ث به انگيزه 7 ديماه سالروز تاسيس نهضت سوادآموزي
با فاصله كمي از پيروزي انقلاب در 7 ديماه 1358 امام خميني (ره ) فرمان مبارزه با بي سوادي را صادر نمودند . ايشان در بخشهايي از پيام خويش در اين رابطه بيان داشتند : از جمله حوائج اوليه براي هر ملت كه در رديف بهداشت و مسكن بلكه مهمتر از آنهاست آموزش براي همگان است .
لازم است تمامي بيسوادان براي يادگيري و تمام خواهران و برادران با سواد براي ياددادن بپاخيزند.
من از ملت عزيز اميد دارم كه با همت والاي خود بدون فوت وقت ايران را به صورت مدرسه درآورند.
با صدور فرمان تاريخي بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران نهضت سوادآموزي با بكارگيري و بسيج نيروهاي مردمي در ابتدا با دو دوره مقدماتي و تكميلي شروع گرديد.
در طول سال (1385 ـ1357 ) قدر مطلق بي سوادي در تمام گروههاي هدف سوادآموزي كاهش يافته است آمارها نشان مي دهد مطلق بي سوادان در سال 1355 از 14 2 ميليون نفر به 9 8 ميليون نفر در سال 1385 تنزل يافته و به عبارتي 4 4 ميليون نفر از تعداد بي سوادان كاسته شده است .
همچنين طي سالهاي ياد شده تبعيض نسبت باسوادي در زنان و مردان و مناطق شهري و روستايي به نفع زنان و مناطق روستايي تغيير يافته است . به عبارتي اختلاف در صد باسوادي بين زنان و مردان از 23 4 درصد در سال 1355 به 8 3 درصد در سال 1385 كاهش يافته و در همين زمان اختلاف در صد باسوادي بين مناطق شهري و روستايي از 34 9 در صد به 13 7 در صد كاهش نشان مي دهد.
نكته قابل توجه اينكه باتوجه به آمار سرشماري نفوس و مسكن سال 1385 ميزان بي سوادي در مناطق روستايي بيشتر از مناطق شهري مي باشد . از همين رو نهضت سوادآموزي با هدف محروميت زدايي و توزيع عادلانه آموزش بيش از 60 در صد از فعاليتهاي خود را به مناطق روستايي و مناطق محروم اختصاص داده است .
همچنين در راستاي اهداف (آموزش براي همه ) و به منظور كاهش اختلاف نسبت باسوادي بين زنان و مردان و با توجه به استقبال زنان از سوادآموزي از مجموع فعاليتهاي سال 1385 بيش از 85 در صد پوشش آموزش دوره هاي سوادآموزي به زنان تخصيص يافته است .
خوشبختانه علاوه بر آموزش پايه بي سوادان و كم سوادان به منظور تثبيت آموخته ها و غني سازي محيط آموزش سوادآموزان با بهره گيري از فرصت هاي يادگيري اقدامات متعددي در كشور انجام شده است كه از آن ميان مي توان به توليد مواد خواندني ساده اشاره كرد كه تاكنون بيش از 400 جلد كتاب با عناوين مختلف اجتماعي تربيتي خانوادگي مذهبي و ... تاليف و توزيع و همچنين اقدام به تجهيز و كمك به راه اندازي كتابخانه هاي عمومي و اختصاصي در بخشهاي مختلف و راه اندازي كتابخانه هاي اشاره كرد.
كار ديگري كه نهضت سوادآموزي انجام داد توليد و توزيع بسته هاي آموزشي در قالب مطالبي متناسب با ويژگي هاي گروههاي هدف سوادآموزي به عنوان يكي از مدلهاي مختلف آموزش چند رسانه اي است كه داراي قابليت و كاركردهاي مختلفي بوده و در جذب و گرايش مخاطبان نقش بسزايي داشته است .
بر اساس گزارشي كه اخيرا از سوي سازمان نهضت سوادآموزي انتشار يافته سياستهاي كلي نهضت سوادآموزي در برنامه چهارم توسعه به شرح زير اعلام شده است .
توجه به مهارت هاي اساسي زندگي و حرفه اي بر اساس نياز سنجي توجه به طرح هاي محلي و منطقه اي توجه به كم سوادان و جلوگيري از رجعت به بي سوادي توسعه سوادآموزي و حمايت از استانهايي كه بيشترين بي سواد را دارند زمينه سازي براي اعلام باسوادي در روستا و مناطق كشور و برگزاري جشن شكرگزاري پايان بي سوادي است .
هم اكنون تعداد بي سوادان 6 ساله و بالاتر از 14 ميليون و 200 هزار نفر در سال 1355 به 9 ميليون 800 هزار نفر در سال 1385 كاهش كاهش يافته و در همين زمان نسبت باسوادي از 47 5 در صد در سال 55 به 84 6 در صد در سال 1385 رسيده است .
لازم به ذكر است نهضت سوادآموزي تاكنون به دليل اجراي طرحهاي سوادآموزي موفق به كسب پنج لوح و نشان بين المللي از سازمان علمي فرهنگي يونسكو آيسيسكو و يونيسف گرديده است كه در اين ميان به برخي از اين افتخارات اشاره مي شود :
دريافت نشان و ديپلم افتخار نوما در سال 1369 (1991 ) به دليل اجراي طرح بسيج سوادآموزي
دريافت ديپلم افتخار و نشان كينگ سي جانك در سال 1377 (1998 ) از يونسكو به دليل كاربردي كردن آموزشها .
دريافت نشان و ديپلم افتخار مالكوم آديسه شسيا در سال 1378 (1999 ) به دليل اجراي طرح آموزشهاي از راه دور .
دريافت ديپلم افتخار نوما در سال 1379 (2000 ) به دليل اجراي طرح آموزش دختران بازمانده از تحصيل و شاغل روستايي
دريافت نشان و ديپلم افتخار آيسيسكو در سال 1382 (2003 ) به دليل اجراي طرح خواندن با خانواده
در اين ميان دانستن اين مساله كه حدود 771 ميليون بي سواد بزرگسال در جهان وجود دارد و در جهان بيش از 100 ميليون كودك بازمانده از تحصيل زندگي مي كنند خالي از فايده نيست چرا كه بيسوادي معضلي جهاني است اما بالغ بر 70 در صد بي سوادان جهان در قاره آسيا زندگي مي كنند.
در اين ميان ايران به لحاظ نرخ سوادگروه سني 15 ساله و بالاتر در ميان 139 كشور جهان در رتبه 87 قرار دارد اما در سال 2005 ميلادي سطح سواد در 90 كشور جهان از جمله (الجزاير آذربايجان بلاروس برزيل بلغارستان كلمبيا كره هند پاكستان اردن نيكاراگوئه تانزانيا تركيه ...) در خواندن و نوشتن و حساب كردن (معادل سوم ابتدايي يا دوره تكميلي نهضت سوادآموزي ) است .
در طرف مقابل در بدنه نظام جمهوري اسلامي به دليل روحيه اعتقادي و باورهاي اصيل اسلامي همت گسترده اي براي تسهيل كار آموزش بي سوادان انجام شده است به گونه اي كه حدود 400 جلد كتاب آسان و نشريه استاني به زبان ساده توسط سازمان نهضت سوادآموزي براي تثبيت آموخته هاي سوادآموزان و كم سوادان تاليف نشر و توزيع شده است .
همچنين تا سال 1385 حدود 1 9 ميليون نفر سوادآموز در قالب طرحهاي ستاد كاركنان و نيروهاي مسلح آموزش ديده اند .
در مدت سال هاي اخير براي كمك به نظام آموزشي قريب به يك ميليون و 330 هزار نفر كودكان لازم التعليم تحت پوشش نهضت سوادآموزي قرار گرفته و آموزش ديده اند.
ذكر اين مساله هم ضروري است كه بدانيم تا سال 1385 بيش از 8 ميليون نفر بي سواد مطلق در دوره هاي مقدماتي نهضت سوادآموزي آموزش ديده و مدرك قبولي دريافت نموده اند.
اين مساله هم از افتخارات جمهوري اسلامي است كه تاكنون نزديك به 606 هزار نفر از مهاجرين افغاني 32 هزار نفر از معاودين و اسراي عراقي در كلاسهاي نهضت سوادآموزي با سواد شده اند و تا سال گذشته بيش از 87 5 در صد از سوادآموزان تحت پوشش برنامه هاي سوادآموزي در گروه سني زير 40 سال قرار گرفته اند .
برخلاف نگرش برخي افراد كه فعاليتهاي سوادآموزي را پيرآموزي تلقي مي نمايند محور اصلي آموزشهاي نهضت بر روي قشر جوان و مولد جامعه تكيه دارد بطوريكه آمارها نشان مي دهد متوسط سن سوادآموزان شركت كننده در كلاسهاي سوادآموزي حدود 29 سال مي باشد و به عبارتي 87 5 در صد سوادآموزان كمتر از 40 سال سن دارند .
اين آمار البته بر اساس آمار سرشماري سال گذشته است كه بر اساس آن كل جمعيت در گروه سني 6 سال و بالاتر حدود 63 ميليون و 389 هزار نفر است كه از اين تعداد حدود 54 ميليون و 642 ميليون و 75 نفر باسواد و 9 ميليون و 834 هزار و 755 نفر بيسواد مي باشند به عبارت ديگر ميزان باسوادي در اين گروه سني 84 6 در صد و ميزان بيسوادي در حدود 15 4 در صد محاسبه شده است .
نرخ باسوادي در جمعيت مردان برابر 88 7 در صد و در جمعيت زنان 80 3 در صد است .
در سال 1385 در صد باسوادي در جمعيت شهري 88 9 در صد و در مناطق روستايي 75 1 در صد بوده است . در مناطق شهري نرخ باسوادي مردان 92 2 و زنان 85 6 در صد بوده است . ولي در مناطق روستايي نسبت باسوادي مردان 81 1 در صد و باسوادي زنان 68 9 بوده است .
مقايسه استانها از نظر در صد با سوادي نشان ميدهد استانهاي تهران سمنان و يزد به ترتيب با91 3 درصد 88 6 درصد 88 1 در صد بيشترين و استانهاي سيستان و بلوچستان كردستان و آذربايجانغربي به ترتيب با 68 77 5 و 77 8 در صد كمترين ميزان باسوادي را به خود اختصاص داده اند.
مقايسه استانها از نظر قدر مطلق بيسوادي هم بيانگر آن است كه استانهاي تهران خراسان رضوي و خوزستان به ترتيب با 1075337 و 693531 و 626793 نفر بيشترين و استانهاي سمنان ايلام و كهكيلويه و بويراحمد به ترتيب با 61407 89852 و 104271 نفر كمترين تعداد بيسواد را در خود جاي داده اند.
همچنين براساس سرشماري 1385 تعداد 9 ميليون و 800 هزار نفر بيسواد در كشور وجود دارد كه لازم است ضمن توجه فوري به مسدود شدن مبادي ورودي بيسوادي براي به حداقل رساندن اين تعداد بيسواد برنامه هاي متنوع و ضربتي داشته باشيم .
دامنه تغييرات بين بالاترين و پايين ترين درصد با سوادي استانها هم حدود 23 3 درصد ميباشد (بالاترين استان تهران با 91 3 درصد و پايين ترين استان سيستان و بلوچستان با 68 درصد) كه از نظر آماري معنادار بوده و لازم است استانهاي پايينتر تقويت شوند تا اين اختلاف به حداقل ممكن برسد.
بيش از 53 درصد (5275301 نفر) از كل بيسوادان در 8 استان كشور به ترتيب در استانهاي تهران خراسان رضوي سيستان و بلوچستان خوزستان آذربايجان شرقي آذربايجان غربي فارس و اصفهان حضور دارند.
گروه سني 9 ـ6 ساله :
آمار و اطلاعات موجود در جمعيت 9 ـ6 ساله كشور و وضعيت سواد اين گروه سني نشانگر آن است كه تعداد 4 ميليون و 397 هزار و 101 نفر از جمعيت كشور در اين گروه سني قرار دارند . از اين تعداد 347 هزار و 613 نفر بيسواد و 4 ميليون و 49 هزار و 490 نفر باسواد هستند و در صد با سوادي در اين گروه سني 92 1 درصد مي باشد .
مقايسه استانها از نظر درصد با سوادي هم نشان ميدهد كه استان اردبيل با 95 5 درصد و كهكيلويه و بوير احمد زنجان و كردستان مشتركا با 95 2 درصد از بهترين وضعيت با سوادي برخوردارند . از سوي ديگر بدترين وضع سواد استانهاي كشور به ترتيب در استانهاي سيستان و بلوچستان با 79 6 درصد كرمان با 89 2 درصد و آذربايجان غربي با 91 درصد مشهود است .
با نگاهي گذرا بر آمار و ارقام موجود در مي يابيم كه استانهاي اردبيل كهكيلويه و بويراحمد زنجان و كردستان موفق ترين استان در پوشش كودكان واجب التعليم بوده و استانهاي سيستان و بلوچستان كرمان و آذربايجان غربي در ميان استانهاي كشور در اين خصوص از كمترين توفيق برخوردار بوده است .
گروه سني 14 ـ6 ساله :
آمار و اطلاعات موجود در جمعيت 14 ـ6 ساله كشور و وضعيت سواد اين گروه سني هم نشانگر آن است كه تعداد 11 ميليون 105 هزار و 545 نفر از جمعيت كشور در اين گروه سني قرار دارند . از اين تعداد 505 هزار و 688 نفر بيسواد و 10 ميليون و 599 هزارو 857 نفر نظر با سواد هستند و درصد باسوادي در اين گروه سني 95 4 درصد مي باشد .
دامنه تغييرات درصد باسوادي در اين گروه سني بين استانهاي كشور حدود 13 9 درصد مي باشد (استان زنجان با 97 7 درصد بيشترين و استان سيستان با 83 8 درصد كمترين درصدد باسوادي ) كه از نظر آماري معنادار بوده و لازم است استانهاي پايينتر تقويت شوند تا اين اختلاف به حداقل ممكن برسد . همچنين قريب به 67 5 درصد (حدود 341475 ) از كل بيسوادان اين گروه سني در هشت استان كشور به ترتيب در استانهاي سيستان و بلوچستان تهران خوزستان خراسان رضوي كرمان آذربايجان غربي اصفهان و فارس قرار گرفته است .
گروه سني 29 ـ10 ساله
فعاليت در اين گروه سني يكي از اولويتهاي برنامه چهارم توسعه سازمان نهضت سواد آموزي ميباشد نتيجه سرشماري 1385 نشان ميدهد تعداد جمعيت كل در اين گروه سني 31 ميليون و 672 هزار و 127 نفر مي باشد كه از اين تعداد حدود 30 ميليون و 516 هزار و 912 نفر باسواد 115 هزار و 204 نفر بيسواد بوده است .
به عبارت ديگر درصد باسوادي در اين گروه سني حدود 96 4 درصد و در بيسوادي 3 6 درصد مي باشد .
ميزان باسوادي در جمعيت مردان برابر 97 1 درصد و در جمعيت زنان 95 6 درصد است .
در سال 1385 نسبت با سوادي در جمعيت شهري 97 9 درصد و در مناطق روستايي 93 1 درصد بوده است در مناطق شهري ميزان باسوادي مردان 98 1 درصد و زنان 97 7 درصد بوده است . در مناطق روستايي نسبت با سوادي مردان 95 درصد و باسوادي زنان 91 1 بوده است . توزيع جغرافيايي جمعيت با سواد 29 ـ10 ساله در سال 1385 حاكي از آن است كه از كل باسوادان تعداد 51 1 درصد مرد و 48 9 درصد زن هستند از مجموع باسوادان 29 ـ10 ساله كشور 68 6 درصد در شهر و 31 4 درصد در روستا ساكن بوده اند .

نتيجه اي كه مي توان از اين آمارها گرفت اين است كه عليرغم رشد دو برابري جمعيت كشور در 30 سال اخير تعداد بيسوادان نيز از 10 ميليون كمتر نشده است كه اين حركت نشاندهنده تداوم ورودي بيسوادان به جامعه است كه مي تواند عملكردهاي مثبت را همچنان تحت سيطره خود نگهدارد اين روند خطرناك بيش از آنكه مربوط به نهضت سواد آموزي باشد ريشه در ساختار غلط نظام آموزش و پرورش دارد كه به دلايل متعدد قادر به مهار عقبه بيسوادي در كشور خصوصا تحت پوشش قرار دادن دانش آموزان لازم التعليم نبود است زيرا براساس آمار حدود 65 درصد از بيسوادان كشور در سنين زير 30 سال قرار دارند .
در 30 سال اخير قدر مطلق بيسوادي در تمام گروههاي هدف سواد آموزي كاهش يافته است و آمارها نشان مي دهد مطلق بي سوادان از 14 2 ميليون نفر در سال 1355 به 9 8 ميليون نفر در سال 1385 رسيده كه حاكي از كاهش 4 4 ميليون نفر از تعداد بي سوادان كشور بوده است
عليرغم همه تلاش هايي كه در 30 سال اخير براي كاهش بيسوادي در كشور شده وجود حدود 10 ميليون بيسواد در كشور همچنان نگران كننده است
اگر چه 70 درصد جمعيت بيسوادان جهان در قاره آسيا زندگي مي كنند عملكرد جمهوري اسلامي در سطح جهان بارها مورد تقدير قرار گرفته و جوايز جهاني مبارزه با بيسوادي راهم به خود اختصاص داده است
براساس آخرين آمار درصد باسوادي در جمعيت شهري ايران 88 9 درصد و در مناطق روستايي 75 1 درصد است
بيشترين درصد افراد بيسواد كشور به نسبت جمعيت مربوط به استانهاي سيستان و بلوچستان كردستان و آذربايجان غربي است