مجيد زندي
وقتي با دانشجوي جواني درباره شغل آينده اش صحبت مي كردم مي گفت : « بيكاري » ! واژه اي كه سرشار از ياس و نااميدي بود. آنگاه كه او را از اين نااميدي برحذر مي داشتم مي گفت : شغل در كشور ما همانند تكه ناني نذري است كه آن را در ميان جمع صدنفر قرار مي دهند و احتمال اينكه اين شغل به من برسد همانند قضا و قدر و سرنوشت خواهد بود چرا كه هميشه 99 نفر ديگر سعي و تلاش بيشتر و يا با واسطه يا ارتباط و سفارش و پول و... زودتر از من به هدف خواهند رسيد و نااميدي من چندان هم نامربوط نيست زيرا با سرگذشت بسياري ديگر از جوانان كه من آنها را مي شناسم يك شكل است .
اين نگاه همچنانكه كه گفتيم اگرچه با ياس و نااميدي همراه است اما به هر حال بخش بزرگي از افراد جامعه را در خود جاي داده است چرا كه بيكاري جوانان خصوصا جوانان تحصيل كرده امروزه يكي از دردهاي غيرقابل درمان بسياري از خانواده هاي داراي فرزند جوان شده است كه هر روز در به در به دنبال شغل مي گردند اما نمي يابند و همانند دانشجوي فوق چاره اي جز بيان واژه هاي ياس آلود ندارند.
وقتي چنين مواردي را كه در كشور ما فراوان ديده مي شود در كنار تبليغات امكان ايجاد سالانه يك ميليون و 200 هزار شغل در كشور قرار مي دهيم . درمي مانيم كه كداميك واقعيت دارد اگر به ايجاد چنين حجم شغلي هم اميدوار باشيم ورودي بيكاران آنقدر فراوان هستند كه تعداد شغل دائم ايجاد شده هنوز به گرد بيكاران هم نمي رسد چرا كه بالغ بر يك سوم جمعيت كشورما جوان هستند و طبيعتا به دنبال شغل مسكن و حل مساله ازدواج مي باشند و عجيب اينكه به يقين مي توان مطرح كرد كه اكنون حل مشكلات سياسي و اجتماعي كشور نيز به حل مساله اشتغال جوانان گره خورده است ولي چرا هنوز نتوانسته ايم در اين مسير به راه حل غيرمقطعي برسيم تاكنون به سئوال اساسي و غيرقابل حل تصميم گيران اقتصادي كشور تبديل شده است .
در اين ميان بسياري از كارشناسان ايجاد مشاغل نوين را راهكار مناسبي براي اشتغال جوانان مطرح مي سازند اما درد مزمن جامعه ما اين است كه قبل از كشف مشاغلي جديد كالاهاي ساخته شده خارجي مشاغل جديد وارد بازار ايران مي شود! كه جوان ايراني هنوز فرصت توليد محصول وطني را بدست نياورده است . به همين دليل خصوصا به جهت آنكه چشم انداز ايجاد مشاغل جديد در كشور ما با نيازهاي روز دنيا و حتي جامعه خود عقب تر است بسياري از مشاغل جديد در ايران همان مشاغل قديمي شده كشورهاي ديگر خصوصا كشوري همانند چين مي شود كه كالاهاي خود را در سطحي وسيع به ايران هم صادر كرده است .
نمونه اي از اين دست مي توان به توليد اسباب بازي مطرح خودروي سمند ساخت كشور چين و توزيع گسترده آن در سطح كشور اشاره كرد كه عليرغم طراحي اصلي خودروي سمند در ايران و عنوان خودروي ملي مدل اسباب بازي خودروي سمند ساخت كاشفان مشاغل جديد چين مي شود و بازار كشور را اشباع مي سازد!
به هر حال نسل جديد شغل جديد مي خواهد و امروزه مشاغلي همچون ندافي و پنبه زني و آب حوضي و پخش آب و بسياري از دوره گردي هاي قديم و كارمندي ادارات پست و تلگرافخانه و ... قادر نخواهد بود جمعيت 3 ميليوني و 5 ميليوني جوانان جوياي كار را برآورده سازد چرا كه به مدد رشد علم و تكنولوژي و ايجاد مشاغل جديد در جهان مشاغل نو هم بايد با همت مراكز علمي و پژوهشي و دانشگاهي كشور با همان سرعت شناسايي و براي ايجاد آن برنامه و پيشنهاد و در دستگاههاي دولتي نيز همت كمك به ايجاد آن در سريعترين فرصت فراهم شود.
در اين عرصه همچنانكه اشاره شد كوچكترين درنگي بازار را در اختيار جويندگان مشاغل جديد در دنياي پررقابت خواهد داد و دست جوانان جوياي كار ايراني يا خالي مي ماند و يا اگر با تاخير به آن كار باز شود ديگر مشتري خاصي دربازار مصرف داخلي و خارجي نخواهد داشت و در آن صورت عليرغم صرف سرمايه و دانش و وقت سودي عايد فرد و كشور نخواهد شد و همانند بسياري از مشاغل جديد ايجاد شده در كشور بزودي به واسطه عدم سوددهي با ورشكستگي بانيان آن شغل جوانان ديگري به خيل بيكاران اين مرز وبوم اضافه مي شود.
امروز در دنيا اشغال نوين با ايجاد كارگاههاي كوچك كارآفريني جايگاه اول ايجاد شغل را در سطح كشورهاي توسعه يافته و يا در حال توسعه اما موفق به خود اختصاص داده است زيرا هر فناوري جديدي كه در سطح دنيا بدست مي آيد خود بستر مناسبي براي ايجاد اشتغال جديد خواهد شد و هر كشوري كه بتواند اين فناوريهاي جديد را در اختيار مردم قرار دهد گوي سبقت را در بازار كار و توليد از ديگران خواهد ربود.
در اين عرصه كشور هند با توسعه صنعت الكترونيك كامپيوتر و مخابرات آنچنان زيرمجموعه هاي كوچك بازار كار براي توليد لوازم و تجهيزات سخت افزاري رايانه ايجاد كرده كه اكنون جزو كشورهاي پيشرو در اين عرصه شناخته مي شود چرا كه با شناسايي دقيق نيازهاي آينده بازارهاي جهاني و رصد كردن موفق نيازهاي جوانان خود به اين موفقيت بزرگ رسيده است و چون جوانان ذاتا نوطلب و نوخواه هستند به خوبي به اين عرصه نفوذ كردند و از اشتغال نوين به شكل طبيعي استقبال كردند.
در كشور ما هم چاره اي جز اين رصد كردن درست كارآفريني از سوي دستگاههاي متولي نيست در غيراينصورت همچنانكه تجربه هاي فراواني هم به دست آورده ايم طرح هاي به اصطلاح ضربتي براي اشتغالزايي با تزريق پول نفت راه نجاتي محسوب نمي شود كما اينكه طرح هاي سابق با شكست خود اكنون تنها كار آفرينان بيكار و ورشكسته را در جامعه افزايش داده كه با فرض اين شكست ها به درستي مي توان در آمارهاي اعلام شده براي يك رقمي شدن درصد بيكاري شك كرد.
به هر حال هر قدر در اين زمينه به دنبال راه حل دقيق تر بگرديم باز هم كم است زيرا اگر انتخاب راه عليرغم طولاني شدن مدت تحقيق به درستي شناخته شود به مراتب بهتر از آن است كه با چشمي بسته و بدون چشم انداز درست در عرصه هاي توليدي جوانان را مشغول سازيم كه پس از مدتي نه تنها از كار ورشكست مي شوند كه همچون بسياري از جوانان ما از آينده خود هم مايوس و نااميد خواهند شد.
در زمينه جستجوي راههاي جديد براي كارآفريني در كشور دكترتقي آزادارمكي استاد جامعه شناسي دانشگاه تهران در گفت وگو با گزارشگر ما مي گويد : اينكه جامعه ايران مدرن شده و ساختار جديد سياسي اقتصادي و فرهنگي يافته و فناوري و رسانه ها هم نقش جديدي در جامعه ايران كسب كرده اند خود گواه روشني است كه نيازهاي مردم و به تبع آن مشاغل موردنياز هم عوض شده و نمي توان با مشاغل قديمي نيازهاي اشتغالزايي جوانان را برآورده كرد و مشاغل جديدي در حوزه فعاليت هاي اجتماعي و اقتصادي ايران امروز از قبيل فعاليت هاي الكترونيكي فرهنگي خدماتي و سياسي پديد آمده است .
وي مي افزايد : به عنوان نمونه در گذشته مراكز توليد تكثير و توزيع فيلم و سي دي اصلا وجود نداشتند اما امروز ايجاد شدند اما آنچه كه من بر آن اصرار دارم اين است كه جامعه ايراني مي تواند با كارهاي خدماتي بر بحران اشتغال فائق آيد و همينكه مي بينم فعاليت هاي صنعتي و كشاورزي هم در كشور ما خدماتي شده آن را به فال نيك مي گيرم .
وي ادامه مي دهد : چون جامعه ما جوان است بحث اشتغالزايي براي جوانان نيازمند تحقيق و پژوهش فراواني است زيرا با نگاه بسته كماكان به جايي نخواهيم رسيد. مهم تر اينكه كارهاي مجريان هنوز در اين عرصه شفاف نيست و توضيح واضحي درباره آن داده نشده است .
دكترآزاد ارمكي ادامه مي دهد : بزرگترين عيب اين است كه مسئولان ندانند نياز جامعه چيست و چون سرمايه در دست آنهاست مي خواهند آن را در جايي هزينه كنند كه نياز مردم نيست و اين خود بزرگترين عيب محسوب مي شود و اين همان دعواي دانش و علم و دولت است كه در كشور ما مي توان آن را ديد.
وي مي گويد : به عنوان نمونه اي ديگر جامعه نياز به كارگر دارد اما دانشگاههاي ما كارمند پرورش مي دهند در حاليكه در اين عرصه به وضعيت بازار با آن جايگاه بسيار مهمش در اقتصاد ايران نظري نداريم .
استاد جامعه شناسي ادامه مي دهد : در حوزه كشاورزي و صنعت هم اگرچه مي خواهيم حتي كشاورزي را به سمت صنعتي شدن سوق دهيم جامعه راه خدماتي كردن آن را در پيش گرفته است كه از كنار آن بي تفاوت مي گذريم در حاليكه اكنون در كشور ما مشاغل خدماتي حتي بر مشاغل صنعتي و كشاورزي هم سلطه پيدا كرده است .
وي مي افزايد : مشكل ما اين است كه اگر توليد كننده هم باشيم در زمينه بازاريابي مشكل داريم در حاليكه اين بازاريابي كاري خدماتي است كه مي تواند عرصه اشتغال را در كشور رونق دهد. اگرچه در ظاهر با آن مخالفت مي شود اما در باطن اين روند مي خواهد خود را به عنوان يك راه حل غيردولتي براي تحول در بنيان هاي اشتغالزايي تحميل كند كه به نظر من حركت مناسبي محسوب خواهد شد.
دكترآزادارمكي ادامه مي دهد : در اين نگاه يكي كارگاه اقتصادي و توليدي كوچك و ديگري مغازه مهم خواهد بود متاسفانه در كشور ما در شهر بزرگي به نام تهران همه در صدد فروش چيزي هستند نه در پي توليد چيزي !
وي مي افزايد : يكي ديگر از ضعف هاي ما حركت هاي انفرادي حتي در عرصه خدمات است تا حدي كه سعي مي كنيم توليدات خود را انحصاري معرفي كنيم و اجازه ندهيم شعبه اي مشابه ما و با همكاري هم موادي غذايي شيرين و حتي كتاب توليد كنيم . كه اين هم نگاهي سنتي به كارهاي خدماتي محسوب مي شود كه فعاليت زنجيرواري را نمي پذيرد و فروشگاههاي موفق مي خواهند چنين تبليغ كنند كه شعبه ندارند!
وي مي افزايد : مشكل ديگر مشاغل در كشور ما خانوادگي شدن آن است تا حدي كه در يك كارگاه كوچك اعضا خانواده و فاميل با ذوق سليقه مختلف با هم جمع مي شوند و حتي در نظام اداري ايراني هم اين نقيصه وجود دارد كه بجاي جذب اهل فن فاميل و طايفه را جذب مي كنند و مشاغل اداري هم در كشور ما فاميلي شده است . كافي است براي تحقيق به برخي از ادارات و سازمانها مراجعه كنيد و ببينيد تا چه حد از كاركنانش به دليل ارتباطات فاميلي از يك طايفه و فاميل و شهروروستا هستند!
وي مي افزايد : در چنين وضعيتي است كه مي بينيم مشاغل ايراني بيشتر مشاغل غيرصنعتي و كشاورزي يا همان خدماتي است و مشاغل جديد به صورت خدماتي شكل گرفته است و همچنانكه گفتم حتي فعاليت هاي صنعتي و كشاورزي را با فشار به سمت مشاغل خدماتي سوق مي دهد.
دكترآزادارمكي مي گويد : حال كه بافت اجتماعي جامعه ما اينگونه است چاره اي نداريم كه فعاليت هاي خدماتي خود را جهاني سازيم و انرژي جوانان را در اين عرصه به كار بگيريم تا اول نيازهاي جهاني را بشناسيم و پس از شناخت آن در پي توليد باشيم و توليد بدون شناخت نيازها همچنانكه تاكنون به جايي نرسيد در آينده هم نخواهد رسيد.
در اين زمينه آقاي ايرج نديمي نايب رئيس كميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي هم مي گويد : در مورد مشاغل نوين تناسب زماني و مكاني توليد آن توجه به نياز مشتري اهميت دادن به نوع توليد هزينه آن قيمت تمام شده خدمات پس از فروش بازارهاي داخلي و خارجي آن مهم است . اينكه در كشور ما استراتژي و نشانه گذاري دقيقي درباره آنها نشده است تا حدي كه توليدكننده ما هنوز نمي داند توليدش را براي داخل مي خواهد يا در سطح جهان
وي مي افزايد : نه تنها در زمينه مشاغل جديد كه حتي در زمينه مشاغل سنتي ما يك ضعف اساسي وجود دارد كه چندان مشتري مدار نيستم بلكه مي گوئيم ما با هنر خود اين كالا را توليد مي كنيم و اين مصرف كننده است كه بايد خود را با ذائقه توليد ما هماهنگ سازد در حاليكه در دنيا اين مساله بر عكس است . ثانيا اينكه چندان در زمينه مشاغل نوين براي استفاده از فناوري نوين متبحر نيستم و ثالثا اينكه در تقسيم بازار نيز به درستي تعريف نمي كنيم كه چه سودي براي توليدكننده و چه سودي براي بازارياب داخلي و خارجي منظور شود.
آقاي نديمي ادامه مي دهد : اين ضعف را البته بايد به درآمدهاي ارزي حاكي از فروش نفت هم مربوط ساخت ; چرا كه واردات در كشور ما متناسب با درآمدهاي نفتي است و فضاي توليد به نحوي آزاد نيست كه به دنبال آزادي فكركردن درباره توليد بهتر باشد زيرا هر لحظه ممكن است بخاطر برخي مسايل سياسي و اقتصادي توليد يا واردات دچار تغيير و تحول اساسي شود در حاليكه ثبات مي تواند در سلامت توليد حفظ بازار و كشف بازارهاي جديد موثر باشد. بنابراين تا نتوانيم سياست هاي كلان را هم با روزآمدي مشاغل نوين هماهنگ كنيم قادر نخواهيم بود به هدف اساسي خود برسيم و اين شرايط آنقدر خطرناك است كه نه تنها مي تواند دست ما را از بازارهاي جهاني كوتاه كند و بدتر از آن اينكه بازارهاي داخلي را نيز به اجبار در اختيار توليد خارجي قرار خواهيم داد.
عضو كميسيون اقتصادي مجلس شوراي اسلامي درباره تعريف وظايف و رصدكردن اين هماهنگي ها هم مي گويد : در اين عرصه دستگاههاي دولتي خصوص توليدي و تجاري توامان وظيفه دارند. زيرا امروز به دليل رشد صنعت ارتباطات و رايانه به آساني مي توان نيازهاي روز ساير ملل را هم شناسايي كرد. پس مشكل توليد ما شناسايي نيازهاي روز مردم در سطح جهان نسبت بلكه آنچه كه مادر آن زمينه دچار مشكل هستيم اين است متولي شناخته شده اي براي رصدكردن نيازها و معرفي و حمايت آن به توليدكننده و صادركننده نداريم يعني هنوز نمي دانيم وزارت صنايع يا وزارت بازرگاني موظف به شناسايي نيازها و معرفي آن به توليدكننده است و هنوز هم نمي دانيم هماهنگي توليد و صادرات برعهده چه وزارتخانه و سازماني است و جايگاه تعرفه ها در صدور و ورود كالا چه هدف بلندمدتي را مدنظر دارد
آقاي نديمي مي گويد : مشكل ما در سازمان توليد هم هست كه هيچكدام با هم هماهنگ نيستند كه در مجموع سبب شده هر روز هم كه مشاغل جديد دردنيا مطرح مي شود ما بدون استفاده كامل از آن در توليد و اشتغال زايي آن را كهنه كنيم .
نايب رئيس كميسيون اقتصادي مجلس درباره آمارهاي اعلام شده مبني بر كاهش بيكاري و يك رقمي شدن نرخ آن در كشور هم مي گويد : برخي از اين آمارها فصلي است و نمي تواند براي همه سال شناسايي افراد بيكار كارايي لازم را داشته باشد. ممكن است فردي در سال در دو ماه به كاري مشغول باشد اما بقيه ماهها بيكار است اما آمار را هنگامي مي گيرند كه فصل كار و فعاليت كشاورزي و ساخت وساز و غيره است كه يقينا اينگونه آمارها راهگشا نخواهد بود.
آقاي نديمي ادامه مي دهد : البته ممكن است برخي از اين آمارها هم در قالب هاي علمي گرفته شود كه صرفا براي مراكز و سازمانهاي بين المللي و جذب سرمايه گذاريهاي خارجي مهم است و متوليان مسئول نبايد خود را با اين آمارها دلخوش سازند زيرا درآمد قابل توجه براي گذران زندگي سالم و در رفاه بودن موضوع مهمي است كه نمي توان در بررسي هاي آماري از آن غافل ماند.
وي ادامه مي دهد : موضوع ديگري كه فريبنده است ارائه آمار از ميزان اعتبارات بانكي براي سرشماري كارآفرين است زيرا هر طرح اشتغالزايي به معناي ايجاد شغل نيست زيرا تحقق اشتغال واقعي در زمانهاي مختلف اهميت دارد زيرا بعضا در مورد طرحي اعلام مي شود كه 20 شغل ايجاد مي كند اما اين 20 شغل در يك مرحله نيست بلكه در مراحل مختلف خواهد بود كه يك فرد مي تواند در چند مرحله از كار مشغول باشد نه چند فرد در يك زمان . كه اگر همه اينها مدنظر قرار گيرد يقينا خروجي آمارهاي ما هم متفاوت خواهد شد.

به هر حال شناسايي ظرفيت هاي جديد در قالب مشاغل نوين و آينده دار بايد به درستي در نقشه راه اشتغال كشور گنجانيده شود اگرچه مي توان مدعي بود كه ما هنوز هم از ظرفيت اشتغال سنتي به ويژه صنايع دستي كشور خود هم به درستي استفاده نكرده ايم و به صرف اينكه آنها را قديمي مي دانيم قادر نبوديم جوانان را به آن سمت جذب كنيم كه بايد اعتراف كرد اين رويه نيز خود يك شكست محسوب مي شود. صنايع دستي ممتازي كه با دوري جوانان ما از آن در ساير كشورها در حدي گسترده توليد مي شود و به نام صنايع دستي ايران به بازارهاي جهاني صادر مي گردد! صنعت فرش و گليم پارچه و ساير صنايع دستي نمونه بارزي از عدم تقويت فرهنگي و بازاريابي براي رونق توليد بومي است كه مي تواند حتي با ادغام مشاغل جديد هويت فرهنگي صنايع بومي را با آن ادغام و به جهان معرفي كرد.
فراموش نكنيم آنهايي را كه ما موفق معرفي مي كنيم افرادي هستند كه هر زمينه اي را فرصتي براي بروز و ظهور مي شناسند. نمي توان كار را به ديگران سپرد. اين شيوه زندگي به هيچ وجه براي گسترش كار و توليد و ايجاد ارزش افزوده سرمايه نتيجه نخواهد داد. در اين عرصه بومي سازي مشاغل نوين و حركت جدي آموزش عالي براي شناخت آموزش و توسعه مشاغل نوين راه حل نتيجه بخش خواهد بود.
اگرچه امروزه در راستاي تنظيم بازار كار مشاغل نوين متناسب با نياز روزمردم بسيار بااهميت شده است متاسفانه در كشور ما به دليل شناسايي با تاخير نياز بازارهاي داخلي و خارجي و طولاني شدن مسير توليد محصولات توليدي آن هم ديگر نياز روز نيست كاري كه تنها به هدر رفتن نيروي انساني زمان و امكانات بدون كسب سود تبديل مي شود.
نسل جوان به دليل نوگرايي خود ديگر به سراغ مشاغل قديمي نمي رود و باتوجه به اينكه اكثر بيكاران در كشور ما هم افراد تحصيل كرده هستند شناسايي مشاغل جديد ضرورتي بسيار باارزش براي مقابله با بحران بيكاري است .
دكتر آزاد ارمكي استاد دانشگاه تهران : مشاغل در كشور ما در بسياري موارد فاميلي و خانوادگي و حتي مخصوص افراد طايفه در شهر و روستا شده است در چنين شرايطي فعاليت هاي صنعتي و كشاورزي هم اگر خدماتي شود سودآور خواهد شد.
ايرج نديمي نايب رئيس كميسيون اقتصادي مجلس : نه تنها مشاغل نوين كه مشاغل سنتي ما هم مشتري محور نيست يعني محصولي را بدون نياز بازار و سليقه افراد توليد مي كنيم و آنزمان انتظار داريم مشتري در هر شرايطي توليد ما را قبول كند.