حكمت 8
شگفتي هاي تن آدمي (علمي فيزيولوژي انساني )
و قال (عليه السلام ). اعجبوا لهذا الانسان ينظر بشحم و يتكلم بلحم و يسمع بعظم و يتنفس من خرم
و درود خدا بر او فرمود : از ويژگي هاي انسان در شگفتي مانيد كه : با پاره اي « پي » مي نگرد و با « گوشت » سخن مي گويد. و با « استخوان » مي شنود و از « شكافي » نفس مي كشد.

گذري بر حقانيت احكام اميرالمومنين (ع ) در بيان اهل فن
زمينه ها و انگيزه هاي شبهه
با آن كه كتاب گرانسنگ نهج البلاغه « فراتر از گفتار آدميان و فروتر از كلام خداوند » است اما برخي در استناد آن به اميرمومنان عليه السلام ترديدهايي مطرح كرده اند.
شبهه درباره اين كتاب گرانسنگ از آن دوران كه ابن ابي الحديداين كتاب را شرح گفته وجود داشته و « گروهي از پيروان هوي و هوس » دست به كار اين دسيسه بوده اند. ابن ابي الحديد در اين باره مي گويد :
گروهي از هوي پرستان مي گويند : بسياري از نهج البلاغه گفتارهايي برساخته است كه گروهي از سخنوران شيعه آنها را پديد آورده اند و شايد هم برخي از آنها را به سيد رضي نسبت داده اند. اينان كساني اند كه تعصب ديده هايشان را كور كرده و از سر كجروي و ناآگاهي به سخن و شيوه هاي سخنوري از راه روشن روي برتافته و كجراهه در پيش گرفته اند.
دنباله كجروي اين گمراهان در عصرهاي بعد نيز بدين دسيسه دامن زده و اين شبهه را به ميان آورده اند. در ميان مستشرقان چنين ديدگاهي به « مسيو ديمومين » و « كارل بروكلمان » نسبت داده شده و از نويسندگان عرب نيز « جرجي زيدان » چنين شبهه اي افكنده و براي خود دلايلي ! چند آورده است :
1 ـ در نهج البلاغه به اصحاب رسول خدا صلي الله عليه و آله كنايه هايي زده شده واين با مقام و خلق و خوي امام عليه السلام ناسازگار است
2 ـ در اين كتاب كلمه وصي و وصايت به كار رفته در حالي كه اين واژه در آن روزگار براي مردم شناخته شده نبوده است !
3 ـ طولاني بودن برخي از خطبه ها و يا برخي از نامه ها كه با روش آشنايي در آن روزگار همنواختي ندارد
4 ـ وجود سجع و آهنگ و ديگر آرايه هاي لفظي كه در دوره هاي پسين به ادبيات عرب راه يافته است
5 ـ توصيفهاي دقيق همانند توصيف خفاش طاووس و مورچه كه بيشتر به آنچه در ترجمه كتب يوناني واي راني آمده است همانند نمايد
6 ـ دسته بندي معاني و مسايل كه در آن زمان متداول نبوده و بعدها تحت تاثير ترجمه تداول يافته است
7 ـ وجود عبارتهايي در نهج البلاغه كه بوي ادعاي آگاهي از غيب از آن مي آيد در حالي كه اميرمومنان عليه السلام كسي نبود كه چنين ادعايي كند
8 ـ وجود سخنان بسياري در باب زهد و ياد مرگ كه از سويي مي تواند نتيجه برخورد مسلمانان با مسيحيان و اثرپذيري از افكار آنان و همچنين اثر پذيرفتن از افكار و انديشه هاي صوفيان باشد و اين هر دو نيز از پديدارهايي است كه به دوره هاي پس از آن حضرت مربوط مي شود
9 ـ انتساب پاره اي از جمله ها و عبارتهاي نهج البلاغه به ديگر اشخاص در برخي از كتب و منابع قديم
10 ـ نياوردن شاهد ادبي از نهج البلاغه در شماري قابل توجه از كتب لغت و ادب . در اين ميان شايد فقدان سند حديث در متن نهج البلاغه اين زمينه را ايجاد كرده كه برخي در نگاه اول اين پندار را دور از واقع نيز نپندارند و به دام اين خطا گرفتار آيند.
اين نيز از ديگر زمينه هاي شبهه بوده است كه سيد رضي هم از شيعيان علاقه مند به خاندان رسالت و هم اديبي توانمند و شاعري زبردست است . به گفته « دكتر شفيع السيد » كه يكي از ترديدآوران در اين زمينه است « وابستگي شريف رضي به خاندان علوي زمينه ترديد درباره صحت قول او و احتمال تعصب و جانبداري او را از علي ممكن كند... بعضي از كساني كه درباره سيد رضي نوشته اند مي گويند : او شاعري بود كه لفظ رام طبع او بود زباني گشاده داشت و در عين توانايي در شعر در نثر نيز بليغ و قدرتمند بود.
دلايل صحت
اين در حالي است كه واهي بودن چنين پنداري با اندك تاملي روشن مي شود و اين حقيقت رخ مي نماياند كه اين گفتارهاي « فراتر از گفته آدميان و فروتر از كلام پروردگار جهانيان » از مولاي متقيان صادر شده است .
پيش از پاسخ به اين شبهه ها در نگاهي كلي مي توان ادله صحت اين كتاب ارجمند را چنين خلاصه كرد :
الف ) سبك و شيوه كلام :
هر كس اندكي ادب عربي را چشيده باشد و تجربه كرده باشد با تاملي در نهج البلاغه درمي يابد كه اين عبارتها چيزي نيست كه از يك شاعر و سخنور عادي برآيد و براي كسي جز امير سخنوران عرب ميسر شود. او كه ابن ابي الحديد درباره اش مي گويد : « علي پيشواي اهل فصاحت و سرور ارباب بلاغت است . سخن وي فروتر از كلام خالق و فراتر از كلام مخلوق است و مردم گفتن و نوشتن را از او آموخته اند.
اديبان و سخنوران همه چون به آستانه اين كتاب رسيده اند زبان به ستايش گشوده و از آن سوي به ناتواني از توصيف آن و رسيدن به ژرفاي آن اعتراف كرده اند و هم آن را آوردگاه بلاغت و سخنوري دانسته و از اين پرده برداشته اند كه در هر نگاه دوباره به اين كتاب جلوه هايي نو ديده و بهره هايي تازه برده اند.

عبدالحميد بن يحيي كاتب مي گويد.
هفتاد خطبه از خطبه هاي علي عليه السلام را حفظ كردم و از طبع من چشمه هاي سخن جوشيدن گرفت .
ابن نباته مي گويد :
گنجينه اي از سخنوري اندوخته ام كه حاصل انفاق آن تنها افزايش و گسترش آن است .اين گنج زاينده صد فصل از مواعظ علي بن ابي طالب است .
ابن ابي الحديد در جايي از شرح خود از « ابن خشاب » نقل مي كند كه : (چون او را گفتند : بسياري از كسان مي گويند اين خطبه (شقشقيه ) اثر طبع خود سيد رضي است در پاسخ گفت : رضي و غير رضي كجا و اين نفس و اين شيوه از سخن و سخنوري كجا ما از نوشته هاي رضي آگاهي داريم و با شيوه و سبك و هنر او در نثر آشناييم و مي دانيم كه اين نثر نمي تواند هيچ رابطه دور يا نزديكي با سخن اميرمومنان داشته باشد.
ب ) همگني و همنواختي دروني :
همنواختي و سازگاري دروني در يك مجموعه خود يكي از مهمترين دلايل اعتبار و اصالت آن است . قرآن كريم آن هنگام كه به شبهه كافران مبني بر اين كه قرآن را پيامبر پديد آورده است اشاره مي كند در پاسخ اين شبهه مي گويد : « اگر از نزد غيرخدا بود در آن اختلافي فراوان يافتند » (نسا ـ 82 )
اين دليل يكي از مهمترين دلايلي است كه ابن ابي الحديد بدان پردازد. او در اين باره مي گويد :
جز اين دو فرض فرض سومي ممكن نيست كه يا بايد گفت همه نهج البلاغه ساختگي است و يا بايد گفت بخشي از آن چنين است .
فرض نخست به حكم ضرورت باطل است ; زيرا ما به تواتر صحت استناد بخشي از نهج البلاغه به امير مومنان عليه السلام را مي دانيم و محدثان و مورخان همه يا بيشترشان بسياري از بخشهاي اين كتاب را نقل كرده اند در حالي كه اينان از شيعه نيستند تا بتوان آنان را به هدفدار بودن در اين كار متهم كرد.
اما اگر احتمال دوم را بگوييد خود دليلي بر صحت نظر ما و درستي همه نهج البلاغه خواهد شد; زيرا هر كس با كلام و خطابه آشنايي داشته بهره اي از علم بيان و بلاغت برگرفته و داراي ذوقي در اين باب شده باشد ناگزير مي بايست بتواند ميان گفتار فصيح و بي بهره از فصاحت و ميان فصيح و فصيح تر و ميان اصيل و نوساخته تفاوت نهد و اگر به كتابچه اي دست يابد كه گفتارهايي از چند سخنور يا تنها گفتارهايي از دو سخنور در آن است ناگزير مي بايست بتواند آن دو يا چند گفتار و دو يا چند شيوه را از همديگر بازشناسد. خود گواهيد كه ما با شناختي كه از شعر و نقد شعر داريم اگر ديوان « ابي تمام » را ورق بزنيم و در لابه لاي آن يك يا چند قصيده بيابيم كه از غير ابي تمام است بسادگي و به كمك ذوق خود تفاوت و تباين آن با شعر ابي تمام و شيوه و مكتب او در وزن و قافيه را درك خواهيم كرد. مگر نه اين است كه عالمان به كمك همين شيوه قصيده هاي ساختگي فراواني را از شعر او حذف كرده اند تنها بدان دليل كه با مكتب و شيوه او در شعر تفاوت و ناسازگاري داشته است يا به همين ترتيب بسياري از ابيات از شعر « ابي نواس » و يا ديگران حذف كرده اند بدان دليل كه با مكتب و سبك شعري آنان ناسازگار است . منتقدان در همه اين جرح و حذف تنها و تنها به ذوق خود تكيه كرده اند.
با اين مقدمه شما اگر در نهج البلاغه تاملي كنيد خواهيد ديد همه اين كتاب داراي يك سبك و سياق از يك سرچشمه است درست به سان جسمي بسيط كه هيچ يك از اجزاي آن به لحاظ ماهيت با جز ديگر متفاوت نيست و درست به مانند قرآن كريم كه آغاز و انجام و ميانه اش همسان و همنواخت است و هر سوره و هر آيه آن از نظر سبك و شيوه و ريختار با ديگر سوره ها و آيه ها همانند است .اين در حالي است كه اگر قسمتي از نهج البلاغه ساختگي و قسمتي ديگر صحيح بود چنين وضعي فراهم نبود.
بدين سان براي شما روشن شد آنان كه مدعي شده اند همه يا بخشي از نهج البلاغه به دروغ به اميرمومنان عليه السلام نسبت داده شده است گمراه و برخطايند.
افزون براين صاحبان چنين ادعايي راهي بر زبان خود مي گشايند كه پذيراي آن نيستند; چه هر گاه چنين دري بگشاييم و بدين گونه شك و ترديد را به خود چيره سازيم هرگز به صحت كلامي كه از پيامبر صلي الله عليه و آله نيز نقل شده است اطمينان نخواهيم كرد و روا خواهد بود كه كساني بگويند : اين خبر جعلي است و اين گفتار برساخته است !
بر اين پايه هر چه آن مدعيان براي اثبات صحت حديث پيامبر و روايت خلفاي راشدين و صحابه و سخن ديگر شاعران و خطيبان بدان استناد كرده اند همان بخوبي مي تواند مستند كساني باشد كه از نهج البلاغه نقل مي كنند.
ج ) همنواختي مضموني با ديگر احاديث :
بسياري از آنچه در نهج البلاغه در زمينه هاي گوناگون كلامي اخلاقي اجتماعي و ديگر زمينه ها آمده با آنچه در همين خصوص از رسول خدا صلي الله عليه و آله و يا از ديگر امامان عليهم السلام روايت شده داراي نوعي همسويي و همگني مشخص و مشهود است و اين خود گواهي ديگر براين حقيقت مي شود كه آنچه در نهج البلاغه آمده از همان سرچشمه اي است كه ديگر روايات معصومين از آنجاست . شايد در آخرين جمله سخن ابن ابي الحديد كه در بالا گذشت به اين دليل هم اشاره اي باشد.
د) اعتبار تاريخي روايات مذكور در نهج البلاغه :
آنچه در نهج البلاغه آمده پيش و پس از اين كتاب در ديگر منابع شيعه و سني نيز ديده مي شود. تلاش سيد رضي براي گردآوري سخنان علي عليه السلام تنها يك نمونه از سلسله تلاشهاي ناموراني است كه پيش از او نيز درصدد اين مهم برآمده بودند.
.( محمد ابوالفضل ابراهيم در مقدمه خود بر شرح ابن ابي الحديدگويد : (بسياري از عالمان و اديبان در گذر ساليان و سده ها كوشيده اند كتابهايي ويژه و ديوانهايي خاص فراهم نهند و سخنان اميرمومنان را در آنها گرد آورند; برخي از اين كتابها و ديوانها مانده و بسياري نيز به تاراج زمانه رفته است . از جمله اين عالمان و اديبانند : نصربن مزاحم منقري هشام بن محمد بن سائب كلبي ابومخنف لوط بن يحيي ازدي محمد بن عمر واقدي ابوالحسن علي بن محمد مدائن ابوعثمان عمروبن بحر جاحظ علي بن حسين مسعودي و عزالدين عبدالحميد بن ابي الحديد معتزلي ).
ابن ابي الحديد در جايي از شرح خود در ذيل خطبه شقشقيه (خطبه سوم ) از ابن خشاب نقل مي كند كه گفت :
به خداوند سوگند من اين خطبه را در كتابهايي ديده ام كه دويست سال پيش از ولادت سيد رضي تاليف شده است . من اين خطبه را به خطهايي نگاشته ديده ام كه آنها را مي شناسم . من در ميان اين خطها خط كساني از عالمان و اديبان سراغ دارم كه پيش از ولادت پدر سيد رضي مي زيسته اند.
هر كس اندكي ادب عربي را چشيده باشد و تجربه كرده باشد با تاملي در نهج البلاغه درمي يابد كه اين عبارتها چيزي نيست كه از يك شاعر و سخنور عادي برآيد و براي كسي جز امير سخنوران عرب ميسر شود
بسياري از آنچه در نهج البلاغه در زمينه هاي گوناگون كلامي اخلاقي اجتماعي و ديگر زمينه ها آمده با آنچه در همين خصوص از رسول خدا صلي الله عليه و آله و يا از ديگر امامان عليهم السلام روايت شده داراي نوعي همسويي و همگني مشخص و مشهود است

يكي از برجسته ترين آثار سيد رضي كتاب شريف نهج البلاغه است ; كتابي كه هر گوهرشناسي را به اعتراف به جايگاه بلند و برجسته آن واداشته و سرهاي همه آنان را به تواضع در برابر اين كتاب فرود آورده است .
حناالفاخوري نويسنده تاريخ ادبيات عرب مي نويسد :
كتاب نهج البلاغه يك ثروت عظيم فكري و ادبي است .اين كتاب پيوسته مردمان را به عمل به شعائر ديني و پيروي از تعاليم قرآن مجيد و استوار ساختن كارهاي نيك و خوش فرجام فرامي خواند و آنان را به پيش رفتن در طريق فضائل برمي انگيزد. نهج البلاغه دين را با مسايل اجتماعي و سياسي درآميخته و البته دين را پايه و اساس آن دو ديگر قرار داده و خواهان جامعه اي است كه بر سخن عدل و مساوات و حريت استوار شده باشد. در اين كتاب عدل را جايگاهي وسيع است و امام آن را از مقتضيات اصلي زندگي و نگهبان آن قرار داده است ... در نهج البلاغه در كنار اين تعاليم آرا گوناگوني در فلسفه مابعدالطبيعه و فقه و معلومات بسيار تاريخي نيز آمده و مجموعه اين مزاياست كه نهج البلاغه را در عالم ادب و دين و اجتماع به مقامي بلند رسانده است .
شيخ محمد عبده مفتي اسبق مصر و شارح نهج البلاغه در وصف اين كتاب مي گويد :
معتقدم بحق سخن علي عليه السلام بعد از قرآن كريم و كلام نبوي فصيحترين و بليغترين و پرمعناترين و جامعترين سخنان است .
شارح بزرگ نهج البلاغه ابن ابي الحديد مي گويد :
يك سطر از نهج البلاغه برابر با هزار سطر كلام ابن نباته يعني همان خطيب بلندآوازه اي است كه همگان بر يگانه بودن او در عصر خود و در فن خطابت اتفاق نظر دارند.
سير تاليف نهج البلاغه
سيد رضي در مقدمه خود بر نهج البلاغه چنين مي نويسد :
زماني كه هنوز دوران طراوت آغازين زندگي را سپري مي كردم تاليف كتابي را درباره خصائص ائمه آغازيدم كه روايتهاي زيباي رسيده از آنان و گوهرهاي نهان در گفتار ايشان را در برداشته باشد.
پس از آن كه خصائص گفتار اميرمومنان عليه السلام را به پايان رساندم رويدادهاي روزگار مرا از پي گرفتن كار و به كرانه رساندن اين اثر بازداشت .
از ديگر سوي در آنچه تا اين زمان تاليف كرده ابواب و فصولي مشخص ساخته و در پايان آنها فصلي آورده بودم كه مواعظ و حكم و امثال و آداب منقول از اميرمومنان عليه السلام را دربرداشت . در اين زمان گروهي از دوستان زيباييها و برجستگيهاي اين بخش را پسنديدند و درخشندگيهاي اين كلمات خوشايند اعجاب آنان را برانگيخت . اينان از من خواستند تاليف كتابي را بياغازم كه همه انواع كلام اميرمومنان عليه السلام و همه شاخسار شجره خجسته گفتار او را اعم از خطبه و نامه و ادب و موعظه دربرگيرد. البته روشن است اين گونه مجموعه اي چونان گفتارهاي پردرخشش ديني و دنيوي را در خود جاي مي دهد كه نه در هيچ كلامي ديگر گرد هم آمده و نه در كتابي فراهم گشته است ; چه اميرمومنان عليه السلام جويبار هماره جاري فصاحت و خاستگاه و زادگاه بلاغت بود و گوهرهاي نهفته بلاغت در كلام او رخ نمود سخنوري قانون خود را از او گرفت همه سخنوران گام در جاي گامهاي او نهادند و همه اند رزگويان و واعظان سخن سراي از كلام او كمك جستند با اين همه او پيش افتاده و اينان نرسيده اند و وامانده اند ; چرا كه كلام او نشاني از علم الهي و بويي از گفتار پيامبر خدا صلي الله عليه و آله دارد.
به هر روي من خواسته اين دوستان را برآوردم و با اميد و آگاهي به سود بسيار و نام ماندگار و پاداش پرباري كه در اين كار است تاليف آن را آغازيدم بدان هدف كه در كنار همه شايستگيهاي امير مومنان عليه السلام از جايگاه بلند او در اين ميدان نيز پرده برگشايم و روشن سازم كه چگونه او در ميان همه پيشينيان بزرگ كه اند كي از كلام آنان براي ما نقل مي شود و به ما مي رسد به چكاد بلاغت و سخنوري رسيده و كلام او دريايي ژرف و ناشناخته كرانه و گوهري يگانه است .
ديدم كلام اميرمومنان بر گرد سه محور است :
نخست خطبه ها و فرمانها;
دوم نامه ها و منشورها; و سوم حكمت ها و موعظه ها.
پس به توفيق خداوند بر آن شدم كه نخست خطبه هاي برجسته را برگزينم پس نامه هاي برگزيده و پس از آن حكمت هاي برگزيده را بياورم و براي هر يك از اين سه فصلي جداگانه قرار دهم .
گاه در اثناي اين گزيده ها عبارتي دوباره آمده يا مضموني تكرار شده ; و عذري كه در اين كار است آن كه كلام او به روايتهايي با اختلاف بسيار به ما رسيده است و از همين روي گاه در جايي كلامي از آن حضرت به روايتي نقل شده و سپس در جايي ديگر به روايتي ديگر نقل شده و در كتاب گنجانيده شده است ; به روايتي كه يا چيزي افزون بر روايت نخست و يا عبارتي پسنديده تر از آن دارد و از همين روي اقتضاي حال تكرار آن است تا هم وجهي كه آن كلام بدان سبب گزينش شده تقويت شود و هم هيچ گوهري از اين گوهرهاي گرانبها از دست نرود. گاه نيز مولف نسبت به آنچه در جايي ديگر از كتاب گزينش كرده بعيدالعهد شده و از همين روي همه يا بخشي از آن را از روي سهو يا فراموشي و نه از سر عمد و قصد تكرار كرده است .
با اين همه مدعي نيستم كه همه جنبه هاي كلام او را فرايافته و هيچ از آن فروگذار نكرده ام و هيچ از دستم نرفته و يا از ذهنم دور نمانده است . بلكه دور نمي دانم كه آنچه به من نرسيده فراتر از چيزي باشد كه به من رسيده و آنچه بدان چنگ يافته ام افزونتر از چيزي باشد كه فراچنگ نياورده ام .
به هر روي بر من است كه تلاش خويش بر طبق اخلاص نهم و تا جايي كه در توان هست بكوشم و خداوند خود راه فراروي نهد و راهنمايي بگمارد.
ترتيب و چينش نهج البلاغه .
آن سان كه از مقدمه سيد رضي نيز نقل كرديم وي نهج البلاغه را در سه بخش فراهم چيده است :
الف : خطبه ها
نخستين و گسترده ترين بخش نهج البلاغه همين بخش است كه 241 خطبه را در خود جاي مي دهد . در خطبه ها به موضوعات گوناگوني برمي خوريم از فلسفه و الهيات و مباحث مربوط به صفات الهي و جبر و اختيار گرفته تا مسايل فقهي شرعي از بيان عبرتهاي تاريخي گرفته تا مسايل اجتماعي از پديدارشناسي گرفته تا توصيه هاي ژرف و دقيق اخلاقي و از توبيخ يا نقد گرفته تا حماسه آوريهاي ادبي و توصيه هاي نظامي .
در اين ميان برخي از خطبه ها نامورترند كه از آن جمله است : خطبه « شقشقيه » كه سومين خطبه است خطبه (اشباح ) كه در ترتيب صبحي صالح خطبه شماره 91 و در ترتيب فيض الاسلام خطبه شماره 90 است خطبه « قاصعه » كه در ترتيب صبحي صالح به شماره 191 و در ترتيب فيض الاسلام 233 آمده است خطبه « متقين » كه در ترتيب صبحي صالح به شماره 193 و در ترتيب فيض الاسلام به شماره 184 آمده است .
ب : نامه ها :
دراين بخش 79 نامه آمده كه از نامه هاي بلند تا نامه هاي بسيار كوتاه دو يا چند جمله اي مي توان در آن ديد .
در نامه ها توصيه هاي گوناگوني در زمينه هاي مختلف آيين حكومتي اسلام نظام مالي و بويژه نظام زكات مسايل جنگ بازخواست از كارگزاران و توصيه هاي اخلاقي وجود دارد. نامه امام به « مالك اشتر » از مشهورترين نامه هاست كه در ترتيب صبحي صالح به شماره 53 و در ترتيب فيض الاسلام نيز به همين شماره آمده است .
ج : حكمت ها يا كلمات قصار :
دراين بخش به 480 عبارت برمي خوريم كه نام حكمت يا كلمات قصار بر آنها نهاده اند . دراين بخش صبغه اخلاقي بيش از هر چيز ديگر نمودار است و توصيه هايي كوتاه در زمينه هاي گوناگون آداب اجتماعي و اخلاقي و همانند آن را در برگرفته است .
در ميان اين كلمات قصار بخشي متمايز از ديگر بخش ها وجود دارد كه سيد رضي آن را تحت نام « احاديث كوتاهي كه نيازمند تفسير است » آورده است . اين بخش در ترتيب صبحي صالح ميان حكمت 260 و 261 جاي گرفته و 9 حديث را در برمي گيرد . در ترتيب فيض الاسلام نيز ميان حكمت 252 و 253 قرار گرفته و همين 9 حديت را در برگرفته است .
حناالفاخوري : نهج البلاغه دين را با مسايل اجتماعي و سياسي درآميخته و البته دين را پايه و اساس آن دو ديگر قرار داده و خواهان جامعه اي است كه بر سخن عدل و مساوات و حريت استوار شده باشد
ابن ابي الحديد : يك سطر از نهج البلاغه برابر با هزار سطر كلام ابن نباته يعني همان خطيب بلندآوازه اي است كه همگان بر يگانه بودن او در عصر خود و در فن خطابت اتفاق نظر دارند