مجيد زندي
مدتي است در كشور صحبت از پدافند غيرعامل مي شود اما هنوز آنچنان كه لازم است براي مردم تعريف نشده كه اين پدافند غيرعامل چيست درحاليكه از همان ابتدا مي توانستند باانتخاب عنوان آسان ديگري درك موضوع را حتي براي دانش آموزان دبستاني تسهيل مي كردند كه متاسفانه هنوز نشد! البته انتخاب نام دقيق به عهده فرهنگستان زبان فارسي يا شوراي فرهنگ عمومي است اما درك اين تركيب فارسي ـ عربي براي بسياري از مردم مشكل است .
پدافند اگرچه واژه اي فارسي است اما بايد از لحاظ محتوايي هم در بخش غير عامل و غير نظامي اش تعريف شود. در تعريف ساده اگر كسي از ديوار شكسته اي كه بزودي فرو مي ريزد فاصله بگيرد با دفاع غيرعامل از جان خود دفاع كرده است . مجبورم مثال ساده تري هم بزنم دفاع عامل يعني اينكه اگر در ميان دو نفر دعوايي شده اگر فردي سيلي به صورت يكي زد طرف ديگر با سيلي پاسخش را بگويد. اما در پدافند غيرعامل يعني فرد مقابل در جايي قرار گيرد كه سيلي رها شده به صورتش نخورد و در هوا رها شود!
پس اگر ما هنگام مواجه شدن با حوادث طبيعي همچون سيل طوفان زلزله و حتي حوادث غيرطبيعي همانند بمباران هاي هوايي و موشك باران و هر نوع اتفاقي از اين دست در جايي مستقر شديم كه آسيبي به ما نرسيد پدافند غيرعامل عمل كرده ايم .
اما دفاع غيرعامل قوي تري هم وجود دارد كه اصلا اجازه وقوع حادثه اي همانند جنگ را نمي دهد كه اختصاصا به حوزه نظامي و ديپلماتيك باز مي گردد كه مباحثي اختصاصي است كه در اين گزارش موضوع بحث ما نيست .
اگر از آنهايي كه در روزهاي نخست جنگ تحميلي در شهرهاي نفت خيز كشور بودند بپرسيم در زمينه ضعف هايي كه آن زمان داشتيم بهتر مي توانند بگويند. به عنوان نمونه هنگامي كه ارتش بعث عراق در همان اولين روز جنگ تحميلي به نفت شهر حمله كرد با اولين بمباران مخازن نفتي خارج از شهر خروج مردم از شهر هم غيرممكن شد! چرا كه اين مخازن به اشتباه در حاشيه تنها راه ورود و خروجي شهر بنا شده بود كه با آتش سوزي مهيبي كه به راه افتاده بود هيچ فردي با هيچ خودرويي نمي توانست از فاصله 200 متري مخازن نفت جان خود را از مخمصه جنگ به در برد!
پس لازم است بدانيم پدافند غيرعامل صرفا موضوعي نظامي نيست بلكه به همه وزارتخانه ها و نظام شهرسازي و معماري و بهداري و پرستاري و تجاري و اقتصادي هم مربوط مي شود كه لازم است مردم اطلاعات بيشتري از آن داشته باشند تا در لحظات وقوع حوادث ناگوار هم خود بتوانند ايمن و سالم بمانند و هم امكانات در اختيار خود را حفظ نمايند.
البته امروزه در بسياري از كشورها توجه به پدافند غيرعامل يكي از اركان توسعه يافتگي هم محسوب مي شود زيرا هيچ انسان عاقلي نمي پذيرد تاسيسات مهم اقتصادي در حاشيه سيلاب قرار گيرد و با هر حادثه اي سرمايه هاي ملي نابود شود و باز مثال بارز پالايشگاه نفت آبادان است كه در دوران دفاع مقدس بارها مورد تهاجم هوايي و موشكي دشمن قرار گرفت اما چون ايران به فعاليت اين پالايشگاه نياز داشت هر بار با صرف هزينه هاي هنگفت مالي و حتي به قيمت شهادت نيروهاي فني و مهندسي پالايشگاه بازسازي مي شد تا اينكه با فكر پدافند غيرعامل به مرور و حتي پس از جنگ بخشي از سيستم هاي حساس پالايشگاه به زير زمين منتقل شد تا هنگام بروز حوادث ناگوار ديگر درامان بماند.
پس آنچه بسيار مهم است اينكه بدانيم دفاع غيرعامل به همه ملت مربوط مي شود و فقط دستگاههاي دولتي و وزارتخانه ها و سازمانها مسئول اجراي آن نيستند. همه جمعيت هاي غيردولتي هم مي بايست در اين حوزه نقش اساسي خود را ايفا نمايند تا كمترين آسيبي به جان و مال مردم و دستاوردهاي اقتصادي فرهنگي و... كشور وارد نشود.
خوشبختانه سياست هاي كلي كشور درخصوص پدافند غيرعامل ماه گذشته در مجمع تشخيص مصلحت نظام به دنبال ماهها بحث كارشناسي به تصويب رسيد كه همه دستگاههاي قانونگذاري و مجري در كشور مي دانند از اين پس ايجاد تاسيسات پرخطر در مراكز جمعيتي ممنوع است ضمن آنكه اكنون نيز خروج اينگونه تاسيسات از شهرها و پيش بيني تمهيدات ايمني براي آن دسته از تاسيساتي كه وجود آن الزامي است انديشيده شده است .
همچنين ممانعت از ايجاد مراكز جمعيتي در اطراف تاسيسات پرخطر با تعيين حريم لازم حمايت از توسعه فن آوري و صنايع مرتبط و مورد نياز كشور در پدافند غيرعامل با تاكيد بر طراحي و توليد داخلي رعايت اصول و ضوابط پدافند غيرعامل در مقابله با تهديدات نرم افزاري و الكترونيكي و ساير تهديدات جديد دشمن به منظور حفظ و صيانت شبكه اطلاع رساني مخابراتي و رايانه اي تعيين يا ايجاد مركزي در دولت براي تدوين طراحي برنامه ريزي تهيه ضوابط استانداردها و آيين نامه هاي پدافند غيرعامل و تعيين دستگاه و ساز و كار نظارت و پيشنهاد آنها به مراجع ذيصلاح براي تصويب پيش بيني سازوكار لازم براي تهيه طرح هاي مشترك ايمن سازي و ايجاد هماهنگي در ساير طرح ها و برنامه ها و مديريت نهادهاي مسئول در دو حوزه پدافند غيرعامل و حوادث غيرمترقبه در جهت هم افزايي و كاهش هزينه ها از ديگر مصوبات مجمع تشخيص مصلحت نظام حول محور تلاش ملي براي عموميت بخشيدن به پدافند غيرعامل به شمار مي رود.
اما امروزه اگر به ساختار نظامي و غيرنظامي كشور دقت كنيم عدم حضور پررنگ پدافند غيرعامل را يك ضعف اساسي تلقي خواهيم كرد درحاليكه در پدافند غيرعامل با مديريت صحيح ساخت و ساز كليه عوامل موثر در كاهش آسيب پذيري از جمله اتخاذ تدبير لازم براي جلوگيري اوليه از جنگ يا حوادث غيرمترقبه قابل جلوگيري مديريت بحران طرح و دستورالعمل ها و يا استفاده از عمق زمين يا رعايت اصل پراكندگي با درصد دقت فراوان مورد توجه قرار مي گيرد.
در اين زمينه سردار غلامرضا جلالي رئيس سازمان پدافند غيرعامل كشور به گزارشگر ما مي گويد : با توجه به اينكه طرح جامع پدافند غيرعامل كشور تا پايان سال جاري نهايي مي شود رسانه ها داراي رسالتي بسيار عظيم در فرهنگ سازي جامعه در موضوع پدافند غيرعامل دارند كه حضور آگاهانه نويسندگان براي آگاهي بخشي به مردم زمينه ساز تعميق احساس امنيت در جامعه محسوب خواهد شد.
وي مي افزايد : پدافند غيرعامل يعني دفاع بدون سلاح زيرا در اين تعريف عامل به معني سلاح گرفته شده كه در مجموع دفاع غيرمسلحانه به اقداماتي گفته مي شود كه موجب كاهش آسيب پذيري و افزايش پايداري در برابر تهديدات خارجي مي شود يعني هر كاري كه بتوانيم انجام دهيم تا كمتر آسيب ببينيم در اين تعريف جاي مي گيرد.
وي مي افزايد : چون اساسا تهديدات براي جوامع يك عنصري پويا جامع فعال و سيار هست طبيعتا دفاع در برابر تهديدات همه بايد هماهنگ با نوع ماهيت كيفيت و اندازه تهديد باشد درحاليكه اگر ما فقط يك نوع دفاع ايستا و ثابتي داشته باشيم شكننده خواهيم بود.
وي ادامه مي دهد : جنگ هايي كه امروزه در دنيا اتفاق مي افتد با جنگ هاي قديمي به طور كامل از لحاظ فرم شكل و اسلوب فرق مي كند و اكنون جنگ در بسياري مواقع به حوزه هاي جنگ سايبري (نفوذ در شبكه هاي رايانه هاي ملي ) الكترونيك و جنگ رواني تغيير شكل داده است . اكنون جنگ هاي اقتصادي اجتماعي فني و تكنولوژي و... از اشكال جديد جنگ است تا حدي كه كشور ما حتي در مورد دانش فني و تكنولوژي هسته اي در جنگ با جهان استكبار بسر مي برد كه ربطي به جنگ نظامي هم ندارد. زيرا بسياري از كارشناسان سياسي معتقدند ما هيچگاه جنگ نظامي در اين زمينه نخواهيم داشت ولي بحث آمريكايي ها درباره ما تهديد دانش هسته اي ما است كه اين توانمندي علمي ما براي دشمن يك تهديد محسوب مي شود. البته اين مسئله نبايستي به عدم آمادگي ما ختم شود بلكه وظيفه آحاد مسئولين كشور و مردم در كسب حداكثر آمادگي در برابر تهديدات است چرا كه محتمل بسيار سنگين است .
سردار جلالي ادامه مي دهد : طبيعتا در همين موضوع هسته اي هم ما يك بعد فني سياسي و حقوقي داريم و يك بعد پدافند غيرعامل كه براي پدافند غيرعامل آن اقدامات مناسبي انجام داده ايم و مطمئن هستيم كه تداوم اقدامات ما در اين حوزه به بازدارندگي در برابر تهاجم خواهد انجاميد.
وي مي افزايد : موضوع پدافند غيرعامل در دستگاه هاي دولتي و دفاع غيرنظامي كاري غيرنظامي و مربوط به حوزه دولت مي باشد و به علت كم كاري گذشته بخش دفاع در اين مورد پيش قدم شده است ولي وظايف كاملا غيرنظامي بوده و برعهده دولت مي باشد و ماموريت سازمان دفاع غيرنظامي كشور در واقع تعميم و تعميق سياست هاي دفاعي در حوزه هاي دستگاه هاي اجرايي كشور است . اگرچه برداشت غلط از اين مفهوم برداشتي نظامي است چون عنوان پدافند سال ها در بخش نظامي كاربرد داشته است ولي مفهوم يك مفهوم غيرنظامي مي باشد.
وي ادامه مي دهد : در چنين شرايطي ما مي بايست در مقابل تهديدات تكنولوژيك كه استكبار جهاني بر ضد ملت ما استفاده مي كند و نمونه هاي آن در سال هاي اخير بارها در حوزه هاي علمي فناوري صنعتي فني كشاورزي و بيولوژيك مورد استفاده قرار گرفت مي بايست اين تكنولوژي مهاجم را بشناسيم و در برابر آن دفاع موثر داشته باشيم و يا حداقل آسيب پذيري هاي خود را در برابر آن كاهش دهيم .
آقاي جلالي مي گويد : با اين تعريف پدافند غيرعامل در همه حوزه ها وجود دارد و تقريبا هيچ حوزه اي در كشور نداريم كه با پدافند غيرعامل بيگانه باشد كه در اين باره در ابعاد سياسي و اقتصادي مي توان به توليد منافع مشترك مورد نياز كشور ما و كشورهاي همسايه در مناطق مشترك ديگر كشورها ارتباط خطوط لوله نفت و گاز با ديگر كشورها ارتباط فيبرنوري ايران و ديگر كشورها ارتباط خطوط مخابراتي و برق ايران با ديگر كشورها خصوصا همسايه ها كه به نوعي تعميق و گره زدن امنيت كشور با امنيت منطقه و ساير كشورها و توسعه امنيت ملي به امنيت منطقه اي مي باشد و مي تواند از ديگر سياست ها و فعاليت هاي غيرنظامي پدافند غيرعامل به شمار مي رود.
رئيس سازمان پدافند غيرعامل كشور مي افزايد : در چنين شرايطي است كه دشمن با مطالعه گستره جنگ در ابعاد اقتصادي سياسي و امنيت انرژي و... متوجه مي شود كه هم هزينه هاي جنگ براي او زياد است و هم در داخل كشور نيز برتري خاصي نصيبش نمي شود كه اين محاسبه هزينه و فايده عامل موثري در بازدارندگي به شمار مي رود. لذا گران كردن و پرهزينه نمودن تهاجم براي دشمن نيز يكي از راه كارهاي پدافند غيرعامل مي باشد.
وي مي گويد : اقدامات اساسي كه ما در پدافند غيرعامل انجام مي دهيم گام اول آگاهي گام دوم پيشگيري و گام سوم كاهش آسيب پذيري گام چهارم مديريت بحران (حوادث غيرطبيعي ) گام پنجم پايدارسازي ملي و در نهايت ناكام سازي دشمن از برنامه ها و اهدافش و توليد بازدارندگي دفاعي مي باشد.
وي مي افزايد : پس با توجه به اينكه احتمال تهاجم نظامي دشمن عليرغم تبليغات و جو رواني آنان كم تلقي مي شود ولي چون محتمل تهاجم بسيار سنگين مي باشد وظيفه مسئولين اين است كه تهديد را جدي فرض كرده و اقدامات لازم جهت ايجاد آمادگي و كاهش آسيب پذيري و ايجاد ظرفيت براي اداره كشور در شرايط بحران كه به پايداري ملي و بازدارندگي ختم مي شود را بطور واقعي و اجرايي در برنامه هاي اجرايي دستگاه ها دنبال نمود. هر چند اين جديت در اقدام نبايستي القا نزديك بودن تهديد را بنمايد چرا كه ما بايد همواره آماده باشيم و هر چقدر ما آماده تر باشيم دشمن از حمله به ما به بازدارندگي مي رسد.
رضا طلايي نيك عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي هم در اين زمينه به گزارشگر ما مي گويد : بازدارندگي و جلوگيري از تهديدات به ويژه در قرن هاي 20 و 21 راهبرد اساسي و اولويتي را در نظام دفاعي كشورها تشكيل مي دهد كه در مقايسه با قرون گذشته در بازدارندگي و پيشگيري از تهديدات موفقيت آميزتر بوده است .
وي ادامه مي دهد : طبق اصول قانون اساسي چون بندهايي از اصل هاي 147 و 151 و 152 بايد ظرفيت هاي دفاع نظامي و غيرنظامي در كشور بهينه سازي شود تا با ارتفا سطح توانمنديهاي دفاع نظامي و غيرنظامي يا دفاع مستقيم و غيرمستقيم امكان استفاده از فرصت هاي توسعه و كاهش تهديدات احتمالي افزايش يابد.
آقاي طلايي نيك مي گويد : يكي از راهبردهاي بنيادين در نظام بازدارندگي و كاهش تهديدات و آسيب هاي ناشي از تهديدات احتمالي دفاع غيرنظامي يا پدافند غيرعامل است كه در آن تدابير و توانمنديهاي كشور در قالب اقدامات غيرنظامي براي پيشگيري يا كاهش تلفات و خسارات احتمالي به كار گرفته مي شود و با توجه به اهداف سند چشم انداز 20 ساله كشور و تكاليف قانوني ارتقا شاخص هاي ايمني و حفاظت از تاسيسات و امكانات ملي از ضرورت هاي اجتناب ناپذير است .
عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس شوراي اسلامي ادامه مي دهد : با تحول جنگ هاي نوين به سمت جنگ هاي نامتقارن بايد نظام دفاع نامتقارن هم جدي گرفته شود. در جنگ نامتقارن قدرت هاي جنگ طلب و سلطه گر به دنبال گسترش اهداف نظامي و تهاجمي در مقياس وسيعتر و دقيقتر هستند و لذا براي ارتقا آمادگي ها و توانمنديهاي بازدارنده از شكل گيري تهديدات احتمالي بايد دفاع نامتقارن به مفهوم بهينه سازي مقاومت و ايمني در گستره كشور ساماندهي شود.
وي مي افزايد : با توجه به تحولات در ساختارها و دكترين هاي نظامي دنيا و براساس تجربه هشت سال دفاع مقدس و نيز تجربيات منطقه اي در دهه اخير پدافند غيرعامل را ضرورتي اجتناب ناپذير براي كشور كرده است كه با تكميل و توسعه ساختارها و سامانه هاي پدافند غيرعامل يعني ايمن سازي و مقاوم سازي تاسيسات و امكانات كشور زمينه تهديد و آسيب پذيري به شدت كاهش مي يابد.
آقاي طلايي نيك معتقد است : در نظام جامع پدافند غيرعامل بايد فرهنگ جغرافيا و تاسيسات در منظومه تدابير و ساختارها نقش آفرين باشند. علاوه بر آمايش دفاعي در گسترده جغرافيايي و سامانه هاي ايمني و حفاظتي در تاسيسات و امكانات ملي بايد فرهنگ دفاع غيرنظامي هم در سطح كشور نهادينه شود. آشنايي مردم بر حسب نقش هاي اجتماعي و شغلي در روش هاي ايمن سازي و حفاظت از امكانات تاسيسات و به ويژه جان مردم در برابر هر گونه حوادث غيرمترقبه با تهديدات احتمالي حفظ شود.
وي مي گويد : براي پيشبرد توسعه پايدار و بازدارندگي دفاعي در برابر تهديدات نظامي و غيرنظامي و ارتقا اقتدار و توان ملي بايد براي پدافند غيرعامل در ابعاد اجتماعي و حاكميتي برنامه ريزي كرد تا حدي كه در تعيين و تحقق پروژه هاي عمراني اقتصادي و خدماتي علاوه بر توسعه اقتصادي رعايت اصول زيست محيطي و نيز مقررات و ساختارهاي ايمن براي مردم و مقاوم سازي سازه ها راهبرد اساسي پدافند غيرعامل باشد.
عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس ادامه مي دهد : متاسفانه از پيش از انقلاب اسلامي تاكنون بخش قابل توجهي از امكانات و تاسيسات و موقعيت هاي اجتماعي بر مبناي شاخص ها و اصول مقاوم سازي و ايمني در برابر حوادث غيرمترقبه و احتمالي ساماندهي نشده است كه ضروري است علاوه بر موقعيت ها و تاسيسات سياسي اجتماعي و اقتصادي و نظامي و به ويژه منابع انرژي و ارتباطات به فرهنگ سازي و زمينه سازي گردد.
آقاي طلايي نيك ادامه مي دهد : طبق ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه دولت و نيروهاي مسلح با كمك ساير نهادهاي حكومتي و مشاركت مردمي بايد راهبردهاي پدافند غيرعامل را محقق سازند. عليرغم كم توجهي ها در گذشته به اين مساله با استفاده از تجربيات گذشته از امسال رويكرد عملي به پدافند غيرعامل با تصويب رقم 280 ميليارد تومان بودجه به منظور فعال شدن كميته ملي پدافند غيرعامل فعال و انسداد مرزهاي شرقي كشور بيشتر شده است .
وي مي افزايد : علاوه بر رديف هاي مصوب بودجه بايد در طراحي و اجراي پروژه هاي گوناگون اقتصادي استاني و اجتماعي اصول و نظام پدافند غيرعامل مدنظر قرار گيرد.
وي مي گويد : در كشور ما بايد سازمان مديريت بحران به عنوان يك نياز دائمي و فارغ از برآوردهاي مقطعي تهديدات احتمالي اعم از حوادث غيرمترقبه با ساير حوادث بهينه سازي شود.

رهبر معظم انقلاب نيز در سالهاي اخير در سخنان خود به مساله پدافند غيرعامل بسيار اهميت مي دهند تا حدي كه جمله اي معروف از ايشان است كه گفتند « عصر بزن در رو گذشته است » كه اگر چه اين سخن موضوعي روحيه بخش به فعالان پدافندعامل محسوب مي شود اما نشان مي دهد كه در كشور نيز فعاليت هاي فراواني براي مقابله با تهديدات دشمن انجام شده كه بسياري از آن را نمي توان مطرح ساخت زيرا اطلاع رساني درباره آن باعث آسيب پذيرشدنش مي شود.
اما در اين كشور اين مساله از آن جهت اهميت مي يابد كه قبل از اجراي طرحي به دنبال پدافند غيرعامل آن هم برويم و همانند پالايشگاه آبادان كه گفته شد هزينه هاي هنگفتي را براي فعاليت آن نپردازيم . بلكه هرگاه طرحي در كشور براي اجرا پيشنهاد مي شود ابتدا در مورد پدافند غيرعامل آن هم فكر شود و تدابير لازم در آن زمينه اتخاذ گردد.
امام خميني (ره ) نيز جمله بسيار معروفي تحت عنوان « ما مي توانيم » دارند كه در اين زمينه به خوبي مي توان از آن كمك گرفت و اگرچه ما در اين بخش نسبت به برخي از كشورهاي درجه اول عقب تر هستيم اما آنقدر هم بيگانه نيستيم كه نتوانيم خود را به سطح كشورهاي مطرح برسانيم . اين حركت راهي است كه مي توان از آن به عنوان برگ برنده حفظ دستاوردهاي توسعه اي ياد كرد تا تهديدات دشمن نتواند در هيچ زمينه اي ما را مجبور به پذيرش ذلت سازد.
پدافند غيرعامل آموزش شيوه هاي دفاعي تنها در ابعاد نظامي نيست ; بلكه هر كاري را كه بتوان در هنگام حوادث طبيعي و غيرطبيعي براي حفظ جان مردم و صيانت از امكانات و دستاوردهاي مادي و معنوي ملت انجام داد مي توان پدافند غيرعامل ناميد
دفاع غيرعامل تنها مربوط به دولت و وزارتخانه ها و سازمانها نيست اگر تك تك آحاد ملت براي حفظ دستاوردهاي توسعه اي كوشا باشند آسيب پذيري ملي در عرصه بين المللي به حداقل خواهد رسيد
طلايي نيك عضو كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس : طبق ماده 121 قانون برنامه چهارم توسعه دولت و نيروهاي مسلح با كمك ساير نهادهاي حكومتي و مشاركت مردمي موظف شدند راهبردهاي پدافند غيرعامل را محقق سازند كه در بودجه سال جاري هم 280 ميليارد تومان براي فعال شدن كميته ملي پدافند غيرعامل و انسداد مرزهاي شرقي كشور اختصاص يافته است
سردار غلامرضا جلالي رئيس سازمان پدافند غيرعامل كشور : امروزه جنگ ها از لحاظ فرم و شيوه تغيير كرده و به جنگ هاي رواني اقتصادي الكترونيكي فني و مهندسي و جنگ سايبري تبديل شده است كه در راستاي حفظ دستاوردهاي علمي و توسعه اي كشور شيوه هاي دفاع نيز مي بايست به مقتضيات روز تغيير يابد تا آسيب هاي اقتصادي اجتماعي و سياسي و نظامي به كشور به حداقل ممكن برسد