به مناسبت اولين سالگرد ارتحال آيت الله معرفت
محمدعلي اسدي نسب
بدون شك قرآن مجيد در ميان شيعيان از مقامي بالا برخوردار است . انبوه روايات منقول از امامان معصوم در اهميت قرآن كريم گوياي اين حقيقت است كه آنان قرآن را محور همه چيز قرار داده اند. و عالمان برجسته شيعه نيز در طول تاريخ گذشته با وجود محروميت ها در همين مسير حركت نموده و آثاري ارزشمند را به جهان اسلام ارايه كرده اند . بعد از حدود 9 قرن تفسير ارزشمند مجمع البيان با توجه به سبك خاص خود هنوز بي بديل است و از مصادر اصلي تفسير شمرده مي شود. با اين همه عدم سازش پيروان مذهب اهل بيت (ع ) با حاكمان ظالم و در نتيجه قلت امكانات موجب شد تا شيعيان نتوانند به طور كامل به وظيفه خود در اين عرصه عمل نمايند و به اهداف خود جامعه عمل بپوشند.
اما در سه دهه گذشته عوامل متعددي سبب رشد و شكوفايي مباحث قرآني ميان شيعيان شد.
سه عامل عمده اين نهضت عميق ديني از اين قرارند :
1 ـ وجود علامه طباطبايي با نگارش تفسير ارزشمند « الميزان » و تربيت شاگرداني در اين عرصه ;
2 ـ پيروزي انقلاب اسلامي ايران با گرايش شيعي ودر نتيجه ايجاد زمينه اي گسترده براي مباحث قرآني ;
3 ـ تلاش عده اي از علماي معاصر
يكي از چهره هاي درخشان كه به طور دايم و در عرصه هاي مختلف به مباحث قرآني به شكل تخصصي همت گمارد مرحوم آيت الله استاد معرفت بود. ايشان در سه دهه اخير مشغول فعاليت در زمينه معارف قرآني به زبان عربي و فارسي در حوزه علميه قم و دانشگاه ها به شيوه پژوهش تاليف تدريس هدايت پايان نامه ها و شركت در نشست هاي قرآني بودند و صدها شاگرد تربيت كردند كه برخي از آنان هم اكنون خود محوري براي كارهاي قرآني شمرده مي شوند.
مهمترين هدف وي پر كردن خلا مباحث قرآني با تكيه بر مباني شيعي به زباني جهاني و قابل فهم براي مذاهب مختلف اسلامي بود تا بتواند خدمتي شايسته به اهل بيت (ع ) پيامبر(ص ) كرده باشد . (1 )
در اين مقاله به شكل مختصر به دو موضوع مي پردازيم :
روش دفاع استاد معرفت (ره ) از مواضع قرآني شيعه ;
نمونه هايي از تقويت مباني قرآني شيعه و دفاع از آنها;
روش دفاع استاد معر فت (ره ) از مواضع قرآني شيعه
يكي از ويژگي هاي استاد معرفت (ره ) نوآوري در مباحث اسلامي است . خود ايشان مي گويند : انگيزه من براي نوشتن برخي كتاب ها اين بود كه خلايي را كه در بدنه علوم قرآني به وجود آمده پر شود(2 )
نكته بسيار مهم در شناخت استاد معرفت (ره ) شناخت شيوه و روش او در مباحث قرآني است بدون شناخت اهداف اسلوب و شيوه ايشان نوشتن در مورد او ناروا و گاهي غلط انداز است . براي آنكه به شيوه ايشان بيشتر آشنا شويم بايد چند مساله را مورد عنايت قرار داد كه عبارتند از :
الف . چگونگي دفاع استاد معرفت از مواضع قرآني
با تامل در آثار استاد خواهيم دانست كه لااقل روشهاي ذيل را مورد نظر خود قرار داده بودند :
1 ـ ايجاد سلسله اي از كتب علوم قرآني موافق با مواضع قرآني شيعه ;
2 ـ دفاع از مواضع قرآني شيعه و پاسخ به اتهام هاي مخالفان نسبت به مواضع قرآني شيعه ;
3 ـ رشد و پرورش گرايش هاي قرآني شيعيان و به خصوص طلاب و دانشجويان .
4 ـ پاسخ به شبهات غيرمسلمانان در عرصه قرآن ;
5 ـ اصلاح برخي اشتباهات گذشتگان در مباحث قرآني ;
6 ـ اصلاح و تنقيح روايات تفسيري و نگارشي نو در تفسير اثري قرآن مجيد;
7 ـ توجه به مباحث نو و جديد در عرصه علوم قرآني و تفسير;
8 ـ تقريب نگاه فقهي تاريخي علمي و تفسيري به قرآن مجيد;
ب .تعامل سازنده با ديگر مذاهب
استاد معرفت با شناخت روحيات پيروان مذاهب ديگر خواسته اند قدمي مفيد براي تمامي مسلمانان بردارند و با حفاظت بر مباني شيعه كسي را بي جهت از نيش قلم خود مجروح نگرداند.
روش استاد معرفت (ره ) پيشينه اي به درازاي عمر شيعه دارد و غير از نمونه هاي فراوان در قرون اوليه مي توان مرحوم طبرسي و كتاب ارزشمند مجمع البيان را مثال زد. مرحوم طبرسي نه تنها بر اصول كه بر تمامي فروع شيعه اصرار مي ورزد اما در سرتاسر اين كتاب باارزش هيچ گاه به مخالفان خود دشنام نداده آنان را به استهزا نگرفته بلكه مقدسات آنان را محترم شمرد از صحابه روايات بي شماري نقل كرده در بسياري از موارد آراي آنان را پذيرفته است بدون آنكه به شكل مطلق كلامشان را معتبر داند يا همه را عادل پندارد و همين مساله موجب آن شده كه به جهان اهل سنت راه يابد و عالمان شيعه و سني از تفسير بهره برند وحتي وزارت اوقاف مصر خود به تجديد چاپ آن اقدام مي كند (3 ) و شيخ الازهر بر آن مقدمه اي نيكو زند و تجليلي به بار ماندني از او بنمايد آري حتي افرادي مثل دكتر محمدحسين ذهبي در مقابل آن كرنش مي كند و تنها از شيعه بودن مولف اظهار تاسف مي نمايد!(4 )
آري تحقق اهداف قرآني شخصيتي مانند استاد معرفت (ره ) در تعامل سازنده در عرصه قرآني با عالمان مذاهب ديگر شاخصه هاي خاصي را داراست از جمله :
1 ـ پرهيز از دشنام اهانت و تحقير مخالفان ;
2 ـ بهره برداري از منابع مورد قبول و متقن
3 ـ رعايت انصاف و عدالت ;
4 ـ دريافت مطالب صحيح و حق كه در آثار ديگر مذاهب اسلامي در زمينه قرآن يافت مي شود;
5 ـ رعايت اعتدال و پرهيز از افراط و تفريط ;
6 ـ انصاف در نقادي و روحيه نقدپذيري با رويكردي تقريبي جهت تعامل سازنده با ديگر مذاهب
7 ـ حق مداري و حق محوري در تمامي عرصه ها;
8 ـ تاكيد و تقويت مشتركات وكاهش موارد اختلافي تا حد امكان
9 ـ احترام به مقدسات ديگران و توجه به حساسيت هاي آنان ;
10 ـ رفع ابهام از موارد تهمت زا و توضيح منطقي مباني قرآني شيعه ;
ج . روش استاد معرفت (ره ) در ارزيابي تفسير صحابه
در مورد صحابه افراط و تفريط صورت مي گيرد. عده اي تمامي آنان را عادل بهشتي و معصوم مي دانند. گروه ديگري همه صحابه را جز تعداد اندكي از آنان را به واسطه خبري ضعيف و عدم توجه به ده ها خبر موثق ديگر مرتد مي داند. روش استاد معرفت اجتناب از افراط و تفريط و نيز تاكيد بر مشتركات و كم رنگ كردن اختلافات و به كار بردن تعابير قابل انعطاف در عين اصرار بر مباني اصيل و اصول اعتقادي شيعه است . لذا هميشه بايد به عنوان اصل حاكم بر تمامي نوشته هاي استاد اين نكته را مدنظر قرار داد كه استاد در صدد ارايه معارف شيعي با زباني منعطف و قابل تحمل براي جهان اهل تسنن بوده است به همين دليل در مورد صحابه و تعريف و تمجيد و ارزشيابي سخنان آنان همين شيوه را دنبال كرده اند ولي به هيچ وجه ايشان معتقد به عدالت تمامي صحابه و حجيت كلام تمامي آنان نيست و مي توان از نوشته هاي خود ايشان شواهدي اقامه نمود از جمله :
الف . بيان دو شرط اساسي براي حجيت قول صحابي
ايشان هم در « تفسير و مفسران » و هم در اصل عربي آن و نيز در « التفسير الاثري الجامع » با صراحت تمام براي حجيت قول صحابي دو شرط را ذكر مي كنند :
الف . صحت سند; ب . بلند پايه بودن مقام صحابي . (5 )
به وضوح روشن است كه مقصود استاد معتبر دانستن كلام تمامي صحابه نيست چون با قيد بلند پايه بودن مقام صحابي اكثر صحابه خارج مي شوند چون بلندپايه بودن اصولا در هر موردي به كار رود جز اندكي را شامل نمي شود و استاد با دقت و در تمامي موارد اين قيد را اضافه كرده اند تا خواننده خبير و آشنا به آثار استاد حقيقت را دريابد.
ب . ذكر برخي از روايات كه نشانگر تاييد موضع عالمان شيعه است
ايشان در همان تفسير اثري جامع حديثي را از عيون اخبار الرضا(ع ) نقل مي كنند كه محمدبن موسي از پدرش نصررازي نقل مي كند كه : امام رضا(ع ) در مورد گفتار پيامر(ص ) كه فرموده است : « اصحاب من چون ستارگانند به هريك اقتدا كنيد هدايت خواهيد شد » مورد سوال واقع شد امام فرمود : اين گفته صحيح است و منظورش صحابه اي بودند كه بعد از ارتحال پيامبر(ص ) دين خود را تغيير و تبديل نكرده باشد . (6 )
و نيز در همان بخشي كه در ارزش روايات صحابه در تفسير اثري بحث مي كنند اين روايت را از امالي شيخ طوسي نقل مي كنند كه امام علي (ع ) فرمود : من شما را سفارش به صحابه پيامبرتان مي كنم ... و مقصود من كساني است كه بعد از پيامبر(ص ) كار ناروا و بدعتي ايجاد نكرده باشند چراكه رسول خدا نسبت به اين عده سفارش كرده است . (7 )
و نيز ايشان در ذيل روايتي كه از امام رضا(ع ) در نفي صحابي بودن معاويه به دليل هجرت بعد از فتح مكه نقل مي كند مي گويند : چنين عبارتي بهترين اشاره براي خارج كردن امثال معاويه از زمره صحابه بلندپايه است همان هايي كه بدعت گزاري كردند و به بدعت گزاران جاي دادند بدعتكاري آنان در دين و اتخاذ روشي برخلاف روش رسول گرامي اسلام (ص ) كاشف آن است كه آنان بر جاهليت اوليه باقي مانده و ايمان در قلبشان جاي نگرفته و پذيرش اسلامشان اختياري نبوده است . (8 )
علاوه بر موارد فوق در نهايت كار ايشان قيد ديگري را نيز براي اعتبار روايات صحابه بيان مي دارد و مي گويد : لكن واجب است از خبر ضعيف و موضوع حذر كنيم . (9 )
خبر ضعيف صحابه يعني خبري كه صحابه غير موثق يا صحابي غيرممدوح و يا صحابي غير امامي عادل نقل كرده باشد (10 ) لازمه اين شرط وجود افرادي غيرموثق يا غيرممدوح در ميان صحابه است .
نمونه هايي از تقويت مباني قرآني شيعه و دفاع از آنها
تمامي آثار استاد طبق مباني شيعه و براساس تقويت و دفاع از مواضع قرآني اهل بيت (ع ) نگارش يافته است . لذا مواردي كه ايشان از مواضع شيعه دفاع كرده اند بسيار زياد و گوناگون است و نمي توان آنها را در يك مقاله تحليل كرد اما به نمونه هايي اشاره مي كنيم :
1 ـ تدوين علوم قرآني براساس مباني شيعه .
قبل از كتاب التمهيد شيعه كتابي جامع در اين زمينه نداشته است بدون شك كتاب « التمهيد في علوم القرآن » دانشنامه اي علوم قرآن شيعه شمرده مي شود و در جهان شيعه قطعا بي نظير و در جهان اهل سنت نيز بي بديل است . (11 )
2 ـ دفاع از موضع شيعه در مقابل اتهام تحريف
. بسياري از عالمان شيعي در باره اتهام تحريف موضع گيري نموده و كتبي بسيار در اين زمينه نوشته اند استاد معرفت (ره ) هم نه تنها به صورت متفرقه در كتب خود در اين زمينه سخن گفته اند بلكه كتابي مستقل و عميق تحت عنوان « صيانه القرآن من التحريف » تاليف كرده اند و مباحثي جالب را در آن بيان داشته اند و غير از دلايل بطلان تحريف فصلي را نيز در تصريحات بزرگان اهل سنت در پيراستگي شيعه از اعتقاد به تحريف نگاشته اند.
نكته اي كه ايشان در اين كتاب نيز طرح كرده اند تفكيك كتب حديث از اعتقاد است يعني اين چنين نيست كه اگر در كتب حديث شيعي رواياتي دال بر تحريف موجود باشد بتوان گفت شيعه معتقد به تحريف است ; زيرا اگر چنين باشد بايد گفت تمامي فرق و مذاهب سني نيز به تحريف قرآن مجيد معتقدند; زيرا انبوهي از اخبار تحريف در جوامع حديثي بزرگ و معروف اهل سنت وجود دارد كه مستمسك گروهي به نام حشويه شده است . (12 )
3 ـ پاسخ به شبهات مستشرقان با مباني شيعي
از ديرباز زنديقان شبهه افكن بر قرآن اشكال هايي مطرح كرده اند و امامان معصوم بهترين پاسخ ها را بيان داشته اند و آثاري ارزشمند به يادگار گذاشته اند. يكي از آنها در كتاب توحيد صدوق وجود دارد كه حديثي بسيار طولاني است كه امام علي (ع ) در پاسخ به كسي كه ادعا كرده بود در قرآن اختلاف و تناقض وجود دارد ايراد كرده است و به طور قطع شبيه آن در هيچ منبعي از منابع اهل سنت وجود ندارد . (13 )
در عصر كنوني نيز تعدادي از مستشرقان بر قرآن ايرادهاي گرفته اند برخي از ايرادها هم نشات يافته از تبيلغات سو برخي ازاهل سنت بر عليه شيعه بوده و همين امر بهانه اي شده در دستان عده اي از بي دينان لذا استاد معرفت (ره ) بر خود لازم دانسته اند مطالبي براي پاسخ دهي به شبهات بنويسند . و دست به تاليف كتابي به نام « شبهات وردود حول القرآن الكريم » زنند كه در 610 صفحه مطالبي بسيار ارزنده را شامل است . اكثر شبهات مطرح شده مربوط به اصل اسلام است . (14 )
4 ـ تنقيح روايات تفسيري براي استحكام ميراث شيعي
يكي از مشكلات اساسي در عرصه حديث وجود رواياتي ضعيف و مشكل زا است . كه تا كنون كاري جدي در تهذيب آنها انجام نشده اشت البته زماني حضرت علامه طباطبايي خواستند اين كار را در محدوده كتاب بحارالانوار به انجام رسانند اما گروهي مانع شدند. استاد معرفت با نگارش تفسير الاثري تنقيح روايات شيعي را در عرصه تفسير هدف خود قرار دادند و بيشترين روايات را در عرصه تفسير آيات همراه با تنقيح و تهذيب علمي همراه با گروهي از محققان آغاز كردند. كه تا انتهاي سوره بقره كار بررسي را خود انجام دادند اما با رحلت جانسوز ايشان آنچه بعد از سوره بقره آماده شده است تنها انبوهي از روايات تفسيري فريقين است كه بدون تنقيح و تهذيب استاد فعلا بر زمين مانده است .
5 ـ تقويت موضع شيعه در تعريف بطن آيات
از ديرباز شيعه متهم شده كه با بطن گرايي بي ضابطه ظاهر قرآن را رها و براي اثبات عقايد خويش روي به تاويلي ناروا براساس وجود بطون آيات آورده است . در اكثر كتبي كه اهل سنت در باره مواضع قرآني شيعه نگاشته اند بر تاويل شيعي اشكال كرده و آن را بهانه اي براي تهاجم قرار داده اند.
استاد معرفت معتقد است تاويل برخاسته از دلالت هاي التزامي كلام با لزوم غيربين است . يعني تاويل بيان همان معناي واقعي است كه مراد آيه است اما با دلالتي پنهان كه نيازمند دقت نظر است . پس تاويل كوشش براي فهم معناي عام و كلي و در عين حال خفي و پنهان است كه در بطن آيه وجود دارد . (15 )
طبق راي استاد در بطن يابي آيات بايد حداقل سه مرحله را پيمود :
1 ـ استخراج معناي كلي آيه كه هدف و مراد واقعي خداوند از انزال آن بوده است .
2 ـ الغاي قيود و خصوصيات همراه آيه كه در مراد خداوند دخيل نيستند .
3 ـ تطبيق قاعده بر مصداق هاي جديد و موارد نو .
ايشان درباره تاويلهاي موجود در روايات دو نوع كار كرده اند :
الف . رد بسياري از روايات ناصحيح كه تاويل هاي ناروا را به امامان نسبت داده و بهانه اي در دستان دشمنان اهل بيت (ع ) شده است .
ب . تبيين روايات تاويلي صحيح و تاييد آنها.
در مورد اول مذهب باطنيه را به باد انتقاد مي گيرد. و در مورد دوم نمونه هايي را ذكر مي كنند و به توضيح آنها مي پردازد. به عنوان مثال در آيه شريفه « والسما رفعها ووضع الميزان الا تطغوا في الميزان واقيموا الوزن بالقسط ولا تخسروا الميزان » (16 ) ابتدا رواياتي را ذكر مي كند كه منظور از ميزان عدل است (17 ) سپس روايتي كه ميزان را امام عادل ميداند مي آورد(18 ) و پس از آن روايتي نقل مي كند كه منظور از « ميزان » امام است (19 ) و در نهايت روايتي از امام باقر(ع ) مي آورد كه مي فرمايد :
قسط در ظاهر همان عدل است و عدل در باطن امام علي بن ابيطالب (ع ) است . (20 )
نيز مي گويند :
تاويل ميزان به امام علي (ع ) بدان جهت است كه او معيار بازشناسي حق از باطل است . (21 )
6 ـ رابطه ويژه اهل بيت با قرآن
استاد كتابي به نام « اهل البيت (ع ) و القرآن الكريم » نوشته اند و مباني شيعه در « رابطه اهل بيت (ع ) و قرآن » را تبيين نموده و نيز فصل هشتم كتاب تفسير و مفسران را به اين موضوع اختصاص داده اند.
استاد معرفت هم رابطه عميق ولايي با ائمه (ع ) داشته اند و هم از نظر اعتقادي داراي ايماني كامل نسبت به آنان بوده به طوري كه تمامي فعاليتهاي قرآني خود را براي تبيين مقام آنان انجام مي دادند . (22 )
در اينجا به چند نمونه از آراي استاد معرفت (ره ) پيرامون رابطه اهل بيت (ع ) با قرآن اشاره مي شود :
الف . اهل بيت (ع ) آگاه به معاني تمام آيات
استاد معرفت عبارت ها و روايات مختلفي در اين زمينه ذكر مي كنند. از جمله : ابن مسعود مي گويد :
قرآن را نزد بهترين مردم پس از پيامبر به پايان بردم . به او گفته شد : او كيست گفت علي بن ابيطالب . و نيز ابن مسعود مي گويد :
قرآن براساس هفت حرف نازل شده است و هيچ حرفي نيست مگر اينكه ظاهر و باطني دارد و علم ظاهر و باطن آنها همه نزد علي بن ابيطالب (ع ) است . (23 ) و نيز امام صادق (ع ) مي فرمايد :
همواره خداوند ميان ما اهل بيت (ع ) كساني را برمي گزيند كه قرآن را از آغاز تا انجام مي داند(24 )
ب . ضرورت تمسك به اهل بيت (ع ) در مباحث قرآني
مرجعيت اهل بيت (ع ) و ضرورت تمسك به آنان يكي از مباني شيعه در مورد قرآن كريم است . استاد معرفت دومين نتيجه اي كه از حديث ثقلين مي گيردند عبارت است از : تداوم امامت اهل بيت (ع ) در طول حيات امت و اثبات مرجعيت آنان بعد از پيامبر(ص ) در فهم امور ديني و قرآني است آن هم مرجعيتي خطاناپذير همانند مرجيعت قرآن . (25 )
از سيد امين عاملي نقل مي كند كه پيامبر در حديث ثقلين اهل بيت (ع ) را با قرآن در چند چيز يكسان قرار داده است . (برخي از موارد از اين قرار است : )
1 ـ مانند قرآن مردم مامور به تمسك به اهل بيت (ع ) هستند .
2 ـ هركس تمسك به آنان كند گمراه نخواهد شد همان طور كه در تمسك به قرآن گمراه نمي شود .
3 ـ جدايي از ايشان يا پيشي گرفتن بر آنان يا عقب ماندن از آنان جايز نيست . (26 )
ج . نقش اهل بيت (ع ) در تفسير
استاد معرفت در انتهاي جلد اول تفسير و مفسران و بعد از ذكر ده مساله پيرامون تفسير اهل بيت (ع )
مي گويند : گرچه در اين بخش سخن به درازا كشيد همين نمونه هاي ده گانه كافي بود تا روشنگر اين جهت باشد كه كليد اصلي فهم قرآن ـ به طور كامل ـ در دست عترت طاهره است و چاره اي جز سر فرود آوردن در پيشگاه رفيع اين خاندان نيست : « اولك الذين هد& الله فبهداهم اقتده ;(27 ) اينان همان هايي هستند كه خدا هدايشان كرده پس هدايتشان را پيروي كرده و راه خود را بياب . » (28 )
پاورقي :
1 ـ ر . ك : آفتاب معرفت ويژه نامه چهلمين روز ارتحال ص .12
2 ـ آفتاب معرفت ويژه نامه چهلمين روز ارتحال ص 11 (سخنراني علامه در نكوداشت خود)
3 ـ مجمع البيان في علوم القرآن (مقدمه ) چاپ مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي .
4 ـ ر . ك : التفسير والمفسرون ج 2 ص .76
5 ـ ر . ك : التفسيرالاثري الجامع ج 1 ص 911 ; و ر . ك : تفسير و مفسران ج 1 ص 286 و التفسير و المفسرون في ثوبه القشيب ج 1 ص .301
6 ـ التفسير الاثري الجامع ج 1 ص 103 حديث .103
7 ـ همان ص 103 ح .93
8 ـ التفسير الاثري الجامع ج 1 ص 104 ذيل حديث شماره .97
9 ـ همان ص .105
10 ـ ر . ك : حديث شناسي استاد جعفر سبحاني ص 50 با ترجمه محسن احمدوند .
11 ـ روزي اينجانب به ايشان عرض كردم كتاب التمهيد در جهان شيعه بي نظير است ايشان فرمودند نه تنها در جهان شيعه بلكه در ميان اهل سنت همانندي ندارد و كتابي با اين عنوان و محتوا و وسعت نگارش نيافته است .
12 ـ ر . ك : تحريف ناپذيري قرآن ص .159
13 ـ ر . ك : توحيد صدوق ص 254 ـ 269 حديث .5
14 ـ ر . ك : شبهات رودود ص 1 ص .610
15 ـ ر . ك : التاويل في مختلف المذاهب و الآرا ص 33 ـ 62 ; و التفسير الاثري الجامع ص 29 ـ .48
16 ـ الرحمن 7 ـ .9
17 ـ بحارالانوار ج 10 ص .187
18 ـ بحارالانوار ج 24 ص 309 ح .12
19 ـ تفسير عياشي ج 1 ص 189 ح .19
20 ـ همان ص 188 ـ 189 ح .18
21 ـ ر . ك : التاويل في مختلف المذاهب و الارا ص 62 ـ .64
22 ـ ر . ك : آفتاب معرفت يادنامه چهلمين روز ارتحال ص 9 ـ .8
23 ـ ر . ك : تفسير و مفسران ج 1 ص 447 به نقل از تاريخ دمشق ج 3 ص 25 شماره .1048
24 ـ همان ص 448 به نقل از بصائر الدرجات ص 194 شماره .6
25 ـ التفسير و المفسرون ج 1 ص .442
26 ـ ر . ك : همان ص 443 ـ 442 به نقل از اعيان الشيعه ج 1 ص .370
27 ـ انعام .90
28 ـ تفسير و مفسران ج 1 ص .528
دفاع از مواضع قرآني شيعه پاسخ به شبهات غير مسلمانان در عرصه قرآن رشد و پرورش گرايش هاي قرآني توجه به مباحث نو و جديد در عرصه علوم قرآني تقويت نگاه فقهي تاريخي علمي و تفسيري به قرآن مجيد از جمله روش هايي است كه آيت الله معرفت نسبت به آن ها اهتمام ويژه داشت
تحقق اهداف قرآني استاد معرفت در تعامل سازنده در عرصه قرآني با عالمان ديگر مذاهب شاخصه هاي خاصي را داراست كه برخي از آنها عبارتند از : پرهيز از اهانت و تحقير مخالفان بهره برداري از منابع مورد قبول و متقن رعايت انصاف و عدل رعايت اعتدال و پرهيز از افراط و تفريط حق مداري تقويت مشتركات و كاهش موارد اختلاف رفع ابهام از موارد تهمت زا و توضيح مباني قرآني شيعه

حضرت امام حسين (ع ) در مسير مكه به كوفه و در مهاجرت بزرگ و تاريخي خود براي پاسخ به دعوت مردم و تشكيل حكومت اسلامي و به دست گرفتن زمام امور و ولايت و رهبري سياسي و اجتماعي جامعه با سپاهيان حربن يزيد رياحي مواجه مي شود كه ماموريت داشتند از ورود امام (ع ) به كوفه ممانعت به عمل آورند. در مواجهه و گفتگوهايي كه بين حضرت اباعبدالله (ع ) و حر در طي مسير و درحال حركت كاروان امام و تعقيب و جلوگيري هاي لشگر جبهه باطل صورت گرفت حربن يزيد رياحي به امام (ع ) عرض كرد :
« من مامور كشتن شما نيستم ماموريت دارم شما را نزد عبيدالله بن زياد ببرم ... »
امام حسين (ع ) فرمود :
« اي حر گويا به من خبر مي دهي كه مرا خواهند كشت »
حر در پاسخ به امام (ع ) عرض كرد :
« آري هيچ ترديدي ندارم كه بني اميه قصد جان شما را دارند بنابر اين به همان جا كه آمده ايد باز گرديد »
امام حسين (ع ) فرمود :
« آيا مرا از مرگ مي ترساني و آيا كار ديگري جز قتل من داريد »
سپس امام (ع ) جملات و عبارات بسيار زيبايي درباره « شهادت » فرمود كه بخشي از آنها چنين است :
« مااهون الموت علي سبيل نيل العز و احياالحق »
« چه سهل و آسان است مرگ سرخ در راه به دست آوردن عزت و زنده كردن حق » . (1 )
حضرت امام حسين (ع ) در اين عبارات زيبا « شهادت » در راه خدا را مرگي سهل و آسان مي داند نه سخت و رنجزا و به طور طبيعي اين مرگ با ميل و اشتياق همراه است نه با بي ميلي و كراهت .
كسي كه مرگ سرخ را آسان مي شمرد ترسي از دشمن و هراسي از فرود آمدن ضربات شمشير بر پيكرش و شكافته شدن سرش و قطعه قطعه گرديدن اجزاي بدنش ندارد. او به مرحله اي از ايمان و كمال و عشق و شور و نياز رسيده است كه هيچ بيمي از كشته شدن در راه خدا ندارد و از همين رو هيچ مانعي نمي تواند او رااز اين شوق و وجد و لحظه شماري براي فرو افتادن در آغوش مرگ باز دارد. همچنين هيچ جاذبه اي او را از هدف باز نمي دارد و تحت تاثير قرار نمي دهد و او حتي در برابر واگذاري همه نعمت هاي دنيا حاضر به ترك پيمودن راه جهاد و ايثار براي نيل به شهادت في سبيل الله نمي شود.
امام حسين (ع ) مصداق عيني و تجسم عملي اين آيه شريفه قرآني است كه مي فرمايد :
« الا ان اوليا الله لاخوف عليهم و لاهم يحزنون »
« بدانيد كه اولياي الهي هيچ گاه و از هيچ چيز خوف و هراس و حزن و اندوهي ندارند . » (2 )
و نيز همچنان كه قرآن كريم اشاره دارد يكي از مهم ترين ويژگي هاي اولياي الهي اين است كه در راه خدا و براي اتصال به او تمناي مرگ ـ كه موجب رفع موانع و تسريع در لقاي حق مي شود ـ مي كنند . (3 )
امام حسين (ع ) نتيجه و حاصل مرگ سرخ را به دست آوردن « عزت » مي نامد و اين يكي از آثار بزرگ شهادت در راه خدا مي باشد.
« عزت » سرافرازي و سربلندي و ظفرمندي را گويند كه داراي جلوه هاي مختلف در صحنه هاي گوناگون زندگي فردي و اجتماعي و سياسي مي باشد.
اين عزت فضيلتي والا و بزرگ و عظيم است به گونه اي كه خداوند متعال آن را به خود نسبت مي دهد و در مرحله تجلي آن را از مختصات رسول خويش و اهل ايمان مي داند و اينگونه بر آن تصريح مي نمايد :

« ولله العزه و لرسوله و للمومنين »
« عزت از خدا و رسول و مومنين است » . (4 )
در متون فرهنگ و معارف اسلامي « تقوا » از ارجمندترين عزت ها نام گرفته است . (5 ) و نيز « حلم و بردباري » بهترين عزت ناميده شده است . (6 )
تقوا ـ كه حالتي دروني و صفتي پايدار و ناشي از جهاد اكبر و مقابله با تمايلات نفساني و رسيدن به مراتب بالايي از تهذيب نفس مي باشد ـ به آن دليل « عزت » است كه آدمي را از ارتكاب معاصي و مفاسد باز مي دارد و او را بر بلنداي قله هاي ايمان و عفت و پاكي مي نشاند. همچنين حلم و بردباري به اين دليل عزت است كه صفتي است در نقطه مقابل خشم و غضب و تندخويي و پرخاشگري و آن كس كه با مراقبت هاي اخلاقي به حلم و بردباري رسد در حيات جمعي و در مواجهات و تعاملات و در برابر موانع و سختي هاي راه رشد و كمال مقاوم و پايدار و موفق و پيروز است . به همين ترتيب ساير فضايل اخلاقي همچون خلوص و يكرنگي صدق و راستگويي تواضع و فروتني خوشرويي و ملايمت ايثار و فداكاري عفو و گذشت وحدت و صميميت و هر صفت و فضيلت و ارزش اخلاقي ديگر « عزت » است و موجب سعادت و سلامت و رشد و كمال انسان .
مرگ در راه به دست آوردن چنين عزتي بسيار ارزشمند و عامل تحقق همه پاكي ها و نيكوكاري ها و صفات و اعمال صالح است و امام حسين (ع ) چنين مرگي را با آغوش باز پذيرا مي شود.
حضرت امام حسين (ع ) شهادت را براي زنده كردن و احياي حق سهل و آسان معرفي مي كند.
« حق » دامنه اي وسيع و ابعادي گسترده و موضوعاتي متنوع دارد و شامل همه احكام و تعاليم و قوانين و ارزش هاي اسلامي و تمام فضايل اخلاقي و هر گفتار و كردار و رفتار و عمل صالح و نيك مي گردد.
تعابيري همچون « حق بزرگ ترين راه است » (7 ) و « حق نيرومندترين پشتيبان مي باشد . » (8 ) به همين وسعت و گستردگي حق و ابعاد گوناگون و صحنه ها و عرصه هاي حضور و نقش آفريني آن اشاره دارد.
مقصود از احياي حق در كلام حضرت امام حسين (ع ) زنده كردن هر آنچه در اسلام « حق » است و در اثر حكومت بني اميه واژگون گرديده و لباس « باطل » بر آن پوشانده شده و با بدعت ها و تحريف ها و خرافه ها آميخته و ممزوج گشته است مي باشد. اين عمل آنقدر عظيم و گسترده است كه شهادت در راه تحقق آن يك ضرورت حياتي است و امام (ع ) چنين مرگي را به دليل جامعيت آثار ارزشمندش سهل و آسان مي يابد و به استقبال آن مي رود تا حق را با تمام وسعت و تنوع موضوع و گوناگوني ابعاد در تمام جلوه هاي اعتقادي و فكري و اخلاقي و فرهنگي و اجتماعي و سياسي احيا نمايد و در جامعه اسلامي به جريان در آورد.
ــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقي :
1 ـ فرهنگ سخنان امام حسين (ع ) به كوشش محمد دشتي انتشارات مشهور ص 253 و 254
2 ـ قرآن كريم سوره يونس (10 ) آيه 62
3 ـ سوره جمعه (62 ) آيه 6
4 ـ سوره منافقون (63 ) آيه 8
5 ـ نهج البلاغه حكمت 371
6 ـ همان مدرك حكمت 113
7 ـ غررالحكم ج 1 ص 33
8 ـ همان مدرك ج 1 ص 38
حضرت امام حسين (ع ) مرگ سرخ در راه خدا را سهل و آسان مي نامد و طبيعي است كه چنين كسي ترسي از دشمن و هراسي از فرود آمدن ضربات شمشير بر پيكرش و شكافته شدن سرش و قطعه قطعه گرديدن اجزاي بدنش ندارد كه او به مرحله اي از ايمان و كمال و عشق و شور و نياز رسيده است كه هيچ مانعي نمي تواند از شوق وجد و لحظه شماري اش براي شهادت در راه خدا باز دارد
امام حسين (ع ) مرگ سرخ را عامل احياي هر آنچه در اسلام « حق » است و لباس « باطل » بر آن پوشانده شده و با بدعت ها و تحريف ها و خرافه ها آميخته و ممزوج گشته است مي داند. اين عمل آنقدر عظيم و گسترده است كه شهادت در راه تحقق آن يك ضرورت حياتي است و امام (ع ) از چنين مرگي به دليل جامعيت آثارش استقبال مي نمايد

قسمت دوم
دكتر غلامرضا رحمدل شرفشادهي
سرچشمه هاي مآخذ و منابع (منابع انساني )
مآخذ و منابع و مصادري كه دربردارنده شرح احوال و شرح حماسه آفريني هاي شهيدان كربلايند و ما از آنها به عنوان منابع انساني ياد مي كنيم اشخاصي هستند كه وقايع عاشورا را به راي العين ديدند و حاصل مشاهدات آنها در قالب نقل و روايات از سوي ارباب تاريخ و مقاتل و اهل السير ذكر گرديده است . اين اشخاص عبارتند از :
1 ـ اشخاصي كه جزو دعوت كنندگان امام به كوفه بودند اما در نبرد عاشورا عملا بيطرفي اختيار كرده و پس از بازداشت موقت از سوي ابن زياد به زندگي عادي خود پرداختند و حاصل مشاهدات خود را از وقايع عاشورا نقل كردند. از جمله اين اشخاص عبارتند از قاسم بن اصيغ بن نباته و لوط بن يحيي مكني به ابي مخنف . ابي مخنف مجموعه مشاهدات خود را در قالب كتابي تحت عنوان « مقتل ابي مخنف » درآورد. اين كتاب تا زمان طبري نيز در دسترس بود چنانكه طبري بسياري از روايات خود را از اين مقتل نقل مي كند. بعدها در پيچ و خم تاريخ مفقود شد. مقتلهايي كه پس از آن به نام مقتل ابي مخنف منتشر مي شود جعلي و غيراصيل است .
2 ـ برخي از بازماندگان حماسه عاشورا يعني كساني كه جزو سپاه امام بودند اما در حماسه عاشورا شهيد نشدند و زنده ماندند . از جمله آنها عقبه بن سمعان غلام رباب همسر امام حسين (ع ) و نيز ضحاك بن عبدالله مشرقي است كه در اواخر جنگ با اجازه امام از ميدان جنگ فرار كرده بود.
3 ـ خميد بن مسلم خبرنگار سپاه عبيدالله بن زياد و به روايت شيخ طوسي جزو اصحاب امام چهارم است .
4 ـ برخي از سركردگان ارتش عمر سعد مانند شبث بن ربعي و قره بن قيس .
نكته آخر : اين تحقيق به دو بخش تقسيم شده است . بخش اول شهداي انصار و بخش دوم شهداي بني هاشم كه بخشي از شهداي انصار را پيش رو داريد.
اللهم ارزقنا في الدنيا زيارت الحسين و زيارت جده و ابيه و امه و اخيه و اولاده و اصحابه و انصاره و ارزقنا في الاخره شفاعتهم .
پيران و شب زنده داران شهيد
بعد از شهادت مولاي متقيان علي بن ابي طالب (ع ) و صلح امام حسن (ع ) و به قدرت رسيدن معاويه بسياري از اصحاب مخلص و ثابت قدم امام علي (ع ) و امام حسن (ع ) تهجد و تزكيه باطن و انس با قرآن و تشكيل كانونهاي قرآن را وجهه همت خود ساخته بودند و علي رغم جذابيت مادي دربار معاويه ايمان خود را به پول و مقام نفروخته بودند.
آنان مي ديدند كه چگونه از زمان خلافت عثمان جاه و مقام و جاذبه هاي فريبنده مديريتي بسياري از صحابه حضرت رسول مثل مغيره بن شعبه و اصحاب حضرت امير مثل زيادبن ابيه و عبيدالله بن عباس را فريفته است و آنان حاضر شده بودند كه دين خود را به دنياي خود بفروشند. آنها مي ديدند كه خلوص و صداقت و شجاعت و جوانمردي كه ميراث گرانقدر فرهنگ صدر اسلام بود به تدريج از جامعه رخت بربسته و غيبت زراندوزي چاپلوسي و... جايگزين آن شده است لذا پناهگاهي جز قرآن و محرم رازي جز اعماق شب و محفل انسي جز مناجات شبانه و استغفار سحرگاهان نمي يافتند. برخي از انان مانند بريربن خضير (سرور قاريان كوفه ) در مسجد كوفه كانون قرآن تشكيل داده بودند و به جوانان قرآن مي آموختند.
عده اي ديگر از اصحاب حضرت امير و ياران امام حسن فقط به تهجد و انس با قرآن قانع نمي شدند آنها سري پرشور و دلي آميخته به محبت علي (ع ) داشتند و نمي توانستند تحمل كنند كه استحاله شدگاني مانند مغيره و زيادبن ابيه و... به خاطر پول و مقام بر منبر رسول الله نشينند و وصي رسول الله را ناسزا بگويند. نمي توانستند تحمل كنند كه معاويه به ناحق بر كرسي خلافت بنشيند و خلافت اسلامي را كه در خانه گلي پيامبر(ص ) و خانه گلي علي (ع ) شكل گرفته بود به تجمل و كاخ و قصر بيالايند. نمي توانستند بي عدالتي و خويشاوندپرستي و قوم دوستي و... را ببينند و دم برنياورند.
حجربن عدي عمروبن حمق رشيد هجري ميثم تمار جويريه بن مسهر و.. از اين گروه بودند كه سري پرشور و دلي دردمند و زباني قاطع و حق گو داشتند و همگان جان خويش را بر سر حق گويي خويش گذاشتند و به دست زيادبن ابيه و پسرش عبيدالله بن زياد به شهادت رسيدند. اين مجاهدان مخلص تا زماني كه امام حسن (ع ) شهيد نشده بود يا وجود سلايق شخصي به احترام امام و به عنوان اطاعت از مقام امامت برخورد روياروي با كارگزاران معاويه نداشتند اما بعد از شهادت امام حسن در زمان خلافت غاصبانه معاويه و يزيد مبارزات ضداموي خود را علني كردند.
گروهي از صحابه حضرت رسول و اصحاب حضرت امير نيز مانند مغيره بن شعبه زيادبن ابيه و عمروبن حريث مخزمي (صحابي و محدث ) به دربار معاويه پيوستند.
پيران و شب زنده داران صبور بعد از مرگ معاويه در خانه سليمان بن صرد خزاعي جمع آمدند و اولين كانون ضداموي را با هدف سرنگوني حكومتي يزيد از طريق جنگ مسلحانه به قيادت حضرت امام حسين (ع ) پي ريزي كردند و متعاقب آن براي امام نامه نوشتند. از ميان اين پيران گروهي مانند بريربن خضير همداني عابس بن ابي شبيب شاكري سويدبن عمروبن ابي المطاع خثعمي ابوعمرو نهشلي در عاشوراي حسيني به شهادت رسيدند. گروهي نيز مانند سليمان بن صرد خزاعي و مسيب نجبه و عبدالله بن سعيد بن نفيل و... بعد از شهادت امام حسين جنبش توابين را سازماندهي كردند.
ابوعمرو نهشلي
او زاهد و شب زنده دار بود و در مسجد كوفه تهجد مي كرد. در زيارتين ناحيه و رجبيه از او نام برده شده است . ابن نماي حلي در مثيرالاحزان از او نام مي برد. سيدمحسن امين عاملي در اعيان الشيعه از او به نام ابوعامر نهشلي ياد مي كند. بيشتر مورخين و سيره نويسان از شهيدي به نام شبيب ابن عبدالله نهشلي ياد مي كنند كه در حمله اولي به شهادت رسيد. ابن نما در مثيرالاحزان مي گويد : ابوعمرونهشلي به طور منفرد بر سپاه عمر سعد حمله مي نمود و صفوف دشمن را در هم مي شكافت . شيخ طوسي در رجال خود اسمش را به نام شبيب بن عبدالله نهشلي ذكر مي كند . محمد مهدي شمس الدين در انصارالحسين صفحه 92 مي گويد : شايد شبيب بن عبيدالله همان ابوعمرونهشلي باشد. اما در دايره المعارف تشيع ذيل كلمه ابوعمرونهشلي آمده است كه از آنجا كه ابوعمرونهشلي طبق سند ابن نما در مثيرالاحزان در حمله منفرد به شهادت رسيده و شبيب بن عبدالله نهشلي در حمله اولي پس آنان دو شخص بوده اند.
بريرين خضير همداني
از پيران عارف و شب زنده دار و از اشراف صاحب نفوذ و معتبر كوفه بود. وقتي شنيد كه امام از مدينه به مكه سفر كرده است خود را به مكه رسانيد و ملتزم ركاب حضرت شد و از مكه همراه امام به كربلا آمد و در آنجا به شهادت رسيد. « برير از محضر علي بن ابي طالب (ع ) و امام حسن (ع ) بهره هاي علمي و روحاني فراوان كسب نمود و مجموعه اي از داوريها و احكام آن بزرگواران را تحت عنوان قضايا و احكام فراهم آورده بود كه اين مجموعه را از اسناد معتبره به شمار آورده اند » . برير در ايام مهادنه « آتش بس بين سوم تا نهم محرم » نهايت تلاش خود را به كار برد كه شايد بتواند عمرسعد را از وابستگي به عبيدالله و جنگ عليه امام حسين منصرف سازد همان گونه كه خواهرزاده عمر سعد ـ حمزه بن مغيره بن شعبه ـ نيز همين تلاش را قبل از برير به كار بسته بود. اما جاذبه هاي فريبنده استانداري آنچنان چشم عمر سعد را كور كرده بود كه به سخن هيچ خيرخواهي گوش فرانمي داد. برير از برپا دارندگان كانون قرآن كوفه بود او همچنين استاد قرآن بود و به علت انس با قرآن و مهارت در قرائت قرآن سيد قاريان كوفه ناميده مي شد.