررسي ابعاد مختلف
موضوع چاره اي در اين زمينه انديشيده و مشكل اوقات فراغت در بخشي از برنامه هاي آموزشي به نحو مقتضي تدبير شود
مسئله افت تحصيلي بصورت قابل ملاحظه اي كاهش خواهد يافت .
وي مي گويد : شايان ذكر است طرحي در اين زمينه تهيه شده كه به ارائه راهكارهاي لازم در خصوص اصلاح مقررات
آموزشي و اصلاح برنامه هاي درسي با توجه به پيش بيني تدابير مناسب در خصوص « وضعيت اوقات فراغت احتمالي در
بخشي از برنامه هاي آموزشي » با كمترين تغييرات ممكن و رفع نقاط ضعف و حفظ نقاط قوت آموزشي دوره متوسطه روزانه
مي پردازد.
وي مشاركت دانش آموزان را عامل موثر در كاهش افت تحصيلي ارزيابي مي كند و مي افزايد : يكي از اهداف آرماني
آموزش وپرورش و افق چشم انداز 20 ساله بهره گيري از مشاركت در آموزش وپرورش است . در خصوص مشاركت
دانش آموزان در حال حاضر شوراهاي دانش آموزي در چگونگي اداره واحدهاي آموزشي ... و مجلس دانش آموزي بصورت
مشخص در آموزش وپرورش فعاليت دارند و بطور كلي بسياري از طرح ها و برنامه ها در آموزش وپرورش با مشاركت
دانش آموزان به اجرا درآيد و توسعه شيوه هاي آموزشي دانش آموز محور از جمله مهمترين اهداف كلي آموزش وپرورش در
برنامه چهارم توسعه به شمار مي آيند.
وي با پذيرش محتواي سند چشم انداز درباره ضرورت ارتقا سطح آموزش عمومي دانش آموزان ادامه مي دهد : مفاد
سند چشم انداز جمهوري اسلامي ايران در افق 1404 هجري شمسي (20 ساله ايران ) بصورت مستقيم و غيرمستقيم با
آموزش وپرورش مرتبط است و بطور مشخص بند 2 و بند 5 از سند چشم انداز درباه برنامه هاي آموزش وپرورش تدوين
شده است . كه بند 2 از سند چشم انداز 1 ـ دستيابي به جامعه اي برخوردار از دانش پيشرفته و توانا در توليد علم و فناوري و
بند 5 از سند چشم انداز 2 ـ دستيابي به جامعه اي متكي بر سرمايه انساني
داراي انسانهاي آگاه و عامل به حقوق و تكاليف
فردي و عمومي واجد وجدان اجتماعي در آن تصريح شده است .
دكتر رضايي مي گويد : براي تحقق مفاد سند چشم انداز بايد عزم ملي و تلاش مستمري را داشت و از همه نخبگان و
متخصصان استفاده كرد و با همكاري كليه نهادهاي مختلف و ترسيم نقشه كلي نظام آموزش وپرورش در افق بلندمدت و
ايجاد تحول در ابعاد مختلف و تدوين برنامه هاي لازم و بهبود روشها و اجراي مناسب برنامه ها وطرح ها اين حركت را صورت
داد.
وي بنيان نظام آموزشي بر پايه محفوظات را يكي از ضعف هاي اصلي مي شمرد كه دانش آموز و معلم را به سمت نمره
سوق داده است او مي افزايد : براي رفع اين نقيصه سياستگذاران نظام آموزشي كشور تدابير لازم را اتخاذ كردند بطوري كه در
اهداف آموزش وپرورش و همچنين در مهمترين اهداف كلي آموزش وپرورش در برنامه چهارم توسعه « تربيت و رشد
همه جانبه و متعادل دانش آموزان » و « توسعه خلاقيت
نوآوري و فرهنگ كارآفريني در ميان دانش آوزان » و همچنين در
راهبردهاي برنامه چهارم توسعه « اتخاذ رويكرد پژوهش محوري » و سياستهاي اجرائي « تقويت فرهنگ و انگيزه خلاقيت در
دانش آموزان » پيش بيني شده است
كه به صورت تدريجي با تدوين طرح ها و برنامه هاي عملياتي مناسب و اجراي آن
اقدامات لازم براي رفع نقيصه مذكور معمول مي گردد.
سرپرست دفتر آموزش وپرورش نظري و پيش دانشگاهي در خصوص وضعيت كتب درسي هم مي گويد : كتابهاي درسي
توسط دبيران و گروههاي آموزشي مورد بررسي قرار مي گيرد و اشكالات به متولي توليد كتاب درسي منعكس و پس از
بررسي هاي كارشناسي در چاپ كتابهاي جديد نظر دبيران اعمال مي گردد.
وي هويت بخشي به فعاليت آموزش وپرورش را صرفا از دايره فعاليت يك وزارتخانه خارج مي بيند و مي افزايد : تقويت
هويت ديني و ملي دانش آموزان از جمله اهداف آرماني (چشم انداز آموزش وپرورش ) آموزش وپرورش مي باشد كه توسط
معاونت ذي ربط برنامه هاي لازم تدوين و به مرحله اجرا گذاشته مي شود. هرچند كه بخشهاي مختلف آموزش وپرورش و
همچنين ساير ارگانها
مسئولين امر را مورد ياري قرار مي دهند.
وي در پاسخ به اين سئوال كه چرا دانش آموزان نمي دانند چرا درس مي خوانند هم مي گويد : اهداف دوره تحصيلي و در
دوره متوسطه شاخه نظري و دوره پيش دانشگاهي مشخص و مصوب شوراي عالي آموزش وپرورش مي باشد كه در اين
زمينه بايد فرهنگ سازي و اطلاع رساني بيشتري صورت گيرد و معلمان بيشترين مسئوليت را دارند.
دكتررضايي مشكلات معيشتي معلمان را هم در افت تحصيلي دانش آموزان موثر ارزيابي مي كند و مي گويد : يكي از
دغدغه هاي مهم و اثرگذار در نظام آموزشي بحث مسائل معيشتي معلمان است كه بايد بطور همه جانبه مورد توجه نهادهاي
مسئول قرار گيرد.
وي در خاتمه هم زبان نبودن معلم و دانش آموز در نظام آموزشي را هم از جمله آفات برمي شمرد و مي افزايد : تفهيم و
تفاهم لازمه امر تعليم و تربيت است و چنانچه اين فرايند به خوبي انجام نگيرد فرايند تعليم و تربيت با مشكل روبرو خواهد
شد.
همچنانكه مطرح شد افت تحصيلي اگرچه ريشه هاي مختلفي دارد اما با سرنوشت هزاران دانش آموز و آينده سازان اين
مملكت هم گره خورده است و آنكس كه از همه بيشتر آسيب مي بيند خود دانش آموز است . براي رفع اين مشكل نمي توان
راه مسامحه و محافظه كاري را درپيش گرفت و نمي توان گفت اين معضل آنچنان حاد نيست كه مايه نگراني باشد چرا كه
بخاطر تاثير مستقيم در روحيه همه دانش آموزان يك كلاس
افت تحصيلي تعدادي از دانش آموزان مي تواند به معضلي فراگير
در كشور تبديل شود.
پس نه تنها امروز كه در آينده نيز طرح هاي مختلف و عناوين جديد نمي تواند راهكار قطعي مدنظر قرار گيرد و چه بسا
طرح جامع آموزش وپرورش اگر نتواند همه راهها را مدنظر قرار دهد نمي تواند حداقل در اين زمينه طرح موفقي
باشد.
همه مي دانيم در اين راه كارهاي فراواني وجود دارد كه معطل مانده
كارهايي كه به مشاوره دانش آموز و خانواده آنها
مربوط مي شود و يا به معلمان و مسئولان مدرسه بازمي گردد. اصلاح شيوه هاي مطالعه
نمره آزمون و ارزشيابي و دهها موارد
ديگر نتيجه اي بدست ما خواهد داد كه موفقيت آن در سير موفقيت ها و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان جاي مي گيرد و عدم
موفقيت ها در هر يك از زمينه ها نيز منجر به افت تحصيلي و نتايج وخيم آن خواهد شد.
سرما و يخبندان و تعطيلي مدارس و سرگرداني دانش آموزان حتي تا 16 روز در برخي از استانهاي كشور سرگرداني نظام
آموزشي كشور را در بخش كيفيت آموزش و مقابله با افت تحصيلي آشكار كرده است به گونه اي كه حتي رسانه ملي كه انواع و
اقسام فيلم ها را نشان مي داد
كمتر به فكر عقب افتادگي درس و پخش برنامه هاي آموزشي فوق العاده براي دانش آموزان برآمد
متاسفانه در بسياري موارد مدارس به جاي ارتقا كيفيت آموزشي
با برپايي كلاس هاي فوق العاده تنها به مرور سئوال هايي
اقدام كردند كه قرار بود در امتحان ترم مطرح شود! در حاليكه اين دانش آموز اگر از يك مقطع تحصيلي هم بالا روند
در
مقاطع آتي گرفتار كم سوادي خود خواهد شد
آقاي مشكبار مدير هنرستان فني و حرفه اي مشكين شهر : بي عدالتي در نظام آموزش وپرورش سبب بي تفاوتي بسياري از
معلمان شده و آنها با همين رويكرد در كلاس هاي درس حاضر مي شوند در حاليكه دست و دلشان به كار و فعاليت بيشتر
نمي رود
دكتر سهراب رضايي سرپرست دفتر نظري و پيش دانشگاهي وزارت آموزش و پرورش : كارشناسان ما مهمترين عامل افت
تحصيلي را مقررات سخت و غيرقابل انعطاف در بخش مربوط به اوقات فراغت مي دانند كه اگر سپري كردن اوقات فراغت
در بخشي از برنامه هاي آموزشي به نحو مقتضي گنجانده شود
مساله افت تحصيلي به صورت قابل ملاحظه اي كاهش خواهد
يافت
