اشاره :
علي (ع ) شخصيتي بزرگ و بي بديل است كه در طول تاريخ همواره مورد مدح و ستايش بزرگان قرار گرفته و حتي كسانيكه به امامت
علي (ع ) باور ندارند نيز
او را درنوع خود يگانه و بي نظير مي دانند; مطلبي كه پيش رو داريد نمونه اي است از گفتار انديشمندان
غير
مسلمانان درباره علي (ع )
جبران خليل جبران
« جبران خليل جبران » كه از علماي بزرگ مسيحيت
مرد هنر و صاحب ذوق بديعي است لب به ستايش علي گشوده و چنين مي گويد : « به
عقيده من علي بن ابيطالب (پس از پيامبر) نخستين مرد از قوم عرب است كه وجودش
همه فضائل كامل بودن را در قوم خويش دميد و
آهنگ آن را به گوش مردمي رسانيد كه پيش از آن مانند آنرا نشنيده بودند و در بين تاريكي هاي جاهليت از روش روشن او متحير ماندند;
پس كسي كه طريق علي را پسنديد به فطرت سليم بازگشت و آنكه از باب خصومت وارد شد جاهيلت را ترجيح داد. »
جبران معتقد بود كه : « دو طايفه شيفته روش علي بودند يكي خردمندان پاكدل و ديگري نيكو سرشتان باذوق
علي بن ابيطالب شهيد
عظمت خويش گشت او از دنيا رفت در حاليكه نماز بر زبانش جاري و دلش از شوق خدا لبريز بود. مردم عرب
حقيقت مقام او را درك
نكردند تا گروهي از مردم كشور همسايه آنها (ايران ) برخاسته
اين گوهر گرانبها را از سنگ تشخيص داده و او را شناختند. »
جبران اضافه مي كند كه : « علي (ع ) مانند پيغمبران درگذشت
مقام و شان او در بصيرت و بينايي چون پيغمبران
مختص شهر
بلد
قوم
زمان و مكان نبوده و شخصيتي بين المللي داشت . »
جبران هميشه نام علي (ع ) را در مجالس خاص و عام به زبان مي آورد
تعظيم مي كرد و مي گفت علي از جهان رفت درحاليكه هنوز
رسالتش را به كمال
تبليغ نكرده بود.
شبلي شميل
« شبلي شميل » دانشمندي است كه در سال 1335 هجري درگذشت
وي شاگرد برجسته مكتب داروين بود و نخستين كسي است كه
نظريه « قوه » را در شرق منتشر كرد سپس برخلاف مكتب استاد خود كه فردي الهي بود
به انكار مقدسات و جهان ماورا طبيعت
برخاست وتا لحظه مرگ از مكتب ماديگري پيروي نمود.
وي با اصراري كه در انكار توحيد داشت
در برابر شخصيت علي ( ع ) سرتعظيم فرود آورده و در مورد او چنين مي گويد : « امام و پيشواي
انسانها علي بن ابيطالب بزرگ بزرگان و يگانه نسخه اي است كه با اصل خود « پيامبر ( ص ) » مطابق است هرگز اهل شرق و غرب
سخنراني نظير او در گذشته و حال نديده است . »
ميخائيل نعيمه
« ميخائيل نعيمه » كه از دانشمندان مسيحي است در مقدمه اي كه بر كتاب « صوت العداله الانسانيه » نوشته درباره حضرت علي (ع ) چنين
مي گويد : « پهلواني امام (ع ) تنها در ميدان جنگ نبود بلكه او در روشن بيني
پاكدلي
بلاغت
سحر بيان
اخلاق فاضله
شور ايمان
بلندي همت
ياري ستمديدگان و نااميدان
متابعت حق و راستي و بالجمله در همه صفات پهلوان بود. اگرچه مدت زيادي از حضور او
گذشته
اما هرگاه بخواهيم بنياد زندگي نيكو و سعادتمندي را بگذاريم بايد به روش او رجوع كرده و دستور و نقشه را از او بگيريم . »
جرج جرداق
« جرج جرداق » مسيحي
نويسنده معروف لبناني در كتاب « صوت العداله الانسانيه » درباره علي ( ع ) چنين مي نويسد : اي دنيا چه مي شد
اگر همه نيروهايت را در هم مي فشردي و دوباره شخصيتي مانند علي با آن عقل
قلب
زبان و شمشير نمودار مي كردي »
كارلايل
« كارلايل » فيلسوف انگليسي
هر گاه به نام علي (ع ) مي رسيد بزرگي علي چنان او را به وجد مي آورد و نيروي عظمت آن حضرت چنان
تحريكش مي كرد كه از بحث علمي بيرون مي شد و بي اختيار شروع به مديحه سرايي او مي كرد
او درباره علي چنين مي گويد : « ما نمي
توانيم علي را دوست نداشته باشيم و به وي عشق نورزيم زيرا هر چه خوبي هست كه ما آن را دوست داريم همه در علي جمع است . او
جوانمرد شريف و بزرگواري بود كه دلش سرشار از مهر و عطوفت و دليري بود
از بشر شجاعتر
اما شجاعتش آميخته با مهر و عطوفت
و لطف و احسان بود.
پيش از رحلت خود درباره قاتلش از او نظر خواستند
فرمود : اگر زنده ماندم خود مي دانم چه كنم و اگر درگذشتم اختيار با شماست
اگر
مي خواهيد او را قصاص كنيد يك ضربت بيشتر به او نزنيد و اگر عفو كنيد به تقوي نزديكتر است . »
لامنس
« لامنس » يك كشيش بلژيكي است كه در زبان عربي و تاريخ عرب مهارت داشت . او درباره علي (ع ) مي گويد : « براي عظمت علي اين بس
كه تمام اخبار و تواريخ علمي اسلامي از او سرچشمه مي گيرد. او حافظه و قوه شگفت انگيزي داشت . علماي اسلام از مخالف و موافق
از دوست و دشمن مفتخرند كه گفتار خود را به علي مستند دارند چه گفتار او حجيت قطعي داشت
او باب مدينه علم بود و با روح كلي
پيوستگي تام داشت . »
مادام ديالافوا
« مادام ديالافوا »
در مقام تعريف حضرت علي (ع ) چنين مي نويسد : « احترام علي (ع ) در نزد شيعه به منتهي درجه است و حقا هم بايد اين
طور باشد زيرا اين مرد بزرگ علاوه بر جنگها و فداكاريهايي كه براي پيشرفت اسلام كرد
در دانش
فضائل
عدالت و صفات نيك بي
نظير بود و نسلي پاك و مقدس نيزاز خود باقي گذارد. فرزندانش نيز از او پيروي كردند و براي پيشرفت مذهب اسلام مظلومانه تن به
شهادت دادند. علي (ع ) كسي است كه در قضاوت به منتها درجه عدالت رفتار مي كرد و در اجراي قوانين الهي اصرار و پافشاري داشت .
علي كسي است كه اعمال و رفتارش نسبت به مسلمانان منصفانه بود
او كسي است كه تهديد و نويدش قطعي بود. »
« مادام ديالافوا » در ادامه اين بحث مي گويد : « چشمان من گريه كنيد
اشكهاي خود را با آه و ناله من مخلوط نماييد و براي اولاد پيامبر كه
مظلومانه شهيد شدند
عزاداري كنيد. »
پطروشفسكي
« پطروشفسكي » استاد دانشگاه لنينگراد مي گويد : « علي (ع ) تا سرحد شور و عشق پاي بند دين
صادق و راستگو بود.... و مقام صفات
اولياالله در وجودش جمع بود. »
*****
برجستگي هاي علي (ع ) در تفسير قرآن
|
فرج الله فرج اللهي
گرچه تفسير مدون و مستقلي به نام تفسير علي (ع ) وجود ندارد
اما مطالب تفسيري فراوان آن حضرت در لابلاي كتب روائي و تفسيري
از طريق شاگردان آن حضرت نقل شده و در دسترس است .
گروهي از صحابه و ياران رسول خدا(ص ) چه در زمان حيات آن حضرت و چه پس از رحلت او در تفسير قرآن از شهرت بسزائي
برخوردار بودند از جمله امير مومنان علي (ع )
عبدالله بن عباس
عبدالله بن مسعود
ابي بن كعب
زيدبن ثابت
جابربن عبدالله انصاري
و... اما چنان كه از شواهد تاريخي و كتب تفسيري به دست مي آيد
علي (ع ) اعلم مردم پس از رسول گرامي اسلام به تفسير قرآن و معارف
اسلام بود و سني و شيعه هر دو اين معني را در كتابهاي تفسيري و تاريخي خود نقل كرده اند. چرا كه آن حضرت در دامن پيامبر بزرگ
شده و هميشه در كنار آن حضرت ; هم در حضر و هم در سفر حاضر بود. او حتي در دوران تهجد و عبادت رسول خدا(ص ) در كوه حرا و
نيز همراه او بود و از او جدا نمي شد.
در اين مورد ابن ابي الحديد مي گويد :
« در كتب صحاح روايت شده است كه وقتي جبرئيل براي نخستين بار بر پيامبر نازل گرديد
و او را به مقام رسالت مفتخر ساخت
علي (ع ) در كنار پيامبر اسلام (ص ) بود » (1 ) .
گرچه در حال حاضر كتاب مدوني به عنوان تفسير از اميرمومنان (ع ) به چشم نمي خورد
اما مطالب تفسيري علي (ع ) در كتابهاي
حديثي و لابلاي روايات پراكنده است . چون اوضاع سياسي و اجتماعي آن روز به نحوي نبود كه هر كسي بتواند در گرداگرد وجود امام
حلقه بزند و تفسير قرآن را بياموزد
بلكه عده خاصي از ياران آن حضرت سينه خود را سپر كرده و توانستند تفسير قرآن را از
مولي الموحدين مستقيما فراگرفته و به نسلهاي بعد از خود انتقال دهند. آنهم به صورت نقل روايت كه بعدها آرام آرام اين كار توسعه
يافت و روايت را با درايت درهم آميختند و اخبار و احاديث تفسيري را به صورت مدون درآوردند.
يكي از فعاليتهاي امام در دوران خلفا تربيت شاگرد بود چنانكه استاد پيشوائي مي نويسند.
« يكي از فعاليتهاي امير مومنان در دوران خلفا; تفسير قرآن و حل مشكلات بسياري از آيات و تربيت شاگرداني مانند « عبدالله بن عباس »
بود كه بزرگترين مفسر اسلام
در ميان اصحاب به شمار مي رفت » (2 )
اقوال علما در باره اعلميت علي (ع ) به تفسير محمد حسين ذهبي از ابن عباس نقل مي كند : « چيزي از تفسير ياد نگرفتم مگر از
علي (ع ) (3 ) و همچنين از ابونعيم در « الحليه » نقل مي كند كه علي (ع ) فرمود : « به خدا آيه اي نازل نشده مگر اين كه مي دانم كجا نازل شده
درباره چه چيزي نازل شده
و... چون خداوند به من قلب و فكري انديشمند و زباني جويا عطا كرده است » . و همچنين از ابن مسعود نقل
شده كه گفت : « قرآن براساس هفت حرف نازل شده
و هر حرفي هم ظاهري دارد و باطني ; و علي (ع ) به ظاهر و باطن آن آگاه بود(4 ) .
از عطا بن ابي رباح (يكي از بزرگان محدثان و فقهاي اهل سنت ) سوال مي كنند : آيا در ميان اصحاب محمد(ص ) عالمتر از علي بوده
است در پاسخ مي گويد : « نه
به خدا كسي را عالمتر از علي نمي شناختم » .
« همچنين « سعيد بن جبير » (5 ) كه خود يكي از مفسران بنام عصر تابعين و شيعي است
مي گويد : « اذا ثبت لنا الشي عن علي (ع ) لم
نعدل عنه الي غيره » ; « وقتي مطلبي از علي (ع ) براي ما ثابت مي شد
از آن عدول نمي كرديم » . (6 )
همچنين مرحوم كليني در باب « انه كان شريكه في العلم » (علي
شريك علم رسول خدا بود) آورده است :
« لم يعلم الله محمدا(ص ) علما الا و امره ان يعلمه عليا »
« ... خدا هيچ علمي را به پيامبر نياموخت مگر اين كه او را فرمان داد تا آن علم را به علي (ع ) بياموزد » . (7 )
پس كسي كه باب مدينه علم است و كليد علم پيامبر; قلم و بيان عاجز از وصف آن حضرت و علم او است لذا با اشاره مختصر به
بيوگرافي اجمالي يكي از شاگردان ممتاز تفسيري آن حضرت يعني ابن عباس
اكتفا مي كنيم
تا عظمت استاد روشن شود.
ابن عباس كيست
عبدالله بن عباس پسر عموي پيامبر و از مفسران بنام صدر اسلام و ملازم و شاگرد درجه يك اميرمومنان علي (ع ) بود كه به اين شاگردي
هميشه افتخار مي كرد و اظهار مي داشت من هرچه دارم از اميرمومنان است و سني و شيعه به تفسير او معتقدند. او گرچه هنگام رحلت
پيامبر نوجواني دوازده يا سيزده ساله بيش نبود(8 )
ولي چون در مكتب علي (ع ) بزرگ شده و علم آموخته بود
لذا يكي از مفسران بزرگ
عالم اسلام بشمار مي رود . (9 )
مفسر بزرگ شيعه مرحوم طبرسي درباره ابن عباس مي نويسد :
« عبدالله بن عباس حبر » (10 ) « امت و ترجمان قرآن و وارث دو سوم علم پيامبر بود كه پيامبر در حق او دعا كرد و فرمود : « خدايا او را از
آگاهان به دين و قرآن قرار ده » . لذا روايات مربوط به تفسير (نزديك به نصف احاديث تفسيري ) به او مستند است . (11 )
ابن عباس در باره علم اميرمومنان علي (ع ) مي گويد :
« علي (ع ) علم علما علمه رسول الله (ص ) و رسول الله علمه الله فعلم النبي من علم الله و علم علي من علم النبي و علمي من علم
علي (ع ) و ما علمي و علم اصحاب محمد(ص ) في علم علي الا كقطره في سبعه ابحر » . (12 )
« علي (ع ) علمي را آموخت كه پيامبر آن را تعليم داد و و پيامبر را خدا تعليم داد; پس علم پيامبر از علم خدا و علم علي (ع ) از علم پيامبر و
علم من از علم علي (ع ) است و علم من و علم اصحاب محمد(ص ) نزد علم علي (ع ) مانند قطره اي از هفت دريا است » .
: پي نوشت
(1 ) استاد پيشوائي
مهدي
سيره پيشوايان
صفحه 29
به نقل از شرح نهج البلاغه ابن ابي الحديد
ج 13
ص .208
(2 ) سيره پيشوايان
ص .71
(3 ) التفسير والمفسرون
ج 1
ص .290
(4 ) همان
ج 1
ص 89 و 90 ـ مجمع البيان
ج 1
ص .7
(5 ) به خاطر وفاداريش نسبت به امير مومنان علي (ع ) به دست حجاج شهيد شد .
(6 ) التفسير والمفسرون
ج 1
ص .90
(7 ) اصول كافي
ج 2
ص 14
حديث 1
چ 1392 ه ق .
(8 ) معجم رجال الحديث
ج 10
ص .229
(9 ) دكتر سيد محمد باقر حجتي
« تاريخ تفسير و نحو »
ص 27 ـ .30
(10 ) (حبر : عالم صالح (المنجد) .
(11 ) مجمع البيان
ج 1
ص .7
(12 ) بحار
ج 89
باب 8
ح 83
ص 105
چاپ جديد .
|
