مجيد زندي
بسياري از والدين اغلب تصور مي كنند بازي كودكان و به ويژه نوجوانان فقط اتلاف وقت است درحاليكه اگر با ماهيت بازي آشنا باشند قطعا نه تنها كودكان را از اين فعاليت لذت بخش منع نمي كنند كه امكانات لازم براي اين نياز طبيعي را هم برايشان فراهم مي سازند چرا كه فارغ از موقعيت اجتماعي والدين بازي در رشد جسمي عاطفي اجتماعي و هوش هر كودك و نوجواني تاثير بسزايي دارد.
دين مبين اسلام هم به اين بعد تربيتي توجه بسيار مترقي كرده تا حدي كه نه تنها در موارد متعدد از قول پيشوايان ديني به بازي كودكان سفارش شده كه در مرحله بسيار عالي آن رسول مكرم اسلام (ص ) اوليا را نيز موظف ساخته در بازي كودكان مشاركت نمايند و همانند آنها شوند آنجا كه مي فرمايند : « هركسي كه كودكي نزد اوست بايد براي او كودك شود » البته بايد اقرار كرد كه بسياري از والدين چون نمي دانند ابتدا و انتهاي بازي كودكان و نوجوانان چه مرحله اي است با اصل بازي به مخالفت برمي خيزند و يا در كنار آن چون به دليل مشكلات اقتصادي بسياري از خانواده ها نمي توانند كودكان و نوجوانان خود را به عضويت كانون هاي ورزشي و تفريحي در آورند و از طرفي هم عليرغم اينكه اين نيازها را مي شناسند زندگي آپارتماني و محيط نامناسب شهري اجازه اين آزادي عمل را به اوليا نمي دهد هنوز نتوانسته است آنچه كه لازم است در مورد بازيهاي كودكان برنامه ريزي و عمل نمايند.
از ديگر سو امروزه در بسياري از كشورها دولتمردان و سياست گذاران محيط هاي شهري به خوبي دريافته اند اگر امروز براي بازي و تفريح كودكان نوجوانان و جوانان و حتي افراد بزرگسال سرمايه گذاري لازم انجام ندهند مجبور خواهند بود در آينده دهها برابر اين هزينه ها را بابت مبارزه با بزه هاي اخلاقي و اجتماعي از جمله مقابله با سرقت اعتياد به مواد مخدر و نزاع هاي فردي و گروهي و يا مبارزه با باندهاي بزهكاران سازمان يافته و تشكيلاتي صرف كنند كه متاسفانه در كشور ما به دليل نديدن اين اهميت در ابعاد قانوني و اجرايي در سطح كلان اجتماع و همچنين در باور خانواده ها همه ساله مجبوريم هزينه هاي فراواني را بابت مقابله با اين بزه ها صرف كنيم درحاليكه مشخصا ما از ريشه هاي شكل يابي اين بزه ها كه همان نداشتن بازي و تفريح سالم بوده است غافل شده ايم .
در كنار آن يكي از نگراني ها كه اين سال ها در كشور بسيار مطرح مي شود گسست فرهنگي و فاصله گرفتن نسل جديد از اين ارزش هاي ملي و مذهبي و باورهاي سالم گذشته است . بدون اغراق بايد اعتراف كرد كه يكي از عوامل اصلي اين گسست فرهنگي و آماده شدن بستر جامعه براي پذيرش شبيخون فرهنگي غفلت از اهميت بازي و حفظ بين نسلي بازيهاست تا حدي كه وابسته شدن جوانان و نوجوانان به بازيهاي رايانه اي و انواع و اقسام چت هاي غيراخلاقي ريشه در همين گسسته شدن ارتباط عاطفي با بازيهاي سالم دارد.
پس آنچه كه امروز براي ما با اهميت شده اين است كه نتوانستيم در بازي سازي جديد ابداعي داشته باشيم تا با آن بتوانيم نياز روز كودكان و نوجوانان را برآورده سازيم . در كنار آن هم بازيهاي ما به بازيهاي بومي ما به بازيهاي سنتي تبديل شده و با نياز زمانه جلو نرفته است .
اگرچه اين رخداد بخشي به تفاوت هاي فرهنگي در زندگي شهري بستگي دارد ولي آنچه كه پيش روي ما قرار دارد اين است كه بازيهاي كنوني هم از جهت شدت و ضعف انجام آن و هم از جهت روزآمدي متناسب با نياز كودكان نيست . ضمن آنكه بازيهاي موجود هم با فرهنگ اصيل ما فاصله گرفته است . پس سئوال اصلي اين ا ست كه ما چگونه مي توانيم هم مانع انجام بازي نشويم و هم كمك كنيم كودكان و نوجوانان بابازيهاي سالم داراي شخصيت هاي سالمي شوند
اگرچه در اين راه ضرورت دارد فعاليت هاي بسيار گسترده اي انجام شود ولي به اندازه ظرفيت خود در اين گزارش تلاش داريم ضمن توجه به اهميت بازي در شكل گيري شخصيت كودك و نوجوان به راههاي مناسب تري براي اصلاح امور پيش رو در اين خصوص دست يابيم .
خانم مرضيه اوحدي كارشناس روانشناسي و مشاوره خانه فرهنگ شهرداري در اين زمينه به گزارشگر ما مي گويد : همانطور كه مي دانيم سلامت جامعه در گرو پرورش كودكان و نوجوانان سالم است در اين تعريف به كودكي سالم گفته مي شود كه به نيازهاي جسمي وروحي او پاسخ مناسب داده شود. بسياري از والديني كه به ما مراجعه مي كنند نيازهاي كودكان خود را فقط مادي و در قالب خوراك پوشاك و مسكن مي دانند درحاليكه متوجه مي شويم آنها از تامين نيازهاي روحي و رواني كودكان خود غافل هستند.
وي مي افزايد : بسياري از مادران كه براي روانشناسي كودك به ما مراجعه مي كنند از بازي فرزندان خود گله مي كنند و رسما هم عقيده خود را به ما مي گويند كه دوست دارند فرزندانشان ساعت ها يكجا بنشينند و هيچ تحركي نداشته باشند تا به اصطلاح خودشان فرزنداني با ادب و مطيع داشته باشند.
وي ادامه مي دهد : اين شيوه تربيتي همانند بسياري ديگر از باورهاي غلط باعث تخريب روحيه و حتي نابودي سلامتي كودكان و نوجوانان مي شود. در اين صورت هنگامي كه كودك از بازي منع مي شود همانند كسي است كه در يك اتاق زنداني شده و حتي دست و پايش را هم بسته باشند اگرچه در اين وضعيت در ظاهر ديوار و غل و زنجيري در كار نيست ولي شيوه همان شيوه است و قطعا چنين حالتي براي آنها خوشايند نيست . چنين كودكي كه نمي تواند نيازهاي طبيعي خود را تامين كند به مرور افسرده و بيمار مي شود و از شادابي و نشاط كودكانه هم سن و سالان خود نيز برخوردار نيست و به مرور از لحاظ جسمي هم فاقد استقامت و سلامت خواهد شد.
خانم اوحدي با اشاره به تاثير بازي به سلامت جسمي كودك و نوجوان مي افزايد : در اثر بازي عضلات و اندامهاي كودك تقويت مي شود به حركت مفاصل سرعت مي بخشد و دستگاههاي گردش خون تنفس گوارش او به فعاليت بيشتري وادار مي گردد و همانند يك ورزشكار عمل مي كند. مثل سه چرخه تاب بازي كه فعاليت هاي عضلاني را بيشتر مي كند و رشد جسمي او نيز در اثر اينگونه فعاليتها افزايش مي يابد.
وي بازي را كسب تجربه هاي جديد در زندگي معرفي مي كند و مي افزايد : كودكي كه با راهنمايي مادر براي عروسكش لباس مي دوزد و يا اسباب بازيهايش را خراب مي كند و از نومي سازد. و يا زمانيكه با آب شن و حتي خاك و گل بازي مي كند با خصوصيات فيزيكي و خواص تركيبات مايعات و جامدات آشنا مي شود. و يا حتي زمان استحمام از خصوصيات آب و صابون تجارب جديدي را كسب مي كند اين كارها را نمي توان تلف كردن وقت نام گذاشت .
وي مي افزايد : كودك از طريق بازي احساسات آزار دهنده خود را نشان مي دهد. وقتي عروسكش را سرزنش مي كند با او قهر مي كند و او را به گوشه اي مي اندازد و حتي او را مورد تنبيه بدني قرار مي دهد. در واقع رفتاري از والدين را نسبت به خودش نشان مي دهد پس بازي اين فرصت را به والدين مي دهد تا بتوانند از درون كودكشان مطلع شوند.
خانم اوحدي تقويت قدرت تخيل را از ديگر ويژگيهاي بازي مي شمرد و مي افزايد شايد بسياري از والدين ديده باشند كه وقتي كودكشان در صحنه بازي حضور دارد اصلا متوجه اطراف خود نمي شوند گويا تمامي اسباب بازي ها جان دارند و و با كودك از طريق رفتار و كلام ارتباط برقرار مي كند. آنها با اسباب بازيهايشان به دنياي ديگري مي روند. آنها در خيالشان با اسباب بازي ها حرف مي زنند. غذا مي خورند. مثلا از يك شي (مكعب مستطيل ) براي نشان دادن يك شي ديگر (مانند اتومبيل ) استفاده مي كنند. و يا چاي مي خورند درحاليكه هيچ استكاني چايي وجود ندارد. چون او مي تواند تصويري ذهني از سويدادي غيرواقعي در ذهن خود بيافريند. آنها براي آفريدن دنياهاي خيالي به شكل خلاقانه عمل مي كنند. پس نبايد هرگز بازي را فعاليتي بي ثمر پنداشت . به خصوص اگر در جهت شكوفا شدن خلاقيت هايشان قرار گيرد در آن صورت برايشان بسيار هم سازنده است .
اين روانشناس خانواده افزايش آگاهي محيطي كودك را يكي ديگر از ثمرات بازي مي داند و مي افزايد : بازي آگاهي به محيط را در كودك ايجاد مي كند. در واقع طبيعي ترين راه آگاهي به محيط از طريق بازي انجام مي گيرد چون بازي يك فعاليت آزاد است و ارتباط نزديك با احساس دارد. معلمان از همين مساله مي توانند در كلاس هاي درس استفاده كنند. چون كودكان تحرك و فعاليت را دوست دارند. اگر يادگيري هاي كلاس هم زمان با فعاليت هاي بدني باشد بهتر و بيشتر مي توانيد به آموخته هاي بچه ها اضافه كنيد. تا حدي كه براساس تحقيقاتي كه انجام شده اين فرضيه ثابت شده كه توانايي يادگيري رياضيات در كودكان بلافاصله بعد از انجام بازي دوچرخه سواري تا 45 درصد افزايش مي يابد .
وي آشنايي با نقش هاي اجتماعي را از جلوه هاي ديگر بازي مي داند و مي افزايد : كودك از طريق بازي با نقش هاي مختلف اجتماعي آشنا مي شود او نقش پليس مغازه دار پزشك و... را با همسالانش بازي مي كند و در واقع از همان كودكي زمينه علايقش را در آينده ايجاد مي كند. كودكان همچنين براي يادگيري نقش هاي اجتماعي بزرگسالان بايد در بازي هاي كودكانه خود رفتارهاي پدر و مادر مربيان مهد كودك پزشك مغازه دار راننده را تقليد كنند و در واقع مهارت هاي اجتماعي آنان افزوده مي شود و اين دسته از بچه ها از نظر بلوغ اجتماعي در سطح بالاتري نسبت به ديگر همسالانشان قرار دارند در واقع اين كودكان بازيگران موفقي هستند كه نقش هاي متعددي را به عهده مي گيرند. آنها در واقع فرداي واقعي خود را تمرين مي كنند. نقش مادر را مي پذيرند پدر مي شوند و تمامي سعي خود را مي كنند تا به بهترين وجه نقش خود را خوب ايفا كنند. و از اين طريق به كارآموزي مهارت ها مي پردازد.
خانم اوحدي آموزش فضايل اخلاقي را از جلوه هاي پنهان بازي نزد بسياري از والدين مي داند و مي افزايد : كودكان از طريق بازي ياد مي گيرند كه چگونه بايد با ديگران رفتار كنند. چون وقتي از همسالانش خشمگين مي شود يا حقي را پايمال مي كند خودخواهي مي كند حسد مي ورزد مي بيند دوستانش از او دور مي شوند و چون از تنهايي بيزار است براي ادامه ارتباط رفتارش را اصلاح مي كند. او ياد مي گيرد به دوستانش كمك كند وقتي در صورت بروز اختلافات بتواند آن را حل و فصل كند و در واقع از همان كودكي سازش و آرامش را ياد مي گيرد. پس اينگونه است كه مي گوييم كودكان از طريق بازي با فضايل اخلاقي چون همكاري تعاون دليري شجاعت عدالت همبستگي محبت صداقت و درستكاري آشنا مي شوند.
وي برانگيختن حس كنجكاوي و تقويت روحيه نظم پذيري و انضباط را از ديگر محاسن بازي ارزيابي مي كند و مي افزايد : انواع اسباب بازي ها سبب مي شود كودك را وادار به كنجكاوي درباره آنها كند چون او مي خواهد از هر چيزي كه دور و بر اوست سر در بياورد. او خراب مي كند و مي سازد و تعمير مي كند و اين كار هم زمان با ارضاي حس كنجكاوي مهارت و اعتماد به نفس او را مي افزايد.
وي ادامه مي دهد : اگر به كودك يادآور شويم كه در صورت عدم جمع آوري وسايل بازيش فردا نمي تواند از آنها استفاده كند او سعي مي كند در هر بار بازي همه اسباب بازيهايش را جمع آوري كند و يا اينكه براي او برنامه ريزي مشخصي باشد كه در آن وقت خواب و استراحت تغذيه مطالعه و بازي تعيين شود او از همان ابتدا با مقوله نظم آشنا مي شود و مدت بازي را محدود به همان زمان مشخص شده مي كند و از همان كودكي فردي منظم و با مسئوليت بار مي آيد.
دكتر جوادي مديركل دفتر امور كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي نيز در گفت و گو با گزارشگر ما در خصوص تاثير بازي در جلوگيري از بزهكاري در جامعه خصوصا در ميان نسل جوان مي گويد : براساس آمارهاي موجود بالاترين جرايم ثبت شده در كشور سرقت و نزاع و خشونت است كه عمدتا در ميان جواناني انجام مي شود كه در كودكي و نوجواني انرژي نهفته خود را در راه سالم صرف نكردند در حاليكه يكي از بهترين راههايي كه مي توان اين انرژي نهفته را مهار كرد بازي است .
وي ادامه مي دهد : نظريه پردازان دلايل متعددي را درباره ضرورت و اهميت بازي مطرح كرده اند كه چه ارزش هاي غيرقابل چشم پوشي دارد كه در جايگاه خود قابل اهميت است . اما آنچه كه از نظرگاه ما اهميت دارد اين است كه چگونه مي شود با بازي و تفريح جواناني را تحويل جامعه داد كه عقده هاي حقارت كودكي و نوجواني نداشته باشند تا بخواهند اين حقارت ها را در بزه هاي اجتماعي از جمله خشونت فردي و گروهي و يا ساير اعمال هاي مجرمانه از قبيل سرقت و نزاع بكار گيرند.
وي ادامه مي دهد : بسياري از خانواده ها و حتي مسئولان شهري بازيها را لهو و لعب و يا صرف عمر بيهوده ارزيابي مي كنند كه اين نگاه معيوب است زيرا براي سنين كودكي و نوجواني بازي خودش زندگي است و اگر كودك و نوجوان از بازي محروم باشد از زندگي محروم است و اگر كودكي بازي نكند فرصت آموختن از او سلب مي شود و اين موضوعي است كه والدين بايد به آن توجه كنند.
وي ادامه مي دهد : ابتدا و انتهايي براي بازي تعيين نكرده اند و به قول يكي از روانشناسان معروف نمي توان براي بازي چارچوبي تعيين كرد آنها نيز براي بازي حدود و ثغوري مشخص نساختند و تنها خلاقيت هاي فردي را همانند تفاوت هاي فردي ملاك بازيها ارزيابي كردند زيرا شخصيت هر كودكي با كودك ديگري متفاوت است و نمي توان براي همه يك چارچوب تعيين كرد.
مديركل دفتر امور كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي در همين زمينه ادامه مي دهد : اوليا نبايد نياز به بازي را از جمله نيازهاي ثانويه قلمداد كنند در حاليكه ممكن است بازي را در حد تغذيه كودك با اهميت بدانيم و حتي در مواردي مهمتر از تغذيه بدانيم .
وي ادامه مي دهد : اگر از سوي مسئولان امور فرهنگي و اجتماعي هم اين نياز تشخيص داده شود بسياري از نيازهاي فرهنگي و اخلاقي را مي توان در قالب بازي به نوجوانان منتقل كرد. بسياري از مفاهيم ارزشي را مي توان در قالب بازيها به كودكان و نوجوانان آموزش داد زيرا آموزش مستقيم هيچگاه به اندازه آموزش غيرمستقيم كه بازيها هم جزوي از آن است اثرگذار نيست و اين مساله به ويژه در سنين كودكي از اهميت بسياري زيادي برخوردار است .
وي درباره عوامل اثرگذار در بروز بزه هاي اخلاقي در جامعه هم مي افزايد : متاسفانه در سطح كشور به صورت تشكيلاتي همه دستگاهها از اهميت بازي در انتقال فرهنگ هاي اصيل اسلامي و ايراني غافل مانده اند
و همين ضعف تاكنون ضربه هاي جبران ناپذيري به كشور وارد ساخته است .
وي ادامه مي دهد : بايد اعتراف كنم ما در كشور آموزش هاي غيرمستقيم را كاملا از دست داده ايم و اين را به تلويزيون و ماهواره و كامپيوتر واگذار كرده ايم و متاسفانه در اين جريان ها هم تعامل دو سويه اي وجود ندارد و صرفا به صورت يكطرفه از طرف تلويزيون ماهواره و كامپيوتر به كودكان القا مي شود كه اين را نمي توان بازي خواند در حاليكه در گذشته بسياري از مفاهيم اخلاقي و همزيستي را در قالب بازي به كودكان و نوجوانان آموزش مي دادند.
وي ادامه مي دهد : امروزه حتي با بازي بسياري از بيماريهاي روحي و رواني و حتي جسمي درمان مي شود و علم « بازي درماني » شكل گرفته است زيرا بازي باعث تخليه رواني و آرامش مي شود و از اين طريق هيجانات فرد فروكش مي كند.
دكتر جوادي ادامه مي دهد : به نظر من ما در زندگي شهري اصلي را گم كرده ايم و آن هم تربيت كوچه اي در حاليكه در گذشته بخش عمده اي از آموزه هاي اجتماعي كودكان در كوچه شكل مي گرفت و ارتباط خاصي با كاسب محله پست چي رفتگر و.. يا تعاملات اجتماعي را از همان كوچه شروع مي كردند در حاليكه اين وضعيت با تفاوت كار زندگي شهري و به ويژه آپارتمان نشيني از بين رفته و تربيت ها به تربيت گلخانه اي تبديل شده كه كودكان و نوجوانان براي مواجهه با مشكلات آينده واكسينه نمي شوند.
وي ادامه مي دهد : اين دسته از افراد تاهنگامي كه كودك هستند در اختيار خانواده قرار دارند اما هنگامي كه بزرگ مي شوند نمي توانند موضوعات جامعه را كه در بسياري موارد با آداب خانواده مغاير بوده ببينند و نمي توانند در برابر آن موضوعات موضع مستقلي اتخاذ كنند. اين تضاد باعث به وجود آمدن آسيب هاي اجتماعي شده و به نوعي اين دسته از جوانان دچار بحران هويت مي شوند.
آقاي جوادي در پاسخ به اين سئوال كه چگونه مي توان بازيها را با اين نيازها و نيازهاي فرهنگي جامعه هماهنگ ساخت هم مي گويد : نبايد انتظار داشته باشيم همه بازيهاي قديمي براي هميشه كاربرد داشته باشد. هر چند كه معتقديم مي توان آنها را به مقتضيات روز ارتقا بخشيد. زيرا شركت هاي كامپيوتري از كوچكترين بازيهاي قديمي ملل بازيهاي مدرن مي رساند و درآمدهاي هنگفتي هم براي خود كسب مي كنند اما با بازيهاي سنتي خود را به فراموش سپرديم . و يا در جهت ارتقا آن كاري انجام نداده ايم يا آنها را با تحقيقات تخصصي براي محل هاي شهري و آپارتماني نوسازي نماييم .
مدير كل دفتر امور كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي ادامه مي دهد : در عرصه غني سازي بازيهاي سنتي در كشور همكاري بين بخش سازمانها وزارتخانه ها و موسسات فرهنگي و اجتماعي ضروري به نظر مي رسد زيرا هيچ سازمان مستقلي نمي تواند به همه اهداف مورد نظر در اهميت بازيها دست يابند مگر اينكه همه درباره نياز آن متفق القول و هم نظر باشند.

در اين زمينه مي توان نكته بسيار اساسي را يادآور شد و والدين به صورت مستقل به آن فكر كنند. بازيهاي كودكانه فقط با خريد اسباب بازيهاي گرانقيمت و لوكس تكميل نمي شود بسياري از والدين قبل از اينكه به فكر خريد اسباب بازي بيفتند لازم است خودشان وقت بيشتري را با كودكان و نوجوانان خود سپري نمايند.
اين اوليا مي توانند با صرف هزينه هايي به مراتب كمتر از خريد اسباب بازي خودشان نقش سازنده بازي را در زندگي كودك و نوجوان تجربه كنند كاري كه هم به سلامت روحي و رواني كودك و نوجوان كمك مي كند و هم باعث تضمين سلامت جسم و روح اوليا و بچه ها تمام خواهد شد.
اين مساله تا حدود فراواني در بطن حديث گرانبهاي رسول گرامي اكرم (ص ) كه در ابتداي گزارش آمده است وجود دارد. پس هر قدر ارتباطات اوليا باكودك و نوجوان نزديكتر باشد علاوه بر افزايش اعتماد به نفس منافع گسترده اي نيز ميان آنها تقسيم خواهد شد. اين سخن تنها يك پيشنهاد ساده نيست در اين زمينه تحقيقات گسترده اي هم انجام شده كه نشان مي دهد كودكاني كه با اوليا خود بازي مي كنند مي توانند ارتباط سالمتري هم با ديگران برقرار سازند ضمن آنكه پيوندهاي عاطفي ميان خانواده نيز قويتر خواهد شد.
اين عرصه عرصه بسيار گسترده اي است كه نياز به بررسي هاي پژوهشي بسيار فراواني دارد چرا كه جاي خالي آن به شدت در جامعه ما احساس است .
بازيهاي كودكانه فقط با خريد اسباب بازيهاي لوكس و گرانقيمت تكميل نمي شود در حاليكه والدين مي توانند با كاهش خريد اسباب بازي خود در بازي كودكانه شريك شوند تا ضمن ارتقا روحيه اعتماد به نفس كودك نوجوان پيوندهاي عاطفي خانواده را نيز قويتر سازند
متاسفانه بسياري از والدين فكر مي كنند بازي كودكان و نوجوانان فقط اتلاف وقت است در حاليكه بازي در رشد فكري جسمي عاطفي و اجتماعي فرزندان اثرات بسيار مهمي مي گذارد كه مي تواند آنها را براي رسيدن به موفقيت در زندگي راهنمايي كند.
آقاي جوادي مدير كل دفتر امور كودكان و نوجوانان سازمان بهزيستي : امروزه يكي از عمده ترين بزه در ميان نوجوانان معارض با قانون نزاع است به اين دليل كه آنها نتوانستند با بازيهاي سالم هيجانهاي دوران نوجواني خود را كنترل و آن را در مسير درست هدايت كنند
خانم اوحدي كارشناس روانشناسي و مشاور خانه هاي فرهنگ : اگر امروزه مسئولان و سياستگذاران سرمايه گذاري لازم فكري و اجرايي را براي بازي و تفريح كودكان و نوجوانان انجام ندهند در آينده اي نه چندان دور مجبور خواهند بود دهها برابر چنين هزينه هايي را صرف مبارزه با بزه هاي اخلاقي و اجتماعي از جمله سرقت خشونت مواد مخدر و... كنند