گسل ها فعال ساختمانها شكننده زلزله در كمين
ث به انگيزه مانور سراسري زلزله
مجيد زندي
كار درجه يك نيازمند كاردان درجه يك و امكانات و لوازم درجه يك است . نمي توان از فكر و محصول فاقد كيفيت انتظار عملكرد
كيفي داشت و اين مساله را هنگامي كه در عرصه زلزله و توانمنديهاي ما در مقابل مهار تبعات تخريبي زلزله مي گذاريم درمي يابيم كه
اولا ساخت و ساز در كشور كيفي نيست و ثانيا اجازه ساخت و ساز كماكان در مناطق پرخطر هم صادر مي شود آنگاه در چنين موقعيتي
نمي توان مدعي بود اصول ايمني براي كاهش صدمات و تلفات ناشي از زلزله در كشور رعايت مي شود.
براي مقابله جدي با تبعات زلزله بايد ضمن تهيه نقشه راه
همه را موظف به رعايت آن كرد و البته در تهيه آن هم نبايد اينگونه
انديشيد كه به چهار ـ پنج مهندس نزديك به جريان حاكم در وزارتخانه مسكن يا حتي دولت و سازمانهاي مرتبط
طرحي واگذار شود و
آنها هم با گشتن در اينترنت و مشاهده چهار ـ پنج نقشه راه مربوط به كشورهاي ديگر
با روي هم بندي برخي از بندهاي آن بدون توجه به
شرايط زمين شناسي و حتي سياسي و اجتماعي ايران
آن را براي اجرا در كشور ما پيشنهاد كنند!
متاسفانه در كشور ما همانند بسياري از كارها فقط هياهو و گريه مي كنيم
اما راه حل درست براي آن جستجو نمي شود. در مورد زلزله
همچنين شرايطي حاكم است وقتي به كارهاي ضروري مي رسيم به سادگي از كنار آن مي گذريم و حتي دوست داريم كارشناسان ساير
كشورها بيايند و مشكلات زمين شناسي
گسل ها و راههاي مقابله با بحران امداد و نجات و... را براي ما بنويسند.
چندي پيش در كشور تبليغ شده كه با ابداع دستگاهي
زلزله هاي آينده را نه تنها در محدوده ايران كه حتي در كشورهاي همسايه هم
مي توانيم پيش بيني كنيم در حاليكه هنوز خطوط گسل ها در شهري همانند تهران كه در منطقه پرخطر زلزله خيز هم قرار دارد
شناسايي
نشده و دستگاههاي دقيق آن را هم در اختيار نداريم . آنگاه چگونه به خود اجازه مي دهيم خيالپردازيها را به نام اختراع تبليغ كنيم و آرامش
دروغين القا نمائيم ما نمي گوئيم نمي توانيم يا حتي نمي خواهيم به آن سمتي برويم كه در 20 سال آينده در استحكام ساختمانها در
سطح منطقه براساس سند چشم انداز ملي كشور كه اكنون دو سال هم از آن گذشته به كشوري توسعه يافته و اول تبديل شويم
اما
مي گوئيم اگر آن را مي خواهيم امكاناتش كجاست آيا قرار است بعد از 20 سال متوجه شويم كه شهري همانند تهران
تبريز
اردبيل
زنجان و... بقيه شهرهايي كه روي خط زلزله قرار دارند بايد در جاي ديگري احداث شوند يا آن زمان خواهيم فهميد كه كار ديگري
نمي توانيم انجام دهيم ! يا نه از همين امروز مي بايست مانع ساخت و ساز روي گسل هاي فعال شهري همانند تهران شد و اگر هم
اجازه اي هست بايد كيفيت آن ساختمانها برتر از بقيه مناطق باشد و....
اين ضعف بيش از هر چيز در ناهماهنگي دستگاههاي علمي و تحقيقي با مراحل اجرايي نهفته است به عنوان نمونه در كشور كارهاي
مفيد جزيي در عرصه استحكام بنا به ويژه جداسازي ساختمان از پايه
مقاوم سازي ساختمانهاي روستايي در كشور كارهاي تحقيقاتي
جداگانه فراواني انجام شده
اما تا اين كارها در كشور عموميت يابد حداقل 20 سال طول مي كشد كه باز نمي توانيم آن روز با علم روز دنيا
در مرحله علمي و اجرايي هماهنگ باشيم .
امروز روز ملي ايمني در برابر زلزله است و قرار است در مدارس سراسر كشور هم مانور سراسري زلزله و ايمني برگزار شود اما اگر
بخواهيم درباره دستاوردهاي طرح هاي مقابله با تخريب ناشي از زلزله به نتيجه اي برسيم
تنها شرط آن پيروز بيرون آمدن از آزمون واقعي
زلزله است كه وقتي آن را با شرايط مسكن در مناطق روستايي و شهري مقايسه مي كنيم خلاهاي فراواني را متوجه مي شويم كه آينده را
براي شهرها و روستاهاي كشور در هنگام وقوع زلزله نامناسب مي سازد.
واقعا راه حل چيست
دكتر محمد آريامنش متخصص ژئوفيزيك در گرايش زلزله شناسي و معاون برنامه ريزي و پشتيباني پژوهشگاه زلزله شناسي كه خود
هم از بازماندگان زلزله سال 1357 طبس مي باشد در گفتگو با گزارشگر ما راجع به شرايط ايمني ساختمانها هنگام مواجه شدن با خطري
چون زلزله مي گويد : بسياري از گسل هاي موجود در كشور گسل هاي فشاري هستند
يعني گسل هاي معكوس مي باشند كه از ويژگي هاي
گسل هاي معكوس اين است كه دوره بازگشت طولاني دارند اما وقتي كه اتفاق مي افتند و انرژي زلزله آزاد مي شود
بسيار مخرب و قوي
است .
وي ادامه داد : در برخي از نقاط جهان همانند ژاپن ممكن است مردم هر روز شاهد زلزله باشند ولي اين زلزله ها كوچك و دوره
بازگشت آنها كوتاه است ولي در زلزله اي همانند طبس چون گسل آن معكوس بوده
انرژي بسيار زيادي نياز داشت كه آن گسل را فعال
كند اما هنگامي كه پس از 1000 يا 15000 سال زلزله اي اتفاق مي افتد
بسيار شديد خواهد شد .
وي درباره عوامل بي تفاوتي موجود در كشوري همانند ايران براي استحكام بنا مي افزايد : متاسفانه ما در حد بسيار زيادي به قسمت
و تقدير باور داريم و مي پنداريم مرگ ما و عزيزان ما هم در حادثه زلزله قسمت بوده و به آن راضي مي شويم . در حاليكه اين نگاه با
فرهنگ سازي نيازمند اصلاح است و خداوند هم بر اين نكته تاكيد دارد كه سرنوشت هيچ فرد و قومي را تغيير نمي دهد مگر اينكه خودش
آن را تغيير دهد.
وي ادامه مي دهد : زلزله نگاه نمي كند كه شما عابد هستيد يا زاهد و غيره
اين يك اثر طبيعي است همانند باران كه مي بارد و خيس
مي كند و چون قدرت خدا بر هر چيزي غلبه دارد به انسان هم عقل داده تا در برابر حوادث طبيعي از خود محافظت كند و امروز همان
مردم طبس كه به عينه مشكلات خانه هاي سست بنا را ديدند
خانه هاي سبك و مقاوم در برابر زلزله مي سازند و فرهنگ مقاوم سازي را
با از دست دادن عزيزان خود بدست آورده اند.
دكتر آريامنش مي افزايد : در اين شرايط ما متخصصان علم زلزله شاسي دو وظيفه داريم كه يكي اطلاع رساني است كه حداقل در مورد
تهران امروزه موقعيت گسل ها مشخص شد و همه ما مي دانيم گسل هاي فعال در چه محدوده اي است و در ساير شهرهاي بزرگ و كوچك
هم در حد بسيار زيادي كار شده اگرچه هنوز كارهاي فراواني هم باقي مانده است زيرا تمهيداتي كه اكنون در زمينه مقابله با تبعات زلزله
انديشيده مي شود اگرچه خوب
اما كافي نيست .
وي مي افزايد : در شهرهاي ما اكنون به استحكام بنا فكر مي شود اما چون در حد بسيار زيادي به شرايط اقتصادي فرد هم باز مي گردد.
سازندگان بنا نمي توانند براي استحكام بنا دو برابر هزينه هاي امروزين كه اتفاقا گران هم هست پول صرف كنند. وي مي گويد : اين باور
بايد در مردم ايجاد شود با زور نمي شود همه كارها را انجام داد نمي توان مانع ساخت و ساز در شهري شد
مراكز دولتي و شهرداريها تا
چه حد مي توانند نظارت داشته باشند همه بايد به باور برسند كه بناي مطمئن
جان آن ها را هنگام بروز زلزله درامان نگه مي دارد
همانند فرهنگ بستن كمربند ايمني و تفاوت آن با 10 تا 15 سال پيش نياز دارد كه خوشبختانه تا حد زيادي به فرهنگ عمومي تبديل
شده است .
وي در پاسخ به اين سئوال كه اين فرهنگ عمومي حتي براي بسياري از مسئولان و مديران كه دستي هم در كار دارند ايجاد نشده
چگونه انتظار داريم عموم مردم به آن پايبند باشند مي افزايد : اين مساله را مي پذيرم به هرحال افرادي كه در شهرداري كار مي كنند همين
مردم هستند نگرش عمومي حتي در ميان متخصصين زلزله شناسي ما هم وجود دارد آنها هم علم زمين شناسي را دارند اما به يقين
خطرناك بودن آن نرسيدند. علم داشتن و باور و يقين داشتن فاصله بسيار زيادي محسوب مي شود.
دكتر آريامنش مي گويد : براي فرماندار يكي از شهرستانهاي كشور
با تلاش فراوان نقشه گسل هاي شهرستان را تهيه كردم كه متاسفانه
او با ديدن نقشه و خط گسل ها مدعي شد كودك سه ساله اش هم مي تواند چنين خط هايي را روي كاغذ بكشد!! اين نشان مي دهد
فرماندار و شهردار اين مملكت هنوز نمي دانند گسل چيست و خط گسل چه معنايي دارد. چنين فردي نمي تواند در زمينه مقابله با بحران
زلزله بر ذهن كاركنان آن مجموعه و در دايره وسيعتر مردم آن منطقه اثر مثبت بگذارد زيرا خودش هنوز نمي داند.
وي مشكلات موجود را در مرحله دوم تدوين نقشه راه
مهندسي
قانون
اجرا و نظارت مي داند و مي افزايد : فرهنگ سازي در كشور
ما در سطوح مختلفي بايد انجام شود كه مثال فوق نشان مي دهد مديران ما در اين زمينه نيازمندتر هستند و پيشنهاد بنده براي كشور ما
اين است كه يك ستاد به عنوان متولي حوادث غيرمترقبه در كشوري كه اين حوادث را در سطح وسيعي دارد كافي نيست ما براي اين كار
حتي يك وزارتخانه نياز داريم كه بر بخش هاي مختلف از جمله مسكن
محيط زيست و... نظارت داشته باشد و تنها به عنوان يك
ستادي كه پس از وقوع حوادث به فكر اسكان موقت باشد و پتو توزيع كند نباشد.
دكتر آريامنش مي گويد : درد مزمن در كشور ما همين است كه هميشه بعد از وقوع حوادث به فكر چاره مي افتيم در حاليكه در عرصه
مقابله با بحران ها بايد قبل از وقوع چاره كرد ولي بخاطر تفكر محافظه كارانه موجود اطلاع رساني دقيق انجام نمي شود.
وي بارها شده خواندن بسياري از وظايف قانوني دستگاههاي مجري و ناظر در بخش ساخت و ساز مسكن هم مي گويد : ايجاد
شناسنامه براي ساختمان و رتبه بندي كيفيت هزينه زيادي نمي برد اما چون عزم ملي وجود ندارد وقتي مي گوييم وزارتخانه اي براي اين
كار نياز دايم به همين دليل است تا مناطق امن شناسايي و به مردم معرفي شود.
اما در زمينه ايمن سازي ساختمان يقينا شهرداريها و مهندسان ناظر شهرداري در خط مقدم قرار دارند كه با عملكرد خود مي توانند به
ساخت و ساز ايمن كمك كنند. سئوال اصلي در اين مورد اين است كه نقشه راه شهرداريهاي براي ندادن مجوز ساخت بر هر بنايي
چيست آيا اصلا ضوابط و مقرراتي در كشور وجود دارد كه مانع ساخت و ساز روي گسل ها باشد چه سازماني مسئول اطلاع رساني به
مردم در مناطق پرخطر است آيا طرح جامع شهر براي جلوگيري از احداث بناهاي دهها طبقه در خطوط پرخطر و گسل هاي شهرهاي
بزرگي چون تهران وجود دارد و...
مهندس فرزان شيروان بيگي مدير كل تدوين ضوابط
نظارت و صدور پروانه ساخت معاونت شهرسازي و معماري شهرداري تهران
در پاسخ به برخي از سئوالات فوق به گزارشگر ما مي افزايد : واقعيت اين است كه هنوز موقعيت دقيق گسل هاي شهر تهران روي
نقشه هاي يك دو هزارم كاملا تطبيق و پياده سازي نشده است در سال 1349 طبق طرح جامعي كه تهيه شده بود خطوط گسلي عنوان شد
اما هرگز در قانون و مقررات و آئين نامه جز به صورت كلي كه اعلام شده بود محل گسل ها به فضاي سبز تبديل شود
كار ديگري انجام
نشد. و در طرح تفضيلي هم اصلا منعكس نيست .
وي مي افزايد : حتي در سالهاي 50
51 و 52 هم اين مساله ناديده گرفته شده تا اينكه در سال 1370 هم كه در طرح تفضيلي ديده
شده بود
هيچگاه به مرحله اجرا نرسيد. همان طرحي كه ژاپني ها تهيه كرده بودند و عنوان طرح ساماندهي گرفته بود تا اينكه در سال
1377 مصوبه ديگري شوراي عالي شهرسازي و معماري تحت عنوان ضوابط احداث ساختمانهاي بلند در شهر تهران تصويب و ابلاغ
كردند دو نكته مهم داشت يكي اينكه در نقشه هاي يك به چهل هزارم تهيه شده بود
خود گسل ها را نشان داده بودند در حاليكه اين
نقشه ها هم دقيق نيست زيرا ارزش بررسي در مورد تك پرونده روي چنين نقشه هايي ندارد.
وي ادامه مي دهد : مشكل بعدي اين است كه دو نوع حريم براي گسل ها قائل شده بودند كه درجه يك و درجه دو بود كه قرار شد در
حريم درجه يك گسل . هرگونه ساخت و ساز بناهاي شش طبقه و بيشتر ممنوع باشد و در حريم درجه دو شرطي گذاشته بودند كه بايد
آزمايش مي شد و اگر اثر گسل ديده نمي شد
امكان ساخت و ساز براي ساختمانهاي بلندمرتبه وجود داشت چون مصوبه اصلاحي 525
هم داشتيم كه از اين قانون ساختمانهاي تا 5 طبقه را استثنا كرده بود
اين قانون از سال 1378 از سوي شهرداري مناطق رعايت مي شود .
مهندس شيروان بيگي ادامه مي دهد : در اواخر سال 1380 مصوبه اي هم كميسيون ماده پنج به تصويب رساند كه هم مصوبه بلند
مرتبه سازي را تاييد كردند و هم مكان يابي منطقه يك
دو و سه شهرداري تهران را انجام و براي آن نقشه يك به پنج هزارم تهيه كردند و
گسل ها در آنجا بسيار دقيق مشخص و امكان بررسي تك پلاك به آساني ميسر شد و قرار هم بود كه خطوط گسل بقيه مناطق هم با
نقشه ها تطبيق شود كه اين ماموريت بعد از ايجاد سازمان مديريت بحران شهرداري جدي تر پيگيري شد.
مديركل تدوين ضوابط
نظارت و صدور مجوز شهرداري تهران مي افزايد : وظيفه سازمان مديريت بحران در شهر تهران تشريح كامل
گسل هاي زلزله بر روي نقشه يك دوهزارم است كه طبيعتا ضوابط ساخت وساز را با همكاري شهرسازي و ارگانهاي ديگر تطبيق خواهند
كرد.
وي ادامه مي دهد : طرح جامع شهر تهران كه مطالعات آن از سال 1380 شروع شد و اكنون در مراحل نهايي قرار دارد
با سازمان
مديريت بحران و پژوهشكده زلزله شناسي در تماس هستند تا ضوابط و مقررات نهايي ساخت و ساز روي گسل ها را تدوين نمايند كه
پس از آن در طرحي تفضيلي شهرداري هم كاملا رعايت شود.
وي درباره اين مساله كه عليرغم همه هشدارها هنوز در مرحله تكميل مطالعات براي شهري همانند تهران هستيم مي افزايد : متاسفانه
اين ضعف هست كه هنوز براي ساختمانهاي 5 طبقه و پائين تر ما ضابطه خاصي كه جلوي ساخت و ساز را روي گسل هاي زلزله بگيرد
نداريم و غير از آن هنوز هم گسل هاي زلزله در شهري همانند تهران جز همان سه منطقه دقيقا شناسايي نشده است و نقشه يك چهل
هزارم اصلا ارزش ندارد.
وي درباره علت اعطاي پروانه ساخت براي زميني كه از آن اطلاع ندارند مي گويد : اين حق شماست كه بپرسيد نبايد مجوز ساخت
وساز بدهيم اما ما نيز بايد ابزار شناسايي چنين زميني را داشته باشيم در حاليكه نه نقشه دقيق داريم و نه معيارهاي قانوني
نمي توانيم
مانع ساخت و ساز در هر نقطه اي كه شهروندان مي خواهند بشويم .
وي مي افزايد : اميدوارم طرح جامع شهر تهران هر چه سريعتر تهيه شود زيرا اين مقررات در آن به طور دقيق ديده شده است تا تكليف
ساخت و ساز روي گسل ها به طور دقيق مشخص شود و اميدوارم سازمان مديريت بحران شهر تهران تا پايان سال جاري نقشه هاي يك
دوهزارم گسل ها را به ما تحويل دهد تا ما هم با توجه به بندهاي طرح جامع
پروانه هاي ساختماني صادر يا مانع ساخت و ساز شويم .
وي مي گويد : البته ما در مناطق حساس از 8 سال پيش تاكنون اجازه بلند مرتبه سازي را صادر نكرديم حتي در نمونه اي در منطقه 20
مانع از ساخته شدن بناي بلندمرتبه شديم .
وي مي افزايد : ما همچنان منتظر شناسايي گسل هاي پنهان هستيم كه نتايج آن هم بايد در قالب نقشه هاي يك دوهزارم گردآوري شود.
زيرا غير از گسل هاي مشاـ فشم
گسل اصلي شمال شهر تهران
گسل اصلي شمال و جنوب شهر ري
گسل هاي پنهاني هم در محدوده
تهران بزرگ وجود دارد كه هنوز شناسايي نشده كه مي بايست گزارش آن تكميل شود.
وي درباره بيشترين حجم وجود گسل در مناطق تهران هم مي گويد : براساس نقشه هايي كه ما داريم تقريبا بجز منطقه مركزي
مناطق
جنوبي به خصوص منطقه 20
بخشي از منطقه 15
قسمتي در شرق منطقه 13 و چهارده كه خوشبختانه در حريم فضاي سبز و
رودخانه قرار دارد
مناطق چهار
شش
يك
دو
سه و پنج و 22 بيشترين خطوط گسل زلزله به ثبت رسيده را دارد كه در منطقه 22 با
آگاهي از اين مساله
مناطق پرخطر به فضاي سبز تبديل شده است .
تبعات ويرانگر زلزله تنها با برگزاري يك مانور سراسري براي پنهان شدن دانش آموزان بي نوا در حاشيه ديوار سست يك مدرسه
قديمي با بافت فرسوده حل نمي شود بلكه در اين عرصه بايد با پژوهش در زمينه هاي مختلف علوم وابسته به زلزله
شناخت مناطق
پرخطر
شناسايي سازه هاي سست و غيرمقاوم
ترويج و به كارگيري داده هاي علمي و پژوهشي در عرصه اجرا
پرورش نيروهاي فكري
و عملي براي آينده
آموزش مديران ارشد جامعه و پس از آن عموم مردم و دانش آموزان
استانداردسازي مصالح ساختماني
تقويت
وجدان كاري در ميان سازندگان بنا
نظارت دلسوزانه مهندسان ناظر و... بسياري از عوامل ديگر بايد به كار گرفته شود تا هنگام بروز زلزله
جان و مال مردم كه مجموعا به كشور ما تعلق دارد حفظ شود.
اينكه گفته مي شود مي توان زلزله را قبل از وقوع پيش بيني كرد هنوز در هيچ جاي دنيا عملكردها قابل مقايسه نيست زيرا وقوع
حوادث طبيعي اگرچه قبل از خود نشانه هايي دارد كه مي توان تا حدودي آن را مورد ارزيابي قرار داد
اما چون شناخت بيشتر از فعل و
انفعالات درون زمين اندك است
تشخيص دقيق زمان زلزله عليرغم شناسايي لرزش هاي دروني در نقطه دقيق بيروني در سراسر جهان
هنوز غيرممكن است . در دنيا پيش نشانگرهاي اولي زلزله شناخته شده
ولي نمي توانند دايره محدود آن را در سطح زمين مشخص
سازند به همين دليل هم در تمام دنيا پيش از اينكه به فكر پيشگويي باشند
با عقل خود به سمت ساخت بنايي ايمن رفتند و اگرچه بشر
در نهايت به اين موفقيت خواهد رسيد. اما هنوز راهي طولاني در پيش دارد.
اگرچه فرهنگ سازي و آموزش براي مقابله با آثار تخريبي زلزله و انجام مانور در مدارس حركت مناسبي است اما پنهان شدن
دانش آموز بي نوا در حاشيه ديوار سست و فرسوده مدرسه و خانه هنگام وقوع زلزله
جان او را نجات نخواهد داد
در تهران به جز مناطق مركزي
مناطق جنوب شهر به خصوص منطقه 20
بخشي از منطقه 15
قسمتي در شرق منطقه 13 و 14 و
مناطق چهار
شش
يك
دو
سه و پنج و منطقه 22 بيشترين خطوط گسل شناسايي شده را در خود جاي داده است
دكتر آريامنش متخصص ژئوفيزيك در گرايش زلزله شناسي : وقتي با تلاش فراوان نقشه گسل هاي يكي از شهرستانها را تهيه كردم يكي
از مسئولان ارشد شهري مدعي شد كودك سه ساله اش هم مي تواند چنين خط هايي را روي كاغذ بكشد!! كه نشان مي دهد بسياري از
مسئولان اجرايي در كشور نمي دانند ايمني در مقابله با زلزله با چه ابزارهايي به دست مي آيد
مهندس شيروان بيگي مديركل تدوين ضوابط
نظارت و صدور پروانه شهردار تهران : واقعيتي را نمي توان كتمان كرد كه هنوز موقعيت
دقيق گسل هاي شهر تهران روي نقشه هاي يك دو هزارم جز در مناطق يك
دو و سه تطبيق داده نشده است كه بتوان مانع از ساخت و ساز
در مناطق پر خطر شد
