آموزه هاي ديني در رسانه ملي
مهدي پور حسين
رويكرد جديد صداوسيما در سالهاي اخير مبني بر تهيه و پخش فيلم هاي مناسبتي در ماه مبارك رمضان برگزاري اين جشنواره در سال جاري و استقبال قابل توجه مردم از آن بار ديگر جايگاه آموزه هاي ديني در رسانه ملي و نقش مثبت اين فيلم ها در رشد فرهنگ ديني مردم را در كانون توجه همگان قرار داده است .
ترديدي وجود ندارد كه هم جامعه ديني ما مشتاق چنين رويكردي در صداوسيماي جمهوري اسلامي باشد و هم مسئولان و دست اندركاران رسانه ملي تلاش هاي در خوري در اين زمينه مصروف داشته اند كه قابل تقدير و تشكر است .
البته از صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران كه حضرت امام آن را دانشگاه ناميده اند اين انتظار اينست كه در اين جهت حركت كند و هر چه بيشتر مخاطبان متدين خود را راضي نمايد. اما واقعيت اين است كه هم انتظار جامعه متدين حوزه هاي علميه مراجع معظم تقليد و رهبر معظم انقلاب از صداوسيما بيش از اين است و هم رسانه ملي تا رسيدن به وضعيت مطلوب در اين زمينه فاصله زيادي دارد. به نظر مي رسد كاستي هاي موجود به نوع نگاه دست اندركاران رسانه ملي به جايگاه آموزه هاي ديني در برنامه هاي آن برمي گردد و تا مورد تجديدنظر جدي قرار نگيرد صداوسيما نمي تواند در اين زمينه به جايگاه مطلوب خود دست يابد. به برخي از كاستي هاي مبنايي در اينجا اشاره مي شود :
1 ـ نگاه مناسبتي و بخشي نگر
مروري بر برنامه هاي صداوسيما نشان مي دهد كه سياست گذاران و مديران آن در اصل جايگاه آموزه هاي ديني در برنامه هاي صداوسيما دچار خطا مي باشند.
بايد توجه داشت كه با عنايت به شيوه زندگي امروزي و نقش فراگير صداوسيما در زندگي روزمره مردم نسبت آموزه هاي ديني با صداوسيما تنها نسبت يك رسانه با آموزه هاي ديني نيست بلكه همان نسبت دين با اجتماع است كه در فرايند سكولاريزه كردن جوامع انساني دچار چالش جدي شده است .
اسلام بر خلاف مسيحيت محصور شده در پستوهاي خانه و كليسا به عنوان يك دين كامل و جامع در سراسر زندگي انساني حضور دارد و بايد داشته باشد و هم مي تواند انسان را از گهواره تا گور اداره نمايد. اين امر بايد در دنياي سكولارزده امروز به عنوان يك راهبرد جدي در صداوسيما دنبال شود. مسولين صداوسيما بايد بگونه اي برنامه ريزي نمايند كه آموزه هاي ديني در تمامي سال و در سراسر برنامه هاي رسانه ملي چون خون و رگ ها جاري گردد. مقصود از آموزه هاي ديني تنها چند شعار مذهبي و احكام مشهور آن نيست بلكه تمامي نيكي ها چون كرامت امانت صداقت محبت شجاعت ايثار انفاق وفاي به عهد تواضع كمك واحترام به ديگران قانون گرايي و... همه و همه از آموزه هاي دين هستند كه اگر بصورت صحيح و همه جانبه در برنامه هاي صداوسيما بويژه بصورت غيرمستقيم نشان داده شوند فرهنگ ديني را در جامعه نهادينه كرده و اهداف الهي را پياده مي كند.
متاسفانه برخلاف اين راهبرد بخشي نگري و نگاه مناسبتي به مضامين ديني در برنامه هاي رسانه ملي كاملا مشهود است . گاه فيلم ها و سريال هاي بلندي در صداوسيما ساخته مي شود كه اگر حجاب نيم بند زنان هنرپيشه را از آن برداريم هيچ تفاوتي با فيلم هاي بي محتوا و غيرجهت دار كشورهاي سكولار ندارد و گاه زندگي چندين خانواده از آغاز تا فرجام در يك سريال به تصوير كشيده مي شود بدون اينكه معلوم باشد دين در زندگي آنان چه نقشي دارد. در مقابل در ايام و مناسبت خاص آنچنان به اصطلاح پمپاژ معنويت مي شود كه بيننده را منزجر مي كند. اين امر اختصاص به ماه مبارك رمضان ندارد كه رويكرد جديد رسانه ملي تلقي شده است بلكه عزاداري هاي پرحجم در تمامي شبكه هاي صداوسيما در ماه محرم سخنرانيهاي مستقيم و برنامه هاي كليشه اي بي روح و غيرجذاب در ايام شهادت ائمه اطهار(ع ) در تمامي شبانه روز گواه اين مساله است . در حالي كه به عنوان مثال امام حسين (ع ) آموزه ها رفتار و كردار او در طول سال در فيلم ها سريال ها و برنامه هاي ديگر حضور جدي ندارد. در چند روز محرم بگونه اي افراطي آن هم بصورت غيرجذاب و كم محتوا به آن پرداخته مي شود. در مقابل در حالي كه شيوه برخورد با وسوسه هاي شيطان كه همواره در كمين انسان ها است در برنامه هاي صداوسيما جايگاه ندارد و با فرارسيدن ماه مبارك رمضان به يك باره سروكله آن پيدا شده نه تنها با وسوسه بلكه با خبرهاي غيبي و اعمال سلطه گرانه همه متدينان را تحت تسخير خود درمي آورد!
فاجعه آن كه در موارد فراوان برنامه هاي رسانه ملي همديگر را خنثي مي كنند. در حالي كه با پيروزي از الگوهاي توسعه غربي رفاه زدگي تجمل گرايي و انباشت سرمايه به عنوان يك ارزش تلقي شده فردگرايي ترويج مي شود در ماه رمضان همگان به انفاق و كمك به ديگران دعوت مي شوند. يا در حالي كه فقر و محروميت عده اي از مردم و حتي ساده زيستي اكثريت جامعه در هيچ فيلم و سريال جايگاهي ندارد در مقطعي خاص آنچنان در اين زمينه بزرگ نمايي مي شود كه اشك همه را درمي آورد! هنگامي كه مثلا در تبليغات سطحي به حجاب يا امربه معروف توصيه مي شود در فيلم ها معمولا افراد با منزلت اجتماعي بالا بي اعتنا به حجاب بوده افراد دون پايه با حجاب كامل ظاهر مي شوند و يا امربه معروف و نهي ازمنكر به عنوان بستر اجراي تمامي معارف دين هيچ جايگاهي در زندگي مردم ندارد.
خلاصه آنكه صرف نظر از تبليغات سطحي و مقطعي رسانه ملي دين در فرايند برنامه سازي صداوسيما در حاشيه قرار دارد نه در متن و اين حاكي از نگاه مناسبتي و بخشي نگر مسئولان اين نهاد به آموزه هاي دين مي باشد.
2 ـ سطحي نگري بجاي عمق گرايي
يكي از پرسش هاي اساسي كه در سده هاي اخير فكر اصلاح گران اجتماعي مسلمان را به خود مشغول داشته اين بود كه علل عقب ماندگي جوامع اسلامي در چيست عده اي از خود باختگان بي هويت چنين تبليغ كرده اند كه دين گرايي و اعتقادات مذهبي مخدر بوده و مانع پيشرفت كشورهاي مسلمان شده است . لذا برخي از آنان در تاريخ معاصر ايران پيشنهاد داده اند براي درك پيشرفت هاي دنياي مدرن بايد از آموزه هاي دين دست كشيده بجاي آن از فرق سر تا نوك پا غربي شويم . در مقابل عده اي از احياگران و در راس آنان حضرت امام خميني (ره ) بر اين نظريه پاي فشرده اند كه آنچه بنام دين ملت ها را از تكامل و پيشرفت بازداشته چيزي جز نام دين و ظاهرگرايي ديني نبوده است . به دين واقعي با محتواي اصيل و حيات بخش عمل نشده تا در لواي آن پيشرفت حاصل آيد. به تعبير حضرت امام : « معاويه هم داد مي كرد اسلام ! نماز جماعت هم مي رفت مي خواند امام جماعت هم بود. خلفاي بني العباس هم بعضي شان از فضلا و علما بودند و بعضي شان ـ يا همه شان ـ هم نماز جماعت مي خواندند و آداب صوري را عمل مي كردند لكن محتواي اسلام را اينها محتواي قرآن را اينها مي خواستند تهي كنند ... بله اسلام اما الفاظ فقط ! ديگر از حد لفظ نرود به محتوا » (1 )
اين قاعده در بسياري از كشورهايي كه پسوند اسلامي را يدك مي كشند جاري است بلكه از ديدگاه حضرت امام در سده هاي اخير اين يك توطئه استعماري بود كه « مي خواستند قشر اسلام را ـ صورتش را نگه دارند و ماها مشغول به همين صورت ها باشيم و محتوا نباشد در كار » (2 )
امام و ياران وفادارش در وانفساي تحجر و ظاهرگرايي ديني با مجاهده طاقت فرسا و تحمل زندان و شكنجه و تقديم هزاران شهيد مردم ما را از اين مرحله عبور داده طعم شيرين اسلام محمدي (ص ) را به ما چشانده اند. اما اين بدان معنا نيست كه خطر اسلام ظاهربين سطحي نگر و مقدس مآب تمام شده است هستند كساني كه دائما در تلاشند چهره نوراني و معقول اسلام را مخدوش كرده با سرگرم كردن مردم به برخي ظواهر كم اهميت آنان را از محتواي اصلي دين باز دارند.
مسئولان رسانه ملي نبايد در اين دام گرفتار شده با دامن زدن به برخي امور ظاهري و گاه بي مبنا خوشحال باشند كه حجم زيادي از برنامه هاي خود را به امور ديني اختصاص داده به وظيفه خود عمل كرده اند. زماني دعاها زيارت عزاداري مداحي اعتكاف و جمكران رفتن اثربخش خواهد بود كه آحاد مردم را به خدا نزديك روابط اجتماعي را اصلاح پيشرفت تكامل و توسعه همه جانبه كشور را تضمين و آخرت همگان را آباد نمايد. سرگرم كردن مردم به برخي ظواهر ديني كميت گرايي در امور مذهبي و بزرگ كردن غيرواقعي برخي از مظاهر شعائر و اماكن سودي ندارد كه هيچ خداي نكرده در درازمدت مردم به ويژه جوانان را از دين گريزان مي كند.
گاه برنامه هايي از صدا و سيما در مقاطعي خاص بويژه در عزاداري ها و مداحي ها و آنچه كه مربوط به صاحب الامر امام زمان (عج ) است از سطح نگري و ظاهرگرايي ديني فراتر رفته به خرافه گرايي دامن مي زند. بيان خواب و خيال و موهوماتي كه پايه و اساس نداشته و با عقلانيت اسلام سازگاري ندارد از زبان كساني كه از مايه هاي ديني بي بهره اند و معمولا نان شهرتي را مي خورند كه توسط رسانه ملي فراهم آمده است جز تخريب اعتقادات مردم فهيم و عاقل كاركرد ديگري ندارد.
صدا و سيما جمهوري اسلامي نه تنها نبايد اين نگاه به دين را تقويت كند بلكه بايد بصورت ريشه اي و اصولي به عنوان يك وظيفه واجب با آن مبارزه كند اگر چه به قول حضرت امام « راه مبارزه با اسلام آمريكايي از پيچيدگي خاصي برخوردار است » با اين حال « تمامي زواياي آن بايد براي مسلمانان پا برهنه روشن گردد كه متاسفانه هنوز براي بسياري از ملتهاي اسلامي مرز بين « اسلام آمريكايي » و « اسلام ناب محمدي » و اسلام پابرهنگان و محرومان و اسلام مقدس نماهاي متحجر و سرمايه داران خدانشناس و مرفهين بي درد كاملا مشخص نشده است و روشن ساختن اين حقيقت كه ممكن نيست در يك مكتب و در يك آيين دو فكر متضاد و رو در رو وجود داشته باشد از واجبات سياسي بسيار مهمي است » (3 )
3 ـ مخاطب محوري بجاي حق گرايي
به نظر مي رسد در دوره اخير مديريت صدا و سيما مديران رسانه ملي رضايت مخاطبان را در اولويت اول قرار داده اند. اين امر تاجايي كه باعث شود پيامهاي اعتقادي اخلاقي و فرهنگي بصورت هنرمندانه جذاب و باورپذير به مخاطبان منتقل شود حركتي صحيح و اصولي است اما اگر بگونه اي باشد كه جاذبه بر محتوا و مخاطب بر حق غلبه نمايد غيرمطلوب خواهد بود اين مساله در امور ديني و مذهبي و اخلاقي كه معمولا از اصول ثابتي پيروي مي نمايند نه تنها مطلوب نيست بلكه مضر و مخرب نيز مي باشد. ايجاد سرگرمي و جذابيت با مضامين ديني از ظرافت خاصي برخوردار است كه ظاهرا برخي از تهيه كنندگان برنامه هاي صدا و سيما از آن بي بهره اند. نمونه آن جشنواره فيلم هاي ماه مبارك رمضان امسال است . يكي از مديران صدا و سيما اعلام كرده بود : « مسئولان سيما امسال در برنامه هاي مناسبتي ماه رمضان تلاش خواهند كرد تا عنصر « شادابي » را در كل برنامه ها به وجود بياورند و سيما حضور پررنگ تري در سفره معنوي مخاطبان داشته باشد » (4 ) اين شادابي گرايي در برنامه هاي معنوي باعث شده بود كه صرف نظر از فيلم هاي « اغما » و « ميوه ممنوعه » كه متدينان در آن ها بشكل افراطي ضعيف النفس نشان داده شده اند در « يك وجب خاك » يك عنصر ساده لوح بي خرد و بي دست و پا به عنوان يك فرد متدين نيكوكار و نوع دوست ظاهر شود تا احتمالا با حركات ساده لوحانه او مدتي خنده بر لبان مخاطبان ظاهر شود و آنان را پاي تلويزيون نگه دارد!
رسانه ملي به عنوان يك دانشگاه تمام عيار ديني بايد با اصولگرايي معقولانه و درك صحيح از مباني اسلامي افكار مخاطبان خود را شكل دهد و در اين راستا از ديدگاه علما دين صاحب نظران كارشناسان خبره و البته از هنرمندان چيره دست بهره گيرد نه اينكه جذابيت شادابي و گاه لردگي را بگونه اي اصالت ببخشد كه بر اصول مسلم و پذيرفته شده نيز غلبه نمايد. علاوه آنكه مسئولان صدا و سيما قطعا توجه دارند كه باوضعيت انحصاري كه رسانه ملي در كشور ما دارد و با شرايط اجتماعي موجود طبيعتا مخاطبان آنها بويژه در ماه مبارك رمضان و پس از افطار فراوان باشند و اين فراواني البته با رضايتمندي مخاطب متفاوت است ضمن اينكه نظرسنجي هاي صدا و سيما نبايد صرفا در « كرده ها » ي رسانه ملي منحصر شود بلكه مطالبات مردم در « نكرده ها » نيز از اهميت بسزايي برخوردار است .
راه حل
يكي از كارهاي بايسته كه در مديريت گذشته صدا و سيما صورت تحقق يافته تاسيس مركز پژوهش هاي اسلامي در قم مي باشد. اگر چه اين مركز چه به لحاظ ساختاري و چه به جهت نيروي انساني كه اكثريت آنان از طلاب جوان و كم تجربه مي باشند رنج مي برد با اين حال در صورتي كه اشكالات موجود بر طرف شود مي تواند حلقه واسطه مناسبي بين علما فضلا و صاحب نظران حوزه و صدا و سيما باشد. از اين رو لازم است كه :
اولا اين مركز به جهت ساختاري تقويت شده مورد عنايت ويژه مديريت بالاي صدا و سيما قرار گيرد.
ثانيا بايد در كادر كارشناسي آن تجديد نظر صورت گرفته ارتباط آن با علما و فضلاي خوش فكر و انقلابي بيشتر گردد.
ثالثا برنامه هاي مذهبي رسانه ملي سخنرانان بويژه مداحان و محتوي اشعار آنان از سوي اين مركز و توسط كارشناسان واقعي مورد بررسي قرار گرفته از كارهاي سليقه اي رابطه محوري و الگوسازي هاي بي مورد جلوگيري شود.
رابعا ترتيبي اتخاذ گردد تا معارف اصيل و گمنام ديني بصورت لطيف ظريف و غيرمستقيم در تمامي برنامه هاي صدا و سيما گنجانده شوند.
ــــــــــــــــ
پاورقي :
1 ـ صحيفه امام ج 8 ص 12
2 ـ همان
3 ـ همان ج 21 ص 120
4 ـ جام جم 86 6 22
از صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران كه حضرت امام آن را دانشگاه ناميده اند انتظار اين است كه در اين جهت هر چه بيشتر مخاطبان متدين خود را راضي نمايد اما واقعيت اين است كه رسانه ملي تا رسيدن به وضعيت مطلوب فاصله زيادي دارد
بايد توجه داشت كه با عنايت به شيوه زندگي امروزي و نقش فراگير صدا و سيما در زندگي روزمره مردم نسبت آموزه هاي ديني با صدا و سيما نسبت يك رسانه با آموزه هاي ديني نيست بلكه همان نسبت دين با اجتماع است كه در فرايند سكولاريزه كردن جوامع انساني دچار چالش جدي شده است
مسئولين صدا و سيما بايد بگونه اي برنامه ريزي نمايند كه آموزه هاي ديني در تمامي سال و در سراسر برنامه هاي رسانه ملي چون خون و رگ ها جاري گردد
خلاصه آنكه صرف نظر از تبليغات سطحي و مقطعي رسانه ملي دين در فرايند برنامه سازي صدا و سيما در حاشيه قرار دارد نه در متن . و اين حاكي از نگاه مناسبتي و بخشي نگر مسئولان اين نهاد به آموزه هاي دين ميباشد
حضرت امام خميني بر اين نظريه پاي فشرده اند كه آنچه بنام دين ملت ها را از تكامل و پيشرفت باز داشته چيزي جز نام دين و ظاهرگرايي ديني نبوده است . به دين واقعي با محتواي اصيل و حيات بخش عمل نشده تا در لواي آن پيشرفت حاصل آيد
امام و ياران وفادارش در وانفساي تحجر و ظاهرگرايي ديني با مجاهده طاقت فرسا و تحمل زندان و شكنجه و تقديم هزاران شهيد مردم ما را از اين مرحله عبور داده طعم شيرين اسلام محمدي (ص ) را به ما چشانده اند. اما اين بدان معنا نيست كه خطر اسلام ظاهر بين سطحي نگر و مقدس مآب تمام شده است هستند كساني كه دائما در تلاشند چهره نوراني و معقول اسلام را مخدوش كرده با سرگرم كردن مردم به برخي ظواهر كم اهميت آنان را از محتواي اصلي دين باز دارند
سرگرم كردن مردم به برخي ظواهر ديني كميت گرايي در امور مذهبي و بزرگ كردن غير واقعي برخي از مظاهر شعائر و اماكن سودي ندارد كه هيچ خداي نكرده در دراز مدت مردم به ويژه جوانان را از دين گريزان ميكند
بيان خواب و خيال و موهوماتي كه پايه و اساس نداشته و با عقلانيت اسلام سازگاري ندارد از زبان كساني كه از مايه هاي ديني بي بهره اند و معمولا نان شهرتي را مي خورند كه توسط رسانه ملي فراهم آمده است جز تخريب اعتقادات مردم فهيم و عاقل كاركرد ديگري ندارد
رسانه ملي به عنوان يك دانشگاه تمام عيار ديني بايد با اصولگرايي معقولانه و درك صحيح از مباني اسلامي افكار مخاطبان خود را شكل دهد و در اين راستا از ديدگاه علما دين صاحب نظران كارشناسان خبره و البته از هنرمندان چيره دست بهره گيرد نه اينكه جذابيت شادابي و گاه لردگي را بگونه اي اصالت ببخشد كه بر اصول مسلم و پذيرفته شده نيز غلبه نمايد
