« بيماري خاموش » در كمين
مجيد زندي
براساس تحقيقات انجام شده
كاسته شدن تراكم استخواني به ميزان 2
5 درصد انحراف معيار نسبت به يك جوان با حداكثر تراكم
استخواني « پوكي استخوان » ناميده مي شود. اين واحد انحراف يك عدد قراردادي مثلا يك براي افراد جوان و سالم است كه اگر بافت
استخوان افراد بالاي 50 سال سن به 2
5 درصد كاهش يابد فرد دچار پوكي استخوان شده است .
در كشور ما در سالهاي اخير مردم از عنوان « پوكي استخوان » فراوان شنيده اند بيماري نسبتا جديد شناخته شده كه پيش از اينها كمتر
درباره آن سخن گفته مي شد. بيماري خاموشي كه تا قبل از شكسته شدن استخوان عضوهاي حساس بدن همچون استخوان لگن و ران به
صورت عادي متوجه بروز آن نمي شويم
اما هنگامي كه استخواني از درون پوك شده باشد همانند تنه درخت موريانه زده اي خواهد شد
كه درمان آن تقريبا غيرممكن مي شود.
بروز اين بيماري از آن جهت در كشور ما فراوان است كه براساس آمارهايي كه جسته و گريخته اعلام مي شود
بالغ بر 90 درصد زنان
بالاي 75 سال و 50 درصد زنان بالاي 55 سال ايراني به اين بيماري دچارند و چه بسا افراد فراواني با شكستگي استخوان هاي حساس
بدن
و عفونت ناشي از آن جان خود را از دست مي دهند.
متاسفانه زندگي ماشيني و كم تحركي و ضعف فرهنگ استفاده از غذاهاي پركلسيم و به ويژه عدم استفاده از شير و لبنيات به دليل
مشكلات اقتصادي
اين بيماري خاموش را در دوراني نه چندان طولاني به بيماري عام در كشور خواهد كرد زيرا جمعيت با سن 50 سال
به بالاي كشور همانهايي هستند كه از تغذيه سالمتر و زندگي طيبعي تري برخودار بودند كه اين نتيجه پيش روي آنها باز شده
درحاليكه
نسل جوان و ميانسال امروز به مراتب مشكلاتي نظير سوتغذيه از سالهاي جنگ تحميلي و تحريم اقتصادي و تورم و كم تحركي و
زندگي آپارتمان نشيني امروز را در پرونده خود دارند كه يقينا با توجه به جوان بودن بافت جمعيتي كشور اين بيماري در آينده گسترش
بيشتري خواهد يافت .
پس امروز اگر قرار است براي 50 سال آينده برنامه هاي تضمين سلامت استخواني تدوين شود
مي بايست به تغذيه و تحرك افراد
جامعه به ويژه دختران و زنان زير 25 سال توجه ويژه شود درحاليكه به گفته متخصصين اطفال زير 10 سال روزانه به 700 ميلي گرم
كلسيم براي تقويت بافت استخواني خود لازم دارند زيرا بافت استخوان افراد تا سن 25 سالگي استحكام مي يابد و پس از آن از ذخيره
كلسيم موجود استفاده مي برد.
البته اين به آن معنا نيست كه افراد پس از سن 25 سالگي ديگر نيازي به استفاده از غذاهاي غني از كلسيم همانند شير و لبنيات
ماهي
جگر و ساير غذاهاي حاوي كلسيم و نيز تحرك كافي براي تداوم استحكام استخوان ها ندارند
اتفاقا اين افراد خصوصا بانوان به دلايل
خاص بدني خود مي بايست روزانه 1300 تا 1500 ميلي گرم كلسيم مصرف كنند تا تراكم استخوان هاي آنها درحالت طبيعي تداوم داشته
باشد.
به هر حال اين حساسيت مساله و همچنين اطلاع رساني به خوانندگان روزنامه درباره اهميت مراقبت از استخوان بدن به عنوان
ستون سلامت آدمي
با حضور در كلينيك مخصوص تراكم استخوان و سنجش ميزان پوكي استخوان در مركز پزشكي خاص از نزديك با
مشكلات آزاردهنده بيماران مبتلا به پوكي استخوان آشنا شديم تا به همه افراد بگوئيم اگرچه اين بيماري در سنين بالاي 50 سال به ويژه
در ميان بانوان بيشتر آشكار مي شود
اما سنگ بناي استحكام استخوان ها از طفوليت و نوجواني گذاشته مي شود چرا كه اين بيماري از
همين امروز مي تواند با كم تحركي و ضعف تغذيه مناسب درون بافت استخوان ها جا خوش كرده و همانند موريانه
مغز استخوان را
تحليل برده و نابود سازد. آنگاه استخواني در اختيار ما خواهد بود كه نمي تواند شانه هاي ما را به طور طبيعي بالا نگه دارد. سرها و
شكم هاي خميده به جلو خواهيم داشت و بعضا حتي با ضربه اي بسيار ساده
استخوان ساق پا و ران و لگن و حتي دنده هاي قفسه سينه
با عطسه اي شكسته خواهد شد و ما را تا آخرين لحظات عمر گرفتار خود خواهد ساخت .
خانم دكتر زهره حميدي مسئول كلينيك پوكي استخوان مركز پزشكي خاص درباره عوامل بروز و راههاي جلوگيري از بيماري پوكي
استخوان به گزارشگر ما مي گويد : در تعريف ساده
پوكي استخوان شايع ترين بيماري متابوليك استخواني است چون اين بيماري
خصوصا براي سنيني كه اين بيماري ظاهر مي شود
بسيار حساس است زيرا در كشوري همچون آمريكا اعلام كردند كه 4 درصد از كل
جمعيت آنجا پوكي استخوان دارد
در كانادا اين بيماري در ميان زنان بالاي 50 سال 15
8 درصد است
در زنان تايلندي 13
9 درصد
زنان بالاي 50 سال و در ايران براساس مطالعاتي كه انجام شد
در كل زنان 17 درصد و در كل مردان 5
9 درصد پوكي استخوان گزارش
شده است .
وي ادامه مي دهد : البته بايد بدانيم كه كاهش تراكم استخوان در طول زندگي يك مساله طبيعي است يعني همانگونه كه انتظار داريم
موهاي مردم سفيد شود
اگر كسي دچار كاهش تراكم استخوان هم نشود پديده اي غيرطبيعي است . منتها موضوعي كه ما به آن اهميت
مي دهيم اين است كه اين كاهش تراكم استخوان آنقدر كاهش يابد كه منجر به شكستگي استخوان افراد به صورت غيرطبيعي
شود.
خانم دكتر حميدي ادامه مي دهد : در چنين شرايطي معتقديم كه بافت استخوان هنگام رشد به آنچنان شرايطي از استحكام بايد برسد
كه در سنين بالاي 50 سالگي به پوكي استخوان خطرناك نرسد . چرا كه استخوان از كودكي تا سن حدود 20 سالگي ساخته و پس از آن
دوره زوال است . البته اگر پولي استخوان براي افرادي در زير 20 سالگي اتفاق افتد آن مربوط به بيماري خاص است ربطي به بحث ما
ندارد زيرا ما در مواردي نادر بيماري پوكي استخوان كودكان هم داريم .
مسئول كلينيك پوكي استخوان مركز پزشكي خاص ادامه مي دهد : اين بيماري به صورت اسمي از سال 1994 ميلادي تعريف شده
نه اينكه قبلا اين بيماري را نمي شناختند
بلكه از اين سال با آمدن دستگاههاي جديد و اندازه گيرنده تراكم استخوان كه با آن مي شد
بيماري را پيگيري كرد از آن سال تعريف شده است اگرچه دستگاههاي آن از سال 1986 وارد بازار شده بودند كه در نهايت در سال 1994
تعريف جامع و كاملي از اين بيماري در سطح جهاني ارائه شده است .
وي در پاسخ به اين سئوال كه پوكي استخوان چه علامت هايي دارد كه قبل از وقوع حادثه اي تلخ فرد مي بايست از آن آگاه باشد
مي گويد : متاسفانه شايعترين علامت پدكي استخوان هنگامي است كه شكستگي پيش آيد و به صورت عادي افراد نمي توانند متوجه
وجود اين بيماري در بافت استخوان خود شوند. بنابر اين اگر شكستگي مهره ها و يا استخوان با حداقل ضربه اتفاق افتد نشاندهنده وجود
بيماري پوكي استخوان است به همين دليل است كه از اين بيماري به بيماري خاموش ياد مي شود كه پوكي استخوان تا علامت تخريبي
از خود بروز ندهد علامت ديگري را نمي توان براي آن برشمرد زيرا علامت اولي آن رسيدن به انتهاي بيماري است !
دكتر حميدي مي افزايد : بنابر اين آنچيزي كه براي ما بسيار مهم است اين است كه ما معتقديم افرادي كه در معرض پوكي استخوان
قرار دارند قبل از بروز هر حادثه اي بايد به كمك دستگاههاي اندازه گيري بافت استخوان تحت كنترل قرار گيرند و اگر كاهش تراكم
استخوان ديده شده
واحد درماني را طي كنند.
وي درباره اين مساله كه چرا آزمايش بافت شناسي استخوان در سنين زير 50 سال انجام نمي شود هم مي گويد : عملا امكان اين كار نه
در ايران بلكه در هيچ كشوري وجود ندارد اولا اينكه حتي در كشورهاي پيشرفته هم آنها افراد بالاي 65 سال را تحت اين آزمايش قرار
مي دهند.
زيرا اصل اين بيماري هم مربوط به افراد بزرگسال است و اگر افراد با سن كمتر از 50 سال به اين بيماري مبتلا شوند يا بيماري
زمينه اي دارند و يا از داروهاي خاص استفاده مي كنند كه پزشكان آن افراد بايد مراقب باشند چون اگر استخوان كودكي خود به خود دچار
شكستگي شود مي بايست به سراغ بيماري ديگري رفت كه منجر به بروز چنين عارضه اي شده اما در افراد بزرگسال اين روال طبيعي
است اما براي اينكه مشكلي براي زندگي عادي آنها بروز نكند توجه افراد بزرگسال رابه وقوع اين بيماري خاموش جلب مي كنيم .
وي مي گويد : ما معتقديم كه اگر فردي تغذيه مناسب و فعاليت بدني داشته باشد به طور عادي هيچگاه دچار پوكي استخوان پرخطر
نمي شود بنابر اين لازم نيست ما براي همه افراد آزمايش سنجش تراكم استخوان توصيه كنيم چون هم از لحاظ هزينه گران است و هم
تبعات منفي جسمي دارد. ممكن است در آينده روش هاي جديد علمي بي خطري ابداع شود كه مي توانند كودكان را هم تحت كنترل
داشته باشند ولي اكنون چنين امكانات و تجهيزاتي در جهان نداريم .
وي در پاسخ به اين سئوال كه چرا مردم بايد از پوكي استخوان بترسند و عواقب اين بيماري چيست مي گويد : من قبلا درباره
شكستگي ها صحبت كردم و اين بيماري قبل از حادثه تلخ هيچ درد و تبي ندارد اما چون فرد به شكستگي مهره كمري و تحليل آن دچار
مي شود آنقدر سرش خم مي شود كه قدرت نفس كشيدن و سرفه كردن هم ندارد كه در نهايت منجر به خفگي مي گردد و يا در مواردي هم
داشتيم كه فرد دچار اين بيماري بر اثر عطسه اي دنده قفسه سينه اش شكسته و اين استخوان به ريه فرد فرو رفته و او را نابود سازد و يا
شكستگي خود به خودي مهره كمر ممكن است نخاع را پاره كند ولي خطرناك ترين و عمده ترين نوع شكستگي
شكستگي استخوان ران
و لگن است كه براساس آمارهاي جهاني اين افراد ديگر هيچگاه مثل گذشته نخواهند شد افرادي كه پس از اين عارضه بتوانند صاف راه
روند 20 درصد اين افراد مجبور مي شوند عصا دردست بگيرند
20 درصد مجبورند روي ويلچر بنشينند و 20 درصد هم ممكن است در
همان سال اول فوت كنند. بنابر اين
اين شيوه زندگي است كه ما از آن مي ترسيم و نمي خواهيم براي فردي اتفاق بيفتد كه در اين شرايط
نمي توان كار زيادي براي بيمار انجام داد.
وي درباره اين موضوع كه چه افرادي بيشتر در معرض خطر پوكي استخوان هستند هم مي گويد : براي اين شناخت معيارهايي وجود
دارد
افرادي هستند كه يك عامل خطر اصلي يا دو عامل خطر فرعي داشته باشند بيشتر در معرض هستند و عامل خطر اصلي سن بالاي
65 سالگي و استفاده از داروهاي كورتن است . افرادي كه كورتن مصرف مي كنند در هر سن و شرايطي آزمايش تست تراكم استخوان به
آنها پيشنهاد مي شود و تعدادي هم عوامل خطر اصلي هست كه اگر در افرادي وجود داشته باشد آنها هم بايد حتما تحت آزمايش كنترل
تراكم استخوان قرار گيرند. آن دسته از بانواني كه يائسگي زودرس دارند و افرادي كه در ميان بستگان درجه اول
شكستگي با حداقل
ضربه خوردگي داشته باشند و نيز افرادي كه دچار بيماري خاص هيپرپاراتيروئيدي و مشاهده كاهش تراكم در عكس راديولوژي و
احتمال زياد زمين خوردن از عوامل اصلي و پرخطر محسوب مي شوند.
در رژيم D وي عوامل خطر فرعي در بروز پوكي استخوان را نيز بي حركتي فرد براي بيش از شش ماه
كمبود كلسيم و ويتامين
غذايي
كمي نور آفتاب
كاهش وزن بيش از 10 درصد به وزن دوره جواني يا شاخص توده بدني كمتر از 19 كيلوگرم بر متر مربع
مصرف سيگار
مصرف هپارين و ضد تشنج ها و هيپرو تروئيدي
كوشينگ
هيپوگناديسم
ديابت نوع يك
آرتريت روماتوئيد و
سندرم هاي سو جذب معرفي مي كند.
در اين زمينه همچنين خانم دكتر فريبا محسني فوق تخصص غدد و متابوليسم بالغين و عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي
ارتش هم راجع به بيماري پنهان پوكي استخوان به گزارشگر ما مي گويد : نگراني ما از آن جهت است كه آمار شكستگي در ايران زياد است
و چون مي توان مانع از وقوع اين بيماري شد حتي بروز يك شكستگي هم در نظر ما زياد است و نگراني ما از آن جهت بيشتر مي شود كه
ببينيم ميزان شكستگي در ميان سالمندان ما نسبت به سالمندان هم سن و سال خود در ديگر كشورها بيشتر است .
وي ادامه مي دهد : چون درمان بسيار پرهزينه و گران است و هر آمپول آن كه هر روز بايد اين دسته از بيماران استفاده كنند بالغ بر 25
هزار تومان قيمت دارد و در عمده موارد هم متاسفانه تحت پوشش بيمه ها نيست
پيشگيري بسيار بهتر از درمان است زيرا عليرغم
استفاده از اين داروها
افزايش تراكم هم در آن حدي نيست كه بتوان اميدوار بود به حد طبيعي بازگردد.
خانم دكتر محسني ادامه مي دهد : چون در سنين سالمندي امكان ورزش هم كمتر وجود دارد و تحرك كافي خود به خود كاهش
مي يابد و همچنين اين افراد داروهاي متعددي براي بيماريهاي ديگر استفاده مي كنند
مشكلات خاص تنوع تعداد داروهايي هم براي آنها
به وجود مي آيد.
هم به ويژه براي خانمها بخاطر حجاب اسلامي هم مي گويد : D وي درباره ميزان آفتاب مورد نياز روزانه بدن براي جذب ويتامين
چون در كشور ما آفتاب مناسبي داريم
اشعه مناسب حتي با حضور عادي خانمهاي چادري از طريق صورت و مچ دست ها به آنها
مي رسد و اين كافي است تا حدي كه براساس آزمايش هايي كه در كشور انجام شده در اين مورد تفاوتي ميان بانوان چادري با آن دسته از
وجود نداشته است . D آقاياني كه با لباس آستين كوتاه در معرض آفتاب بودند از نظر ميزان جذب ويتامين
وي سيگار را يكي از عوامل خطرساز براي بروز بيماري پوكي استخوان معرفي مي كند و مي افزايد : بافت استخوان افراد سيگاري به
مراتب از بافت استخوان افراد غيرسيگاري كمتر است و در اين خصوص هشداري جدي براي افراد سيگاري مطرح مي باشد.
عضو هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي ارتش ادامه مي دهد : يكي از عوامل اساسي كه به ويژه خانمها را بيشتر از آقايان مستعد
پوكي استخوان مي كند كمبود هورمون هاي استروژن و پرواستروژن است كه در دوران يائسگي بوجود مي آيد بنابر اين ما هر خانمي كه
يائسه مي شود و سن او هم از 65 سال بيشتر باشد
از نظر پوكي استخوان بررسي مي كنيم .
وي مي گويد : اگر فردي بيش از سه ماه از داروهاي دسته كورتون ها استفاده كند و يا برداشت تخمدان داشته باشد كه حتي در زير 45
سالگي هم باشد ما براي آنها آزمايش بافت استخوان مي دهيم زيرا اينها افرادي هستند كه بيشترين موارد پوكي استخوان را در كشور به
خود اختصاص مي دهند.
وي مي افزايد : نه تنها يكبار بلكه بارها و بارها به خانواده ها و نوجوانان و جوانان توصيه مي كنيم اجازه ندهند كلسيم بدن آنها با عدم
مصرف شير و ماست و افزايش غذاهاي پرچرب و پرپروتئين همانند سوسيس و كالباس كاهش يابد چرا كه آنها در آينده مستعد بيماري
پوكي استخوان خواهند شد.
خانم دكتر محسني ادامه مي دهد : در سال 1991 ميلادي سازمان بهداشت جهاني بيماري پوكي استخوان را همراه با سكته قلبي
سكته مغزي و سرطان 4 دشمن اصلي بشر اعلام نمود و از همه ممالك خواست كه با آن به مقابله بپردازند . پوكي استخوان به دليل
ارتباطش با شكستگي يكي از معضلات اصلي مسئولين بهداشت و درمان هر كشور به حساب مي آيد.
وي مي گويد : در كشور ما آمارها نشان مي دهند كه نسبت افراد پير جامعه شديدا در حال افزايش است و بروز شكستگي اكثر
استخوانها در زنان از مردان بيشتر است .
وي عوامل خطرساز شكستگي استخوان را شامل ضعف رژيم غذايي و كم تحركي
سيگار
مصرف الكل و عوامل ژنتيكي معرفي
مي كند و مي افزايد : براي كاهش وقوع شكستگي در يك جامعه مي توان از دو روش استفاده كرد : اول شناسايي افراد مبتلا به استئوپروز و
پيشگيري و درمان آنها و دوم از بين بردن يا كاهش عوامل خطر به منظور پيشگيري از ايجاد استوپروز در يك جامعه .
خانم دكتر محسني ادامه مي دهد : بيشتر شكستگي هاي ناشي از استئوپروز در اثر زمين خوردن رخ مي دهد و خطر افتادن نيز با افزايش
سن افزايش پيدا مي كند و در زنان بيش از مردان است تقريبا يك سوم افراد بالاي 65 سال حداقل يكبار در سال زمين مي خورند . بنابراين
به نظر مي رسد كه جلوگيري از افتادن ها تاثير مطلوبي بر كاهش بروز شكستگي ها دارد.
وي مي گويد : امروزه بوسيله دانسيتومتري مي توان خطر شكستگي استخوان را مشخص نمود. و با پي بردن به تراكم استخوان
مي توان درمان مناسب را براي بيمار شروع نمود.
وي دوران يائسگي را زمان حساسي براي كاهش تراكم استخوان معرفي مي كند و مي افزايد : در زمان يائسگي توده استخواني در 5 تا
8 سال اول به سرعت كاهش مي يابد و اين كاهش بيشتر در استخوان مهره ها رخ مي دهد .
وي مي افزايد : پوكي استخوان يكي از عوارض ناشي از مصرف كورتن ها با دوز بالا مي باشد و شيوع پوكي استخوان ناشي از كورتن ها
در مقام دوم علل استئوپروز مي باشد و شكستگي ناشي از آن در دنده ها و مهره ها رخ مي دهد.
خلقت آدمي به گونه اي است كه پس از رسيدن به رشد كامل و طي دوران كودكي
نوجواني و جواني
مدتي در سنين ميانسالي به
تعادل مي رسد اما پس از آن اعضا و بافت آدمي به تحليل مي رود
تحليل تراكم استخوان هم به همان سياق جزو ذات خلقت آدمي است
و نمي توان جز آن را در نظر داشت . اما نگراني اين است كه استخوان ها و مفاصل زودتر از ساير اعضا به تحليل رود و نتواند سنگيني
جسم افراد سالمند را تحمل كند. در اين شرايط خود اين تحليل استخوان و مفاصل به بيماري تبديل مي شود در حاليكه مي توان به
گونه اي زندگي و تغذيه كرد كه تا آن هنگام كه آدمي در قيد حيات است
استخوان ها مقاومت لازم را در خود حفظ كنند. اگر پزشكان
درباره سلامت قلب و عروق سفارش مي كنند براي تداوم سلامتي اين عضو حياتي بدن است
اگر براي حفظ سلامت چشم توصيه هاي
بهداشتي وجود دارد و.... همه و همه براي افزايش كيفيت زندگي است در غير اينصورت اگر قرار باشد فردي زنده باشد
اما هر روز گرفتار
يك بيماري
آن زندگي را نيز نمي توان زندگي حقيقي محسوب كرد. زندگي آنگاه شيرين است كه در عين سالمندي
با سلامت جسم و
مورد نياز از D روح و روان همراه باشد و همه اينها منوط به اصلاح شيوه زندگي
تحرك بيشتر و مصرف مناسب غذا و دريافت ويتامين
نور خورشيد است .
از آن جهت به بيماري پوكي استخوان بيماري خاموش گفته مي شود كه تا قبل از شكستگي استخوان
اين بيماري هيچ نشانه ظاهري
ندارد كه بتوان بدون آزمايش هاي گرانقيمت متوجه وجود چنين بيماري در بدن شد
خانم دكتر حميدي مسئول كلينيك پوكي استخوان : بافت استخوان از سنين كودكي و جواني و تا قبل از 25 سالگي بايد با تغذيه
مناسب و ورزش به آن درجه از استحكام برسد كه كاهش طبيعي بافت استخوان در سالمندي باعث شكستگي نشود
خانم دكتر محسني فوق تخصص غدد و متابوليسم : نه تنها يكبار بلكه بارها و بارها به خانواده ها و به ويژه به نوجوانان و جوانان
توصيه مي كنم اجازه ندهند با كاهش تحرك و كاهش مصرف شير و ماست و افزايش مصرف غذاهاي پر چرب و پر پروتئين اما كم كلسيم
همانند غذاهاي حاضري و سوسيس و كالباس
خود را در آينده مستعد بيماري پوكي استخوان كنند
خلقت آدمي به گونه اي است كه پس از پايان دوران رشد و كمال
دوران تحليل تراكم استخوان هم آغاز مي شود
اما در بيماري پوكي
استخوان اگرچه ساير اعضا و جوارح سالم هستند
اما استخوان ها و مفاصل قدرت تحمل وزن سالمندان را ندارند و با كوچكترين ضربه
و حتي خود به خود مي شكنند و گرفتاري خطرناكي را براي افراد بالاي 60 سال پديد مي آورند
ناشي از نور آفتاب در ميان خانمهاي چادري
تفاوتي با آندسته از آقاياني كه با D براساس تحقيقي كه انجام شده ميزان جذب ويتامين
لباس آستين كوتاه در معرض آفتاب بودند
نداشته است
