مقدمه
حركت ها و جريانات افراطي ديني همواره يكي از آفت ها و آسيب هاي حوزه عملكردي دين بوده و در طول تاريخ مصائب و مشكلات فراواني را براي دينداران و جوامع ديني بوجود آورده است . متاسفانه جهان اسلام و مسلمانان در مقطع حساس كنوني هم از اين آسيب جدي در امان نبوده و در معرض خطرات آن قرار گرفته اند. يكي از اين جريانات و حركت هاي مشكل آفرين اقدامات و فعاليت هاي تند و افراطي وهابيت در سطح برخي از كشورهاي اسلامي و حتي خارج از جهان اسلام است . اگرچه ميدان اصلي فعاليت اين حركت افراطي ـ انحرافي در دهه هاي دور بيشتر خاورميانه و كشورهاي عربي بوده است ولي امروزه اين جريان مشكل ساز گستره فعاليت وسيعي به خود گرفته آفريقا شبه قاره آسياي مركزي و قفقاز و ساير نقاط دنيا را نيز در برگرفته است .
متاسفانه در مقطع حساس فعلي نيز همانند گذشته اين قبيل حركت ها و جريانات افراطي علاوه بر اتكا و تمسك به تعصبات شديد و كور آلوده به اغراض و مقاصد سياسي است و گردانندگان پشت صحنه توطئه هايي از اين دست قدرتمندان زورمدار و سلطه گران زياده خواهي هستند كه انشعابات و دسته بندي هاي مذهبي را دست مايه اختلاف افكني قرار داده و با سرمايه گذاري زياد و بكارگيري ابزارهاي روزآمد تبليغي و رسانه اي نيات و مقاصد شوم خود را عملي مي سازند.
پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي جمهوري هاي مسلمان نشين آسياي مركزي و قفقاز از اهداف نويافته و جديد اين جريانات افراطي ـ انحرافي بويژه وهابيت بشمار آمده و مورد توجه رهبران و هدايت گران پشت پرده اين گروهها قرار گرفته اند. در اين مجموعه جغرافيايي نيز جمهوري آذربايجان بنا به دلايل متعددي از كشورهاي اصلي مورد توجه به حساب آمده و افراد و گروههاي وهابي بصورت چشم گيري مشغول فعاليت هاي تبليغي در آن شده اند.
دلايل و زمينه هاي فعاليت گروهها و جمعيت هاي افراطي ـ انحرافي در آذربايجان
جمهوري آذربايجان اگرچه كشوري اسلامي و داراي اكثريت جمعيت شيعه است ولي امروزه از شرايط مطلوبي در حوزه دين و دينداري برخوردار نيست و جامعه ديني اين كشور اگر نگوئيم با بحران ولي بي شك با التهاب و نوعي سردرگمي دست به گريبان است .
در بررسي و شناخت دلايل و اسباب پيدايش چنين وضعيتي حداقل مي توان سه عامل مهم و اساسي را به عنوان عوامل و ريشه هاي شكل گيري اين وضعيت برشمرد كه عبارتند از :
1 ـ خلا ديني و اعتقادي موجود در جامعه كه ميراث برجاي مانده از دوران حاكميت كمونيسم بود .
2 ـ انتخاب الگوي لائيسم و سكولاريسم به عنوان نوع نظام سياسي در كشوري كه مسلمان و پيرو اهل بيت (ع ) است .
3 ـ عدم توجه و تاكيد بر دين و مذهب اكثريت جامعه و پافشاري بر مساوي بودن همه اديان و مذاهب از نظر نوع و حجم فعاليت و تبليغ از سوي دولت .
در جامعه اي كه خلا جدي و عميقي در خصوص مسائل ديني و اعتقادي وجود داشته باشد طبيعي است كه زمينه براي حضور و رشد مكاتب و نحله هاي مختلف فكري و اعتقادي ساختگي و التقاطي مهيا مي شود و مردم در برخورد با اين قبيل جريانات و امواج فكري فرهنگي دچار سردرگمي مي شوند.
از سوي ديگر در كشوري كه اكثريت مردم آن داراي دين و مذهب ريشه داري هستند آنهم دين و مذهب پويا و انسان سازي مثل اسلام و تشيع تفكر سست و بي پايه اي چون لائيسم و سكولاريسم نمي تواند دواي دردها و آلام روحي و معنوي مردم باشد و زندگي توام باثبات و آرامش را براي آنها چه در حوزه فردي و چه در محيط اجتماعي به ارمغان آورد. امروزه لائيسم و سكولاريسم در كشورها و جوامعي كه اسلامي نيستند و حتي از اديان آسماني ديگر هم تبعيت نمي كنند جواب نمي دهد چه رسد به كشوري كه داراي اكثريت مسلمان و پيرو اهل بيت (ع ) باشد.
علاوه بر اينها مساوي قلمدادكردن همه اديان مذاهب و حتي مكاتب فكري و اعتقادي غيرالهي از نظر اجازه و امكان تبليغ و فعاليت و عدم توجه به اكثريت و اقليت بودن آنها در جامعه و حتي بي توجهي به درستي و نادرستي آنها از نظر اصول و مباني و فضاي نامطلوب و غبارآلودي ايجاد مي كند كه تنفس سالم در آن دشوار و يا غيرممكن مي شود.
دلايل و زمينه هاي مورد اشاره باعث گرديده تا در سال هاي بعد از استقلال اديان مذاهب و مكاتب اعتقادي مختلفي وارد جمهوري آذربايجان شده و در ميان مردم اين جمهوري تازه استقلال يافته اقدام به عرضه و تبليغ كيش و آئين خود نمايند.
وهابيت يكي از اين گرايشات فكري و اعتقادي تند و افراطي است كه چند سالي است در عرصه اقدامات و فعاليت هاي گروهها و جمعيت هاي ديني و مذهبي جمهوري آذربايجان وارد شده و درحجم گسترده و چشم گيري عمل مي كند.
حيطه و وسعت عمل وهابيت در آذربايجان
از حجم و گستردگي فعاليت ها و برنامه هايي كه از سوي گروههاي وهابي در جمهوري آذربايجان به اجرا درمي آيد پيداست كه اين جريان سرمايه گذاري بالايي در اين جمهوري كرده و از پشتوانه مالي قوي اي بهره مي برد.
جمهوري آذربايجان از يك اقليت سني مذهب برخوردار است كه علاوه بر باكو بيشتر در مناطق شمالي اين كشور بويژه در شهرستان هاي زاكاتالا بالاكن قوسار قوبا و... سكونت دارند و از گذشته با جمهوري هاي خودمختار جنوب روسيه ازجمله داغستان و چچن در ارتباط هستند. وجود اين اقليت مستمسكي براي ارتباط و حضور وهابي ها در اين جمهوري شده و به تدريج حيطه فعاليت و اقدامات آنها در آن وسعت يافته است .
در حال حاضر مركزيت فعاليت ها و برنامه هاي وهابي ها در جمهوري آذربايجان مسجد ابوبكر در شهر باكو مركز اين جمهوري است كه حدود ده سال پيش با كمك هاي مالي و پشتيباني سياسي ـ فرهنگي عربستان و كويت احداث شد و هم اكنون به عنوان مدار و محور اقدامات تبليغي اين جريان عمل مي كند. در راس اين مسجد و مركز تبليغي شخصي بنام قامت سليمانوف قرار دارد كه يك آذري تحصيل كرده در عربستان سعودي است و تحت حمايت سفارت سعودي هدايت برنامه ها و فعاليت هاي اين جريان را در باكو برعهده دارد. در حال حاضر مسجد ابوبكر از فعالترين مساجد جمهوري آذربايجان به شمار مي رود و در نمازهاي جمعه جمعيت چند هزار نفري در آن حضور مي يابند.
محورها و قالب هاي اصلي فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان را مي توان در موارد زير دسته بندي كرد :
1 ـ فعاليت هاي تبليغي در مساجد و مراكز ديني
2 ـ فعاليت در حوزه توزيع و فروش كتاب و انواع منشورات در قالب تاسيس كتاب فروشي و عرضه لوازم التحرير .
3 ـ جذب و تربيت طلاب علوم ديني .
4 ـ اعطاي بورس به متقاضيان و علاقمندان تحصيل در دانشگاه هاي عربستان و برخي ديگر از كشورهاي عربي .
5 ـ دايركردن كلاس هاي آموزشي قرآن و عقايد در نقاط مختلف .

6 ـ حضور فعال در سطح دانشگاه ها و مراكز آموزش عالي با اشكال مختلف .
7 ـ راه اندازي مراكز فروش و تجارت كالا با گرايش تبليغي
8 ـ ورود در برخي مشاغل خدماتي ازجمله تاكسي راني با رويكرد ترويج و تبليغ وهابيت .
در اين ميان فعاليت هاي صرف مذهبي و تبليغي در سطح مساجد و اماكن ديني از اهتمام بيشتري برخوردار است و اقدامات آنان در اين زمينه كاملا چشم گير به نظر مي رسد و نمونه بارز آن همچنانكه اشاره شد فعاليت ها و برنامه هاي مسجد ابوبكر در باكو مي باشد.
فعاليت هاي آموزشي و فروش و توزيع كتاب و انواع منشورات هم از اولويت هاي ديگر آنان است و به نظر مي رسد در اين زمينه هم سرمايه گذاري هاي زيادي كرده اند.
متاسفانه به علت وجود زمينه ها و بسترهاي لازم براي بهره برداري كه به عامل هاي سه گانه اصلي آن اشاره شد اين جريان بحران ساز توفيقاتي ولو نسبي هم داشته و توانسته هواداران و پيرواني را براي خود جلب نمايد.
علاوه بر اسباب و عوامل يادشده دو دليل غيرقابل اغماض ديگر هم وجود دارد كه به نوبه خود در ورود و فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان نقش داشته است . اين دو عامل عبارتند از :
1 ـ مناقشه چچن و حضور گروههاي وهابي در كنار جنگجويان چچني با تردد از اراضي جمهوري آذربايجان به عنوان يك مسير ارتباطي .
2 ـ جنگ قره باغ و حضور افراد و گروههاي افغاني با گرايشات وهابي در مناطق درگيري با انگيزه كمك به آذربايجان در مقابل ارمنستان .
باتوجه به اينكه اين قبيل اقدامات از يك طرف سازماندهي شده است و از سوي ديگر با انگيزه هاي مردمي و نيات داوطلبانه همراه است تاثيرات خود را هر چند اندك بر جاي مي گذارد و قشرهايي از مردم را متوجه خود مي سازد.
در بحث از حيطه و وسعت عمل وهابي ها در جمهوري آذربايجان اخيرا برخي از مطبوعات و رسانه هاي جمهوري آذربايجان به نكته تازه اي اشاره كردند كه قابل تامل است . بنابر خبر منتشره در پايگاه اينترنتي خبرگزاري « اولاي لار » در ميان نيروهاي نظامي و انتظامي جمهوري آذربايجان نيز افرادي از هواداران يا اعضاي گروههاي وهابي كشف و شناسايي شده است . (1 )
در خبر ديگر منتشر شده در پايگاه اينترنتي روزنامه 525 چاپ باكو يكي از افراد نيروهاي مسلح اين كشور كه از اعضاي گروههاي وهابي بوده با سرقت يك قبضه سلاح گرم از پادگاني نظامي به يك مركز سوخت گيري در بخش نظامي شهر باكو حمله كرده و مبالغي پول به سرقت برده است . (2 )
انتشار اين قبيل اخبار حاكي از فعاليت سازماندهي شده وهابي ها در جمهوري آذربايجان است كه در هر صورت مي تواند مشكلاتي براي مردم و دولت اين كشور بوجود آورده و تبعاتي منفي و پرهزينه را تحميل نمايد.
پيامدهاي حضور و فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان
الف ) از آنجا كه جمهوري آذربايجان به لحاظ شرايط و موقعيت ديني علي رغم كاستي هاي فراوان كشوري يكپارچه و بدون تنش ها و كشمكش هاي مذهبي در چارچوب مرزهاي جغرافيايي خود است و اكثريت پيرو اهل بيت (ع ) در كنار اقليت سني مذهبي بدور از رودرروئيهاي متعصبانه به حيات خود ادامه مي دهند فعاليت گسترده وهابي ها مي تواند تهديدي براي ثبات و آرامش موجود فعلي تلقي شده و وحدت و انسجام اسلامي را از مردم و جامعه بگيرد.
فعاليت وهابي ها در هر كجا كه باشد بنابر ماهيت ذاتي خود اختلاف افكن و تفرقه انگيز است و با توجه به اينكه از عقلانيت و منطق سالم پيروي نمي كند نتيجه طبيعي حضور و فعاليت آن ايجاد تنش و درگيري است .
ب ) قدرت هاي سلطه گر بويژه آمريكا در منطقه استراتژيك و حساسي چون قفقاز و بخش مهم آن آذربايجان بدنبال اهداف و مقاصد شوم و منفعت طلبانه خود هستند و براي رسيدن به اين منظور از هر ابزار و وسيله اي كه ممكن باشد استفاده مي كنند. بديهي است كه فعاليت هاي تنش آفرين و اختلاف برانگيز وهابي ها در جمهوري آذربايجان زمينه و بستر مناسب را براي بهره برداري هرچه بيشتر آنان فراهم مي آورد تا از آن به عنوان ابزار و نردباني براي رسيدن به خواسته هاي نامشروع خويش بهره ببرند.
ج ) جريانات و حركت هاي تند و افراطي نظير وهابيت تاثيرات منفي و مشكل آفريني فراتر از يك كشوردارند و در هر گوشه از دنيا كه فعاليت كنند كل منطقه را درگير تبعات نامبارك اقدامات افراطي خود مي كنند. بر اين اساس حضور فعال و عملكرد گسترده و تاثيرگذار آنها در جمهوري آذربايجان تنها اين كشور را متاثر نمي كند بلكه كل منطقه قفقاز و كشورهاي پيراموني را تحت تاثير امواج خود قرار مي دهد و همه آنها را با دردسر مواجهه مي سازد.
د) حضور و فعاليت وهابي ها در جمهوري آذربايجان طي ده دوازده سال گذشته يك پيامد منفي ديگر نيز داشته و آن اينكه گاهي ارگانها و دستگاه هاي ذيربط اين كشور در حوزه مسائل و مسئوليت هاي ديني را رودرروي هم قرار داده و آنها را باهم درگير كرده است . نمونه روشن اين اتفاق درگيري ها و اختلاف نظرهاي دو نهاد ديني اين كشور يعني اداره روحانيت قفقاز و كميته دولتي امور ديني در زمان رياست رافق عليف بر اين كميته بود.
بنابر قضاوت افكار عمومي و انعكاس برخي از مطبوعات و رسانه هاي اين كشور رافق عليف در سالهايي كه رياست كميته دولتي امورديني را برعهده داشت (سال هاي 1380 تا 1385 ) پنهاني با عوامل و دست اندركاران اصلي وهابي ها در كشورش همكاري داشته و در قبال دريافت پول از آنها با آنان همكاري مي كرده است . لذا اين امر باعث اختلاف ميان دو نهاد مورد اشاره شده و در نتيجه هزينه هايي از بر كشور تحميل كرده است .
سخن آخر
با عنايت به آنچه گفته شد و باتوجه به ماهيت تنش ساز و مشكل آفرين جريان تند و افراطي وهابيت در درجه اول وظيفه دولتمردان اين كشور است كه به خاطر صيانت از يكپارچگي و انسجام ديني جامعه و مردم خود تدابير و اقدامات بازدارنده و تلاش هاي پيشگيرانه را در راستاي جلوگيري از تخريبات و تاثرگذاري هاي منفي اين جريان اتخاذ و اعمال نمايند. بديهي است كه اقشار مختلف جامعه نيز به نوبه خود بايد تلاش نمايند تا با شناخت هرچه بيشتر ماهيت ضدانساني اين جريان مخرب زمينه هاي موفقيت آن را از بين ببرند و اجازه تزلزل و فروپاشي ثبات و آرامش نسبي موجود در ساحت ديني جامعه خود را به آنان ندهند.
در كنار اين دو نكته مهم و حيايت دولت ها و كشورهاي منطقه نيز مي توانند براي در امان ماندن از آثار و تبعات ويرانگر اين قبيل جريانات خطرناك همكاري ها و معاضدت هاي جمعي با هم داشته باشند.
در اين ميان دو كشور ايران و آذربايجان باتوجه به وجود اشتراكات ديني و فرهنگي ريشه دار و گسترده في مابين خود مي توانند فصلي تازه در همكاري هاي دوجانبه بر محور اين موضوع باز كرده و همديگر را مساعدت نمايند.
سيدرضا ميرمحمدي
20 اكتبر 2007 olaylar 1 ـ پايگاه اينترنتي خبرگزاري
2 ـ پايگاه اينترنتي روزنامه 525 چاپ باكو ـ 3 نوامبر 2007

در قرآن كريم براي عمل بد تعبير « فجور » به كار فته است . (فجور يعني منفجر شدن و منخرق شدن .) قرآن از گناهان تعبير به « فجور » مي كند. وقتي انسان گناه مي كند يك حالت انفجار و پارگي و از هم دريدگي پيدا كرده است . من اين تعبير را خيلي سابق در حرفهاي امروزيها ديده ام . در بعضي كتابهاي روان شناسي خواندم كه نوشته بود : كار بد معمولا براي انسان انفجار است . اگر انسان خودش را چنان تربيت كند كه انرژي اش صرف كار خوب شود و فكرش و عملش متوجه كار خوب شود. خود اين مانع گناه مي شود ولي اگر انسان راه نيكي را به روي خودش بندد و فكرش و عملش را متوجه خير نكند كانه انرژي اش ذخيره مي شود و بعد به صورت گناه منفجر مي شود.
اين است كه مي گويند كار خوب و مشروع بهترين مربي انسان است و اگر كسي مي خواهد فكر بد در مغزش پيدا نشود بايد براي مغز و روح خودش خوراك فكري خوب تهيه كند. مغز بايد كار كند قوه تخيل بايد دائما كار كند وقتي مسير خوب برايشان قرار ندهيم در راه كج مي افتند و اين همان انفجار است . دست انسان بايد كار كند پاي انسان بايد كار كند بدن انسان بايد كار كند وقتي كه اينها بيكار گذاشته شوند انرژيها جمع مي شوند و بعد انفجار پيدا مي شود . (آشنايي با قرآن ج 12 متفكر شهيد استاد مرتضي مطهري )
يك راه عملي براي رهايي از گناه
براي مبارزه با گناه بايد راه عملي تخلص از گناه را پيدا كرد... معمولا مي گويند جنس زن اهل غيبت است . حال آيا واقعا اين طور است يا نه گاهي وضع زندگيها را به گونه اي درست مي كنند (كه زنها به اين سو كشيده مي شوند) خصوصا زنهايي كه درخانه خانم هم هستند يعني كلفت دارند و ديگران كارهايشان را انجام مي دهند. معمولا اين زنها اهل كتاب خواندن و عبادت كردن هم نيستند در نتيجه غير از اين كه با دوسه زن همسايه جمع شوند و غيبت كنند راهي برايشان باقي نمي ماند.
چند سال پيش روزنامه اي نوشته بود : در يكي از شهرهاي كوچك واقع در ايالت فيلادلفياي آمريكا متوجه شدند كه زنها به قماربازي عادت عجيبي پيدا كرده اند به طوري كه قمار در تمام خانه ها راه پيدا كرده و زندگيها را مختل كرده . به فكر چاره جويي افتادند و اول از همين راههاي معمولي نصيحت و پند و اندرز از طريق راديو و تلويزيون و موعظه كشيشها در كليساها شروع كردند ولي هيچ اثري نكرد. بعد يك نفر آمد و براي اين قضيه طرحي ريخت . به اين صورت كه اعلام كردند مثلا شهرداري به يك سلسله كارهاي دستي مثل بافندگي نيازمند است وهر كسي از اين كارها توليدكند فلان مقدار به او پول مي دهند و به بهترين كار هم جايزه مي دهند. بعد از مدتي ديدند در تمام خانه ها اين كارهاي دستي شروع شده و قمار خود به خود از بين رفت .
(آشنايي با قرآن ج 12 متفكر شهيد استاد مطهري )