مجيد زندي
آنچه را كه ما در نظام آموزشي كم داريم تبليغ درست علم است . يعني در نظام آموزشي ما آن علمي تبليغ مي شود كه در چارچوب كتاب هاي درسي باشد و براي همان نيز امتياز و نمره قرار مي دهيم در حاليكه اين شيوه دانش آموز را از علم دور مي سازد و همانگونه كه از سالهاي اول دبستان فاصله مي گيرد فعاليت هاي آموزشي براي بسياري از دانش آموزان ما هم از سر اجبار خواهد شد كه نشان مي دهد شيوه هاي آموزشي مدارس ما با خواسته هاي علمي دانش آموزان متوازن نيست .
مدتي است كه در مدارس خصوصا در بخش ابتدايي و راهنمايي معلمان در راستاي افزايش سطح فكري و همچنين تشويق به مطالعه از دانش آموزان تحقيقاتي را مطالبه مي كنند و براي آن نمره قرار مي دهند كه چون دانش آموزان در آن باره توجيه نشدند و از علم و شيوه تحقيق و پژوهش هم بيگانه هستند كار خود را به اوليا مي سپارند و آندسته از اوليا هم كه بي سواد هستند و در اين زمينه نمي توانند كمكي به فرزندان خود نمايند براي انجام آن با دشواريهايي روبرو مي شوند.
البته اينكه نيت معلم و آموزش وپرورش در اين زمينه خير است و مي خواهند دانش آموزان را با موضوع درگير سازند في نفسه مذمون نيست اما چون اين كار عمدتا از سوي دانش آموزان انجام نمي شود و دانش آموز نمي داند چه كاري انجام مي دهد ديگر نمي توان بر آن عنوان تحقيق گذاشت . يعني وقتي اين دانش آموزان اصلا اصل مساله را درك نكردند چگونه مي توان از آنها انتظار حل مساله را داشت
تحقيق و پژوهش كاري پسنديده و البته سخت است همچنانكه از هر چند هزار نفر در هر جامعه اي دو يا سه نفر محقق و پژوهشگر مي شوند. در سطح مدرسه هم بايد معلم و مدير به خوبي از اين موضوع آگاه باشند و هم اوليا و دانش آموزان آن را به درستي هضم كنند تا در نهايت وقتي كار به دست دانش آموز مي رسد. تحقيق به عاملي براي باز شدن افق جديدي محسوب شود.
در اين خصوص خانم قاسمي مادر دانش آموز كلاس پنجم ابتدايي به گزارشگر ما مي گويد : اعتدال و ميانه روي در همه امور سفارش شده وقتي ما به مدرسه مي رفتيم والدين ما جز براي گرفتن كارنامه به مدرسه نمي آمدند اما امروزه والدين به خصوص مادران با مشكلات فراوان بچه ها روبرو هستند و اصلا خود را موظف به حل مسائل آنها مي كنند. من شخصا به همكاري با مدرسه و معلم معتقدم ولي نبايد مسئول تحقيقات و برنامه هاي كلاس او باشم . چرا يك معلم بچه ها را موظف به اجراي تحقيقي مي كند كه خود دانش آموز نمي تواند در آن هيچ دخالتي داشته باشد. چون به اندازه فهم و درك او نيست .
وي در ادامه مي گويد : درست است كه در مدرسه پسرم به آموزش كامپيوتر اقدام كرده اند. ولي يك دانش آموز كلاس پنجم چگونه مي تواند از ويروس كامپيوتر آگاهي داشته باشد تا حدي كه در مورد آن بتواند تحقيق كند شايد او از طريق كلاسهاي آموزشي مختصري بتواند ياد بگيرد اما تحقيق در اين مورد كار مقاطع بالاتر است . من ناچار شدم ابتدا به خانه دوست و آشنا سر بزنم ولي وقتي مطمئن شدم كسي نمي تواند كمكي كند از طريق يك خدمات كامپيوتري 10 صفحه مطالب اينترنت را خريداري كردم چون معلمش گفته بود كه 10 صفحه كمتر نشود . شايد باورتان نشود وقتي به خانه آوردم پسرم حتي نمي توانست آن را روخواني كند ولي معلم بدون توجه به اين مسئله نمره كامل را نه به او بلكه به زحمات و هزينه اي كه متقبل شدم داده است . من بارها به خود گفتم اگر هدف پرورش نسلي خردمند و باتفكر است كه البته و صدالبته اينگونه معلمان راه را به بيراهه رفته اند. تنها ثمره اش اين است كه دانش آموزان افرادي متكي وابسته و بدون فكر و انديشه تربيت شوند و حتي از اعتماد به نفس پاييني برخوردار مي شوند چون وقتي به پسرم مي گويم خودت مطالعه كن و بنويس مي گويد معلم به تحقيقات پيش پا افتاده من نمره اي نمي دهد.
اين مادر خسته و غمگين در ادامه مي گويد : فقط اي كاش اين مطالب به گوش معلمين و مسئولين برسد تا شايد در آينده كمي از كارها و دوندگي هاي ما را كم كنند. والا بعيد نيست كه يك روز ما به جاي بچه هايمان به مدرسه برويم . و بچه ها بيرون از كلاس به تفريح و سرگرمي مشغول شوند واقعا گناه ما چيست
خانم بابايي مادر دانش آموز كلاس سوم راهنمايي نيز در اين باره به گزارشگر ما مي گويد : من سواد آن چناني ندارم ولي مي دانم معلم بايد چيزي را از دانش آموزان بخواهد كه آنها بتوانند خودشان آن را انجام دهند. ولي متاسفانه امسال چند باري معلمش تحقيق گفت و من نسبت به كار دخترم بي اعتنا بودم اما وقتي از مدرسه مي آمد پژمرده و ناراحت بود. به زودي متوجه شدم او از كارهاي تحقيق خود نمره اي نمي گيرد. دست به كار شدم و از مادران ديگر پرس وجو كردم و فهميدم اكثر آنها مطالب را يا خريداري مي كنند و يا از دوست و آشنا كپي مي كنند و خلاصه اينكه بچه ها خود در نوشتن تحقيق دخالتي ندارند.
وي مي افزايد : راستش شوهرم يك كارگر است و درآمد آنچناني ندارد ولي توانستم آخرين تحقيق دخترم را از يكي از اقوام با هزار خواهش و تمنا بگيرم . احساس خوبي نداشتم ولي به خاطر شادي دخترم تحمل كردم . ولي دوست ندارم دوباره اين كار را انجام دهم واقعا مانده ام چه كنم
وي در ادامه مي گويد : اگر هدف از اين تحقيقات رنجاندن دل مادران بي سواد و مستضعف بود كه البته موفقيت حاصل شد. ولي اگر هدف آموزش بچه هاي ما و باسواد كردن آنهاست كه من چنين چيزي را نمي بينم . من از مسئولين مي خواهم بر كار مدارس و برنامه هاي معلمان دخالت داشته باشند تا بچه هاي ما آن قدر از درس و كلاس و تحقيق متنفر نشوند قطعا اشكال كار در شيوه و عمل معلمان است كه بايد در آن دقت نظر داشته باشند.
آقاي محمدحسين مهدوي يكي از دانش آموزان سال دوم دبيرستان نيز در اين باره مي گويد : به نظر من تحقيق نوشتن ديگر از مد افتاده . وقتي اينترنت به يك چشم بهم زدن كار ما را راه مي اندازد ديگر چرا به سراغ كتابهاي مختلف برويم و با فرصت كمي كه معلم به ما مي دهد آن را مطالعه كنيم و تحقيقي بنويسيم . اكثر دوستان من وقتي معلم تحقيقي مي خواهد يا از چندين دانش آموز فعال به طور پراكنده تقلب مي كنند تا مطالب مانند هم نباشد و يا از يك خدمات كامپيوتري كمك مي گيرند.
حذف آدرس اينترنتي و گذاشتن يك كادر زيبا به ما كمك مي كند تا معلم متوجه نشود كه مطالب از اينترنت گرفته شده حتي ترتيب مطالب را هم پس و پيش مي كنيم و خلاصه اينكه بسيار راحت تر از آنچه كه فكر كنيد به يك تحقيق جامع و كامل دست پيدا مي كنيم !
وي در ادامه مي گويد : البته تحقيق هم كمك مي كند كه نمره امتحان بالاتر رود. و هم امروز به يك پرستيژ براي معلم ها تبديل شده و خلاصه اينكه ما هدفي جز اين نمي بينيم و اكثر بچه ها هيچ رغبتي نشان نمي دهند ولي چون يك كمك نمره است ناچارند آن را انجام دهند والا ارتقا سطح دانش و فكر و فرهنگي در اين مساله ديده نمي شود و مثل بسياري از مسائل امروزي ما جنبه ظاهري دارد. و حتي بسياري از دبيران تصور مي كنند تحقيقات سطح بالا و دور از توانايي بچه ها نشانه سواد و درك بالاي آنهاست . كه آن را به رخ دبيران و كادر دفتر مي كشند و اين مسئله را ما بچه ها فهميديم نمي دانم آيا مسئولين مدرسه هم فهميده اند !
آقاي هوشمند ولي يك دانش آموز هم در اين باره مي گويد : اهميت نقش سازنده مطالعه و پژوهش بر هيچ كسي پوشيده نيست و البته در اين زمينه اعتقاد عميق داريم و بي ترديد عاملي براي رشد پويايي فرد و در نهايت جامعه مي شود اما متاسفانه عدم آگاهي بسياري از معلمان نسبت به چگونگي ايجاد رغبت و عادت به مطالعه سبب شد تا امروز يكي از مشكلات بچه ها نوشتن و ارائه تحقيق باشد. در واقع اگر بخواهيم در اين مسير گام درستي برداريم اولا بايد به آگاهيهاي وسيعي درباره شغل معلم و كار تعليم و تربيت دست يابيم . كه در آن صورت نتايج بهتري حاصل خواهد شد. يك معلم بايد بداند چگونه مي تواند به دانش آموزان كمك كند تا بتواند در آنها ايجاد انگيزه كند.
وي ادامه مي دهد : معلمان بايد در طرح يك تحقيق علاقه دانش آموزان را درنظر بگيرند و حتما در اين زمينه از آنها نظرخواهي شود چرا كه يك دانش آموز وقتي به عقايدش احترام گذاشته شود معلم و كلاس و برنامه هاي ديگر آن را دوست دارد. و در غير اين صورت انگيزه او كاهش مي يابد و در واقع فعاليت هاي آموزشي بايد به گونه اي باشد تا بچه ها احساس بهتري نسبت به آن داشته باشند و آنها را شاد و پرنشاط كند. بي ترديد تمامي اين موارد سبب مي شود تا دانش آموزان رابطه نزديك تري به معلمشان داشته باشند و جدي تر كار كنند و بهتر ياد بگيرند. و چه خوب است معلم خوب و دلسوزش او را هدايت و راهنمايي كند تا بتواند تجربه هاي جديدي كسب كند.
وي مي افزايد : ثانيا بايد هنگام ارائه تحقيق خود معلم نيز پيش از آن اين كار را انجام داده باشد تا نسبت به آن موضوع اطلاعات كافي داشته باشد و بتواند با بحث و پرسش در كلاس كمك هاي موثري به دانش آموزان بدهد مثلا 10 دقيقه آخر كلاس را براي راهنمايي و رفع اشكال اختصاص دهد تا آنها بتوانند پس از چند جلسه تحقيق خوبي را ارائه دهند.
وي در ادامه مي گويد : ارائه تحقيق اگر اصولي باشد براي بچه ها بسيار لذت بخش است چون از اين طريق به تجربه هاي زيادي مي رسند. پس خوب است براي رسيدن به اين هدف اولا در حد توانايي و فهم و درك آنها موضوعي را انتخاب كنيم و ثانيا بهتر است كار را به شكل گروهي بخواهيم تا هر كدام از اعضا گروه به سراغ يكي از منابع داده شده بروند. و بهتر است براي هر موضوع چندين منابع كه ترجيحا داخل كتابخانه مدرسه است داده شود.
وي كه خود در عرصه تحقيق و پژوهش در سطح وزارتخانه كار مي كند در ادامه مي گويد : بسياري از همكاران به همان مطلب مكتوب كفايت مي كنند و حتي به مطلب تايپ شده نمره ي بهتري مي دهند. در حاليكه اولا نوشتن تنها كافي نيست . چون بايد در توضيح بچه ها از آن موضوع خواسته شود تا هم آن دانش آموز را محك بزنند و هم به ديگر دانش آموزان كلاس اطلاعاتي داده شود. و ثانيا اين كه بچه ها بايد بفهمند كه براي خط خوش آنها ارزش قائل هستيم و بي ترديد تايپ هم اين فرصت را از بچه ها مي گيرد تا بتوانند خط خوش خود را به معرض نمايش بگذارند. و هم خانواده ها را مجبور به پرداخت هزينه اي مي كنند.
آقاي هوشمند در ادامه مي گويد : بچه ها بايد از همان ابتدا بفهمند كه براي كاري كه نكرده اند و زحمتي نكشيده اند بهايي داده نمي شود كه تا روح خودباوري خردمندي و خودساختگي در آن ها پرورش يابد. والبته در اين مسير سخت گيري بيش از حد سبب مي شود تا دانش آموز خسته و دلزده شود پس بهتر است همه چيز را از آنها عالي و بهترين طلب نكنيم بلكه توان و فهم آنها را نيز درنظر بگيريم تا هم به مهارت هاي بيشتري در زندگي دست يابند و هم افرادي نااميد و وابسته تربيت نشوند. متاسفانه بسياري از اوقات معلمان به كارهاي ويژه و خارق العاده اهميت خاصي مي دهند و آن دانش آموز را مورد تشويق و تحسين قرار مي دهند. در حاليكه با كمي دقت متوجه مي شوند كه اين كار حاصل زحمات آن دانش آموز نيست . و بالعكس نسبت به دانش آموزي كه خود زحمت كشيده و در حد توانش كاري انجام داده ارزش قائل نيستند. يادمان نرود كه رسالت معلمان به قدري سنگين است كه با يك حركت اشتباه آينده فردي را به گونه اي ديگر رقم مي زنند در حاليكه خود نسبت به آن آگاهي ندارند و همه چيز را سطحي و ظاهري و زودگذر مي پندارند.
وي در ادامه ميگويد : البته گاهي عدم آگاهي بچه ها از يك تحقيق مي تواند به او كمك كند تا راه تقلب و كپي برداري را پيش بگيرد پس بهتر است در يك بحث كوتاه راه ارائه تحقيق را به بچه ها آموخت مثلا به آنها بگويند كه هنگام مطالعه زير كلمات كليدي خط بكشند و سپس اين جملات را خلاصه نويسي كنند و از آنها چندين بار بخواند تا غلطي نداشته باشد سپس با ارائه نظرات خود تحقيق را كامل كنند. به اين صورت اين مطالب جز اندوخته علمي او در مي آيد و در هر زمان مي توان آن را ارائه كند والا تحقيقات طوطي وار در آينده هيچ كمكي به آنها نمي كنند.
اگر چه اين رويه همچنانكه در دوره ابتدايي و متوسطه با پروبال شكسته وجود دارد هنگامي كه به دوره متوسطه كه دوره ضروري تر آشنايي با تحقيق و پژوهش است كه مي رسد ضعيف و فراموش مي شود و چون در دو مقطع گذشته راهكاري غلط در پيش گرفته شده بود در دوره متوسطه دانش آموز از هر چه تحقيق و پژوهش است متنفر مي شود. چون در اين مرحله هم هيچيك از طرفها كار نقش خود را نمي شناسند.
آقاي آصفي معاون فناوري دفتر آموزش و پرورش نظري و پيش دانشگاهي وزارت آموزش و پرورش هم در اين زمينه به گزارشگر ما مي گويد : ضعف حوزه پژوهش و تحقيق در آموزش و پرورش و توجه دانش آموزش به پژوهش در برنامه درسي و آموزشي دانش آموزان به ويژه در دوره متوسطه كاملا مشهود است و تحقيقاتي هم كه در اين زمينه انجام شده اين ضعف را آشكار ساخته است . براي اينكه اين ضعف برطرف شود مي بايست مقدمات فراواني در نظام آموزش ما فراهم شود. شايد كمترين اتفاق بايد اين باشد كه كتاب هاي درسي متناسب با رويكرد تحقيق و پژوهش تدوين شود.
وي مي افزايد : برخي از كتاب هايي كه در دوره متوسطه تهيه شده اين ويژگي را دارد اما بسياري از كتاب ها كه اكنون در حوزه متوسطه در اختيار دانش آموزان قرار دارد حائز اين ويژگي نيست يعني روحيه تحقيق و پژوهش را در دانش آموزان به همراه ندارد و يا اگر دارد بسيار ضعيف است . در حاليكه نگاه پژوهشي و توسعه اين تفكر نيازمند برنامه ريزي مجددي در رابطه با درج پژوهش و تحقيق و آموزش آن به دانش آموزان در كتاب هاي درسي است كه اين كار در حوزه برنامه ريزي درسي به شدت احساس مي گردد.
وي با زمانبر معرفي كردن شكل گيري اين روحيه در دانش آموزان مي افزايد : ممكن است مجبور باشيم براي رسيدن به اين هدف هماهنگي هاي فراواني در نظام برنامه ريزي كتب درسي ايجاد كنيم يا واحدهاي درسي را در حوزه هاي متوسطه تغيير دهيم كه در بخشي به نام شوراي عالي آموزش و پرورش بايد بررسي شود و كارشناسان اظهار نظر كنند تا نظام آموزشي ما متناسب با تحقيق و پژوهش طراحي و اجرا شود.
آقاي آصفي مي افزايد : ممكن است در اين راه آن روحيه اي هم كه لازم است در معلمان باشد نداشته باشيم كه بايد براي آنها هم فرهنگ سازي صورت گيرد و تحت آموزش قرار گيرند كه اين كار يك نياز ضروري براي دانش آموزي هست كه قرار است پس از فارغ التحصيلي وارد جامعه شود بنابراين احتمال دارد نظام آموزش معلم هم در بخش هايي تغيير كند و متناسب با اين رويكرد همراه و همگام شود تا معلمين تحقيق محور بتوانند دانش آموزان را با نيازهاي جامعه آشنا سازند.
معاون فناوري دفتر آموزش و پرورش نظري و پيش دانشگاهي مي افزايد : اين كار علاوه بر فرهنگ سازي صرف وقت امكانات و بودجه خاص خود را هم مطالبه مي كند كه باز شوراي عالي آموزش و پرورش در اين زمينه بايد همت كند.
وي مي افزايد : من نمي دانم در آموزش ابتدايي و راهنمايي چه شيوه اي در دست اجرا است اما در حوزه متوسطه از سال 1382 كه متوجه اين ضعف شديم و متناسب با آن هم راهكار اجرايي در نظر گرفته شده اما به دليل گستردگي كار و به دليل اينكه ما در بخش اجرا بوديم و قرار بود آن را در سطح مدارس به مرحله اجرا درآوريم طبيعا قدرت مانور را در همه مدارس به دليل محدوديت اعتبارات نداشتيم .
آقاي آصفي ادامه مي دهد : به نظر ما اين تحقيق و پژوهش در سطح متوسطه لازم است د و تنها كاري كه به ذهن ما رسيد كه حتما " انجام دهيم اين بود كه تعدادي از دانش آموزان علاقمند به تحقيق و پژوهش را انتخاب كنيم تا افكار پژوهش محورانه خود را محقق سازند. اين دانش آموزان كساني هستند كه عليرغم ميل باطني خود به ديوار بلند مسايل و مشكلات مدرسه و كتاب هاي درسي در زمينه تحقيق و پژوهش برمي خوردند.
وي ادامه مي دهد : دفتر معاونت آموزش و پرورش نظري و پيش دانشگاهي با همكاري معاونت نظري و مهارتي با هماهنگي برخي از استانها ابتكاري به خرج دادند و مكان هايي را تحت عنوان پژوهش سراهاي دانش آموزي داير كردند كه در مناطق فعال شدند و دانش آموزاني از اين دست به پژوهش سراها مراجعه مي كنند و مورد حمايت هاي علمي فني و تجهيزاتي قرار مي گيرند و بعضا به مراكز علمي و تحقيقاتي و دانشگاهي هم معرفي شدند. تا حمايت هاي مالي و تحقيقاتي از آنها به عمل آيد.
وي مي افزايد : اگر چه نمي توان مدعي بود همه دانش آموزان دوره متوسطه در اين زمينه فعال هستند اما اگر دانش آموزي در مدرسه اي طرح تحقيقاتي ايده و فكر تحقيقاتي داشته باشد مي تواند به پژوهشسرا مراجعه كند اما راهكار اساسي اين است كه روحيه پژوهش و تحقيق در كتاب هاي درسي اعمال شود و معلمين هم با شيوه هاي اين كار آشنا باشند در غير اينصورت همانند عملكردهاي غلطي كه شما اشاره كرديد به نتيجه درست نخواهيم رسيد.
آقاي آصفي مي افزايد : دانش آموزان ما بايد از كلاس هاي درس با فعاليت هاي تحقيقي و پژوهشي آشنا شوند اما شيوه هاي اين كار يقينا مي بايست با توجه به همه جوانب پياده شود تا نتيجه بخش شود. در حاليكه اين ابزار در حوزه متوسطه فراهم نيست .
وي مي افزايد : اين مشكل حتي در بخش كنكور ما هم وجود دارد كه در كنكور فعلي و نظام پذيرش دانشجوي ما تحقيق و پژوهش جايگاهي ندارد بلكه آنچه با اهميت ميشود فراگيري « تست زدن » است كه خط مشي غلط مي باشد و بدتر از آن هم اينكه جو اشتباه كنكور نظام آموزش و پرورش را هم به دنبال خود كشانده است .
آموزش تحقيق و پژوهش و جستجوگري در علم براي دانش آموزان طرحي مناسب محسوب مي شود اما راهي كه اكنون در نظام آموزش و پرورش براي اجراي آن در نظر گرفته شده به بي راهه بردن دانش آموزان است زيرا هنوز دانش آموزان نمي دانند چه كاري انجام مي دهند
خانم قاسمي مادر يك دانش آموز : مدرسه از فرزندم كه در كلاس پنجم دبستان درس مي خواند 10 صفحه تحقيق تخصصي درباره ويروس شناسي كامپيوتر خواسته است كه چون نمي توانستيم آن را انجام دهيم مجبور شديم چنين تحقيقي را با پرداخت 10 هزار تومان از يك دفتر خدمات كامپيوتري خريداري كنيم !
هر قدر تحقيق و پژوهش در سطح مدارس ابتدايي و راهنمايي با اجبار بيشتر انجام مي شود هنگامي كه به دوره متوسطه مي رسد عليرغم ضرورت بيشتر آن با حساسيت كمتري پيگيري و حتي فراموش مي شود
آصفي معاون فناوري آموزش و پرورش نظري و پيش دانشگاهي : بسياري از كتاب هاي درسي كه اكنون در اختيار دانش آموزان قرار دارد از لحاظ تعريف درست مباني تحقيق و پژوهش بسيار ضعيف است كه لازم است علاوه بر اصلاح كتب درسي فرهنگ تحقيق و پژوهش را ابتدا نزد معلمان و پس از آن در ميان دانش آموزان ايجاد كرد