عزاداري حسيني با زبان شيرين دري
مجيد زندي
عاشورا و عزاداري براي سالار شهيدان حضرت اباعبدالله حسين (ع ) فقط مختص ايران و عراق و لبنان نيست
اين سالها
شور و شعور حسيني در تمام مناطقي كه شيعيان حضور دارند بسيار پررنگ شده است . چرا كه عشق به حسين (ع ) عشق به
همه خوبي ها و دشمني با يزيد
دشمني با همه منكرات است . افغانستان يكي از اين مناطق است كه عزاداريهاي خالصانه
شيعيان آنجا نشانه عمق ارادت آنها به اهل بيت (ع ) است .
البته تاريخ شيعه در افغانستان عمري به طولاني بودن حضور اسلام در افغانستان دارد زيرا بسياري از اقوام افغانستان
امروزي كه روزگاري جزو خراسان بزرگ بلاد اسلامي محسوب مي شدند
با اعتقاد به اسلام شيعي مسلمان شدند و گذشت
قرون و اعصار نه تنها از ارادت اقوام شيعه افغانستان به اهل بيت كم نكرد كه اين اشتياق روزافزون هم شده است .
برخي از اين شيعيان پس از پيروزي انقلاب اسلامي و با وقوع جنگ هاي مختلف در افغانستان براي زندگي و كار
سالهاست كه همراه بسياري از هموطنان اهل تسنن خود در ايران بسر مي برند. البته همچنانكه اكثر مردم افغانستان از برادران
اهل سنت مي باشند اكثريت مهاجرين افغاني به ايران نيز سني مذهب هستند
اما شيعيان مهاجر در اين ميان براي خود
هيات هاي مذهبي تشكل داده و به مناسب ايام عزاداري شهادت حضرت سيدالشهدا(ع ) به صورت مستقل به عزاداري
مي پردازند.
البته من از برگزاري مراسم مستقل عزاداري شيعيان افغانستاني در ايران بي خبر بودم تا اينكه ظهر عاشورا هنگام اقامه نماز
در مسجد آل ياسين ميدان خراسان تهران متوجه حضور گسترده برادران مهاجر افغانستاني شدم كه با لهجه شيرين فارسي
دري به عزاداري مشغول بودند و حسين (ع )حسين (ع ) مي گفتند و نوحه مي خواندند درباره فارسي دري هم بايد توضيح دهم
كه به آن نوع گويش فارسي خطاب مي شود كه كمتر واژه هاي دخيل دارد و زبان قديم مردم خراسان بزرگ
ماوراالنهر و
زابلستان و حتي زبان درباري محسوب مي شود كه امروزه هنوز در بخش هايي از افغانستان و تاجيكستان مورد استفاده قرار
مي گيرد.
عزاداري ساده و بي آلايش شيعيان مهاجر افغاني كه با نوحه خواني محزوني همراه بوده بسيار به دل مي نشست و
اشك هاي فراواني را جاري ساخت . و عزاداران به عشق حسين (ع ) به سر و سينه مي زدند اين كار مدت ها ادامه داشت . به
شدت مجذوب نحوه عزاداري آنها شده بودم و مي خواستم درباره شيوه هاي عزاداري آنها چه در ايران و چه در افغانستان
بيشتر بدانم عزاداري سنتي كه تفاوت هاي بسياري با عزاداري به اصطلاح مدرن امروزي در برخي از هيات ها و دستجات
داشته است .
البته عزاداري شيعيان خود افغانستان هم اخيرا براساس تصاويري كه رسانه ها از آن بلاد ارسال مي كنند باعث نگراني از
نفوذ افراط گرايي در عزاداري شده است تا حدي كه برخي از عزاداران در افغانستان زنجيرهايي با تيغه هاي برنده براي خود
درست مي كنند كه پس از مدتي زنجيرزني خون از كتف هاي آنها جاري مي شود.
به هر حال با اين نگاه به ميان عزاداران حسيني مهاجرين افغانستاني در مسجد آل ياسين مي روم و از نحوه عزاداري آنها
آشنا مي شوم .
رمضان محمدي از ولايت غزنين افغانستان كه حدود 10 سال است كه به همراه همسر و فرزند خود در ايران بسر مي برد
درباره نحوه عزاداري شيعيان افغانستاني به گزارشگر ما مي گويد : ماهيت عزاداري شيعيان افغاني با بقيه شيعيان در ايران
عراق و لبنان تفاوتي نمي كند همانگونه كه همه شيعيان به سوگواري شهادت امام حسين (ع ) مشغول مي شوند شيعيان
افغانستاني هم عزادار هستند اما در ولايت خودمان كه نيمي از مردم شيعه و نيمي ديگر از برادران اهل سنت هستند عزاداري
در مساجد
تكايا و حسينيه ها انجام مي شود و در برخي موارد به صورت ظاهر در بيرون هم برگزار مي شود.
وي ادامه مي دهد : مراسم عزاداري معمولا از اول محرم آغاز و تا 13 محرم يعني سوم امام حسين (ع ) ادامه مي يابد كه اوج
عزاداري هم در روز عاشورا خواهد بود و در آنجا هم مردم اگرچه بيشتر در تكيه خانه ها (تكايا) و مساجد عزاداري مي كنند
اما جوانان محلي در گوشه و كنار چادر عزاداري هم بپا مي كنند ولي چون در آن مناطق سرما حاكم است
عزاداري عمدتا در
مساجد
حسينه ها و تكايا انجام مي شود و براي طبخ غذا چادري در نزديكي تكيه و حسينيه بپا مي كنند.
اين مهاجر افغان درباره نحوه عزاداري ادامه مي دهد : قبل از آغاز محرم ريش سفيدان در محلي جمع مي شوند و درباره
برنامه ها نظر مي دهند كه قرار باشد هزينه ها چگونه جمع آوري شود يا افراد خيري كه مي خواهند غذا بدهند معرفي شوند و
به صورت عام هم اعلام مي كنند كه مردم اگر نذر دارند در اختيار ريش سفيدان محل قرار دهند و با دعوت از طلبه ها و
روحانيون
براي ايام عزاداري آماده مي شوند.
وي ادامه مي دهد : شب ها هم پس از صرف شام مردم در مجلس عزاداري شركت مي كنند و پس از قرائت قرآن به ياد امام
حسين (ع ) ابتدا كودكان و نوجوانان در حضور بزرگان محل و روستا
نوحه خواني را آغاز مي كنند تا هم آموزشي براي آينده
باشد و هم محفل عزاداري را گرم نگه دارند و نظم هم به قرار شود و اين ترتيب سني ادامه مي يابد و به جوانان و بزرگسالان
مي رسد و پس از آن مراسم مقاله خواني انجام مي شود كه طلبه هاي تحصيل كرده مقاله اي و دست نوشته اي در عزاداري
قرائت مي كنند.
وي مي افزايد : پس از عزاداري و مقاله خواني نوبت به روحاني مي رسد كه او هم پس از سخنراني و روضه ادامه عزاداري
را به مرثيه خوان ها مي سپارد و عزاداري و سينه زني تا 12 شب ادامه مي يابد .
وي ادامه مي دهد : عزاداري امام حسين در همه مناطق مركزي افغانستان كه شيعه نشين مي باشد برگزار مي شود و اين
عزاداريها هر قدر به سمت مرزهاي ايران نزديك مي شود پررنگ تر است .
آقاي محمدي معتقد است كه شيعيان در افغانستان 38 درصد از جمعيت 98 درصدي مسلمانان را تشكيل مي دهند وي
ادامه مي دهد : البته آمارها مختلف درباره اقوام در افغانستان اعلام مي شود كه بعضا به صورت رقابتي كم يا زياد هم مي شود
اما ما مربوط به فرمانداري قره باغ از ولايت غزنين افغانستان هستيم كه چون همگي از يك طايفه هستيم در تهران براي خود
هيات گرفتيم در حاليكه شيعيان طوايف ديگر در شهرري
باقرآباد و... هيات هاي مستقل عزاداري تشكيل داده اند.
پيرمرد 77 ساله افغانستاني مقيم ايران آقاي يعقوبعلي سلطاني است كه او نيز در 10 سال گذشته همراه فرزندان خود در
ايران زندگي مي كند وي درباره سنن و آئين عزاداري امام حسين در افغانستان به گزارشگر ما مي گويد : عزاداري ما بيشتر در
مسجد و حسينيه است و ابتدا جمعيت عزادار به دو گروه تقسيم مي شوند و روبه روي هم مي نشينند و مرثيه خوان در وسط اين
جمعيت مرثيه مي خواند كه از هر گروه مي خواهد با صداي بلند گروهي حسين (ع ) را بخوانند و گروهي حسن (ع ) و همينطور
ادامه مي دهند و همه شهداي كربلا را به نام مي خوانند و دو طرف تكرار مي كنند
ابوالفضل (ع )
قاسم
حبيب بن مظاهر
امام
شهيد
شاهد و... همه نام برده مي شود.
وي مي افزايد : پس از اين مرحله مراسم عزاداري به صورت ايستاده انجام مي شود و از قديم هم به همين گونه بوده است .
ما به سينه زني ايستاده مي گوئيم « سينه زني ايستگاهي » كه آنوقت دور تا دور مسجد يا حسينيه مي ايستند و سينه مي زنند.
مرثيه ها را هم از كتب قديم و اشعار جديد انتخاب مي كنند و ادامه مي دهند.
وي كه قبلا كشاورز بوده اما به گفته خود بخاطر مشكلات معيشتي نتوانسته است به كشاورزي ادامه دهد مي افزايد : در
40 ـ30 سال اخير وضع مردم افغانستان به دليل جنگ هاي مختلف بسيار بد شده است و هنوز مردم داراي مشكلات فراواني
هستند كه با كمك فرزندانم ميهمان مردم ايران هستيم .
وي درباره عزاداري روز عاشورا و طبخ غذاي حضرت سيدالشهدا هم مي گويد : چون مردم افغانستان دامدار هستند از
قديم مي گفتيم مصرف شير به صورت فردي در روز عاشورا حرام است تا همه شيعيان شير را براي حسينيه ها بياورند و آنجا
طبخ شود و بجاي شربت كه شما ايراني ها مي دهيد
ما شير را در كاسه مي ريختيم و به عزاداران امام حسين (ع ) مي داديم .
اين پير مرد 77 ساله اما سر زنده افغانستاني ادامه مي دهد . قديم آنقدر پختن برنج مرسوم نبود . آبگوشت به عزاداران مي داديم ولي
برخي سالها هم در ظهر عاشورا نان پتير (فتير) يا « تيكي » (نان محلي ) نذري را كه هر خانواده اي باخود مي آورد در گوشه اي از تكيه
مي چيديم و با گرم كردن شير
به عزاداران مي داديم .
وي مي افزايد : البته اگر افرادي وضع مالي خوبي داشتند هر يك بخشي از عزاداران را به خانه هاي خود دعوت مي كردند و ناهار قيمه
يا آبگوشت براي عزاداران تدارك مي ديدند و حتي برخي برنج مي پختند.
وي مي گويد : چون مراسم عزاداري ظهر عاشورا تا ساعت 3 بعدازظهر ادامه داشت نان پتير و شير را به عنوان ساعت دهي به عزاداران
مي داديم آنگاه پس از پايان عزاداري تا ساعت سه بعدازظهر خانمها جداگانه و آقايان جداگانه به خانه شيعيان مي رفتند و آن را ما
نذرخوري مي گفتيم كه به عزاداران اعلام مي شد خانه فلاني نذرخوري دارند و اين كار هنوز هم در افغانستان خصوصا در روستاها ادامه
دارد.
يعقوبعلي سلطاني ادامه مي دهد : البته ميزان دعوت از عزاداران هم به توان مالي فرد دعوت كننده باز مي گشت ما به آن « خدا وسع »
مي گوئيم مثلا مي گفتند 50 نفر به خانه فلاني بروند و 70 نفر به خانه فرد يا افراد ديگر
تا همه عزاداران حسيني براي ظهر عاشورا غذا
داشته باشند.
آقاي داوود رضايي از ديگر شيعيان افغانستاني كه حدود 35 سال است در ايران ساكن مي باشد درباره نحوه عزاداري افغانستاني هاي
مقيم ايران به گزارشگر ما مي گويد من از سال 1356 در ايران ساكن هستم و قبلا مراسم خاصي نداشتيم اما پس از انقلاب اسلامي در
ايران و مشكلاتي كه براي مردم افغانستان پيش آمد جمعي از آنها به ايران آمده اند و در شهرها و روستاهاي مختلف ايران ساكن شدند كه
اين جمعيت در تهران و ورامين و پيشوا و برخي شهرهاي ديگر آنقدر هستند كه احساس كرديم در راستاي حفظ سنت تنها و ديد و
بازديد
عزاداري ويژه خودمان را داشته باشيم ابتدا در خيابان دماوند تهران يكي از بنگاهداران خودرو لطف كرده و بنگاه خود را در اختيار
ما قرار داده بود كه هيچ هزينه اي هم از ما نمي گرفت تا اينكه از حدود 8 سال پيش قرار شد در مسجد جمع شويم كه تاكنون در دو سه
مسجد مراسم عزاداري خود را برگزار كرديم .
وي ادامه مي دهد : در دو سه سال اخير با همكاري هيات امنا در مسجد آل ياسين ميدان خراسان در اوقاتي كه مردم در دستجات
عزاداري مي كنند و مسجد خالي است ـ معمولا صبح ها تا اذان ظهر ـ در اين مسجد به عزاداري مي پردازيم .
آقاي رضايي در باره علت برگزاري تجمعات طايفه اي هم مي گويد : چون ما از اهالي يك ولايت و حتي يك فرمانداري هستيم در
تهران به صورت جداگانه عزاداري مي كنيم . در افغانستان هم اين عزاداري عموما به صورت طايفه اي و قومي برگزار مي شود به آن دليل كه
هم اقتدار طايفه اي خود را حفظ كنند و هم رقابت پديد آيد و هم اينكه افراد خود را بشناسند يعني در عين عزاداري امام حسين (ع ) سنت
احترام به بزرگتر و ريش سفيدي و تعهد به طايفه بجاي خود محفوظ است .
وي ادامه مي دهد : بيشتر عزاداريها به صورت سينه زني مرسوم است و كمتر همانند ايران علم و طبل و سنج استفاده مي شود زيرا
عزاداريها هم عمدتا در مساجد و تكايا برگزار مي گرديد البته در سالهاي اخير هم زنجير و موارد ديگر رسم شده كه در عزاداريها به كار
مي گيرند.
آقاي رضايي درباره برگزاري مراسم عزاداري افاغنه در تهران مي گويد : چون عمده مهاجران افغاني مستقر در تهران كارگر هستند و
حتي در مناطق حاشيه اي زندگي مي كنند نمي توانند شب ها در يك مكان جمع شوند به همين دليل قرار گذاشتيم كه مراسم عزاداري را
محدود به روزهاي ششم تا دهم محرم كنيم كه مهاجرين شيعه افغاني بتوانند در اين مراسم شركت داشته باشند.
وي درباره تعداد مهاجرين شيعه هم مي گويد : همانند بافت جمعيتي خود افغانستان
اكثر مهاجرين به ايران از برادران اهل سنت
افغانستان هستند ولي محدودي هم شيعيان به ايران آمدند كه در بسياري موارد در دستجات برادران ايراني خود شركت مي كنند و تعدادي
هم كه توان حضور در مجلس مستقل را دارند در چنين مكانهايي جمع مي شوند و به عزاداري مي پردازند.
ضامنعلي شريفي طلبه و دانشجوي افغاني مقيم قم هم كه براي شركت در مراسم همولايتي هاي خود به تهران آمده است
مي گويد :
حدود 400 تا 500 نفر از همولايتي ها در اين مراسم شركت مي كنند اما هدف اصلي آنها همان عزاداري براي سيدالشهدا(ع ) است زيرا
علاوه بر قم مهاجرين افغان در شهرهاي اطراف تهران از دماوند و رودهن
بومهن
لواسانات و فشم مي آيند و براي اينكه در مراسم
عزاداري شركت كنند چند شب را هم در تهران مي مانند.
اين دانشجوي حقوق جامعه علوم اسلامي كه 8 سال هم در حوزه علميه قم به تحصيل علوم ديني مشغول است مي گويد : البته
امروزه در جامعه افغانستان هم عزاداريها بسيار آشكار شده و شيعيان با خودباوري فراواني دسته هاي عزاداري به راه مي اندازند و بر در
منازل خود پارچه نوشته هاي سياه با نام امام حسين (ع )
يا اباعبدالله
يا سيدالشهدا نصب مي كنند و حتي اين پارچه ها را روي
خودروهاي خود قرار مي دهند.
وي مي افزايد : حالا مساجد هم به بلندگوهاي قوي مجهز شده و صداي نوحه خواني و عزاداري در سطح شهر و روستاپخش مي شود
و اكنون بازار فروش نوار كاست عزاداري و سي دي مرسوم شده است كه تلاش هاي جديدي محسوب مي گردد.
وي ادامه مي دهد : اكنون ماهيت قيام حضرت سيدالشهدا بيشتر به مردم معرفي مي شود و عزاداري عاشورا از حال سنتي و آئيني
بيرون آمده و به صورت جرياني هويت ساز در كشور افغانستان درآمده است .
حجت الاسلام علي مدد اميني از مهاجرين افغانستاني سالها در حوزه علميه قم به تحصيل و تحقيق مشغول است او براي سخنراني
در جمع عزاداران حسيني به تهران آمده است كه در گفت و گو با گزارشگر ما مي گويد : شيعيان افغانستاني به هر كجاي دنيا كه مهاجرت
كرده اند آنجا هم در مراسم عزاداري سرور شهيدان كربلا شركت مي كنند و از اينكه در ميان شيعيان ايراني حاضر هستند پرچم عاشورايي
را با خود دارند و افتخار هم مي كنند.
وي ادامه مي دهد : شيعه از همان صدر اسلام در افغانستان حضور داشته زيرا حكومت اموي ها كه بر شيعيان سخت مي گرفت آنها به
بلاد دور دست مهاجرت كرده اند و نياكان ما نيز شيعه بودند و ما هم همه ساله درافغانستان به ياد شهادت مظلومانه حضرت اباعبدالله
به عزاداري مي پردازيم .
وي درباره برگزاري عزاداري ايام محرم در دوران طالبان هم مي گويد : در آن سالها مردم شيعه مجبور بودند عزاداريها را به صورت
مخفي و زيرزميني برگزار كنند. البته اين آزادي مذهبي اكنون در قانون اساسي افغانستان گنجانيده شده در حاليكه در همان زمان طالبان
هم مردم شيعه افغانستان هر راهي كه مي يافتند مراسم عزاداري را برگزار مي كردند.
وي ادامه مي دهد : عزاداريهاي ايام محرم درون جان شيعيان افغانستان ريشه دارد اما اينكه مي بينيد شيعيان عزاداريهاي خود را به
صورت طايفه اي برگزار مي كنند به اين دليل است كه در افغانستان طوايف و مذاهب متفاوتي وجود دارند و حتي شيعيان هم چند طايفه
هستند و با سنت هاي خود مراسم عزاداري را برگزار مي كنند.
وي درباره مشكلات عزاداري شيعيان در افغانستان هم مي گويد : در آنجا هم مانند عراق و پاكستان و هندوستان
وهابيون متعصب
نفوذ دارند كه ممكن است اتفاقات تفرقه افكنانه هم بيفتد تا حدي كه در دو سال اخير در شهر هرات هم اتفاقات ناگواري افتاده و در روز
عاشورا به هيات هاي عزاداري شيعيان در خيابان حمله كردند در حاليكه اين رويه تاكنون در ميان برادران اهل سنت و شيعه سابقه نداشته
چون به عقايد همديگر احترام مي گذاشتند.
وي درباره نفوذ مباحث خرافه و آسيب رساندن به خود در ميان برخي عزاداران افغانستاني هم مي گويد : متاسفانه اثرات منفي
عزاداريها خشن به برخي مناطق شيعه نشين افغانستان هم نفوذ كرده درحاليكه درگذشته عزاداريها بيشتر به صورت مكتب خانه اي و
تدريس مفاهيم ارزشي مطرح بود زيرا هدف عزاداري شناخت مردم از احكام و افكار اسلامي بود كه در اين محافل حتي مقالات مذهبي
نوشته و قرائت مي شد.
وي مي افزايد : در اين محافل ما احكام و آشنايي با معارف اسلامي و شيعي را مي آختيم كه اكنون به راه انداختن دسته هاي عزاداري
هم مرسوم شده است در حاليكه قبلا از اين گونه مراسم بسيار كم بوده و بيشتر معرفتي بوده است .
وي ضمن نگراني از نفوذ خرافه در ميان عزاداران حسيني از جمله در افغانستان مي افزايد : شيعه از اينكه تاكنون توانسته افكار خود را
سالم نگه دارد به دليل همين جلسات وعظ و سخنراني درست در مراسم عزاداري معنوي بوده است كه اگر با عزاداري بدون هدف پيش
رويم خطر ايجاد تحريف و انحراف در افكار وعقايد شيعي وجود دارد زيرا اگر احكام اسلامي از اين مجالس به عزاداران حسيني منتقل
نشود عزاداريها هم از هويت ديني خالي خواهد شد كه رواج اين تفكر سطحي نگري در عزاداري خطرناك است كه همه مي بايست
هوشيار باشيم و اجازه انحراف ندهيم .
آدمي وقتي اين باورهاي عميق را مي بيند و درباره آن مي شنود به اين باور مي رسد كه چراغي كه شهادت مظلومانه امام حسين (ع ) براي
اصلاح امت اسلام و در راستاي قيام براي مقابله با ظلم و ستم و تلاش براي امر به معروف و نهي از منكر پيش مسلمانان روشن كرده
حقيقتا هيچگاه خاموش نخواهد شد.
اين چراغ يقينا مرزهاي جغرافيايي و سياسي هم نمي شناسد و نه تنها به شيعيان و مسلمانان بلكه مربوط به همه فرزندان آدم خواهد
بود. و به همين دليل است كه امام حسين (ع ) مظهر استقامت
بصيرت و مقامت در ميان تمامي آزاديخواهان عالم هم هست .
در نهايت اينكه طرح اين موضوع به دليل مخالفت با نوآوري در عزاداريهاي حسيني براي ايجاد شور معنوي نيست بلكه معرفي يك
نوع از عزاداريهاست كه ضمن حفظ ساختارهاي و سوم معنويت و مظلوميت حماسه حسيني را هم ابلاغ مي كند و در اين راه اگر
عزاداريهاي نوين هم حاصل اين ويژگي باشند ارزشمند و قابل دفاع است .
عمر شيعه در افغانستان به دوران ظهور اسلام باز ميگردد زيرا بسياري از اقوام مستقر در اين مناطق
اسلام را با تفكر شيعي امامزادگان
و نوادگان اهل بيت شناختند و عاشقانه به آن وفادار ماندند
اگر چه اكثر مهاجرين افغانستاني مقيم ايران از ميان برادران اهل سنت هستند
اما مهاجران شيعه با استفاده از فرصت هاي خالي مساجد
و تكايا
به شيوه قديم خود مراسم عزاداري شهادت امام حسين (ع ) را در ايام محرم برگزار مي كنند
در افغانستان رسم است كه مراسم عزاداري ابتدا با مرثيه خواني كودكان و نوجوانان آغاز مي شود و با رعايت ترتيب سني به جوانان و
بزرگسالان مي رسد; اما در هر مراسم عزاداري علاوه بر سخنراني
برنامه مقاله خواني هم وجود دارد كه طلبه هاي جوان آن را تهيه وبراي
عزاداران حسيني قرائت مي كنند
عزاداريها در افغانستان بيشتر در مساجد
حسينيه ها و تكيه خانه ها انجام مي شود و به راه انداختن دسته هاي عزاداري
رسمي نو به
حساب مي آيد
چون در افغانستان قبايل و شعوب و طوايف مختلف اسلامي زندگي مي كنند
دستجات عزاداري حسيني هم به صورت طايفه اي
برگزار مي گردد تا افراد هرگروه شناخته شوند
