درس معلم به دانش آموز
من از كتاب دورم و تو از كتاب دورتر!
ث به انگيزه روز كتاب و كتابخواني
مجيد زندي
دانش آموز از پشت پنجره اتاقكي در حياط مدرسه به كتاب هاي رنگ و رو رفته و كتابخانه خاك گرفته مدرسه مي نگرد و در دل مي گويد اگر كتابخانه فعالي داشتيم و من هم عضو آن بودم سعي مي كردم جديدترين كتاب هاي علمي روز دنيا خصوصا اطلاعاتي در باره فضاپيماها و ساخت ربات ها را بدانم . اما همان بهتر كه اين كتابخانه باز نيست چون سال گذشته كه كتابها را ديده بودم اطلاعات كتاب ها همه قديمي بود و بدتر از آن كتاب هايي در آن جمع شده بود كه يا در سطح دانش آموزان ابتدايي بود و يا در سطح دانشگاه ! و من كه دانش آموز كلاس دوم راهنمايي با سئوالات فراوان علمي هستم اين كتابخانه و كتابهايش به درد من نمي خورد و همان بهتر كه بسته باشد تا ناظم مدرسه به اجبار براي همه دانش آموزان كارت عضويت كتابخانه صادر نكند و از ما 200 تومان حق عضويت مجبوري نگيرد!
امروزه عليرغم توسعه فناوري الكترونيك و اينترنت و كامپيوتر هنوز كتاب و كتابخواني مهمترين شاخصه توسعه يافتگي است و هر ملتي كه وقت بيشتري براي مطالع مي گذارد مسير توسعه و پيشرفت را آسانتر طي مي كند و هر ملتي به هر دليلي خواه ضعف برنامه ريزي و آموزش ـ از كتاب فاصله داشته باشد به همان ميزان هم از توسعه و پيشرفت فاصله دارد و اين يك اصل محتوم در سنجش ترقي و توسعه ملتها محسوب ميشود.
در جانب ديگر هيچ ملتي هم تاكنون بدون توسعه فرهنگي و ارتقا سطح دانش و معلومات عمومي به توسعه صنعتي كشاورزي پزشكي علمي و پژوهشي نرسيده زيرا انسانها با استفاده از كتاب به دستاوردهاي ساير ملل پي بردند و همين اطلاعات آنها را در ترقي و پيشرفت اقتصادي ياري رسانده است .
بنابراين بايد كتاب و كتابخواني را يكي از ابزارهاي ضروري براي ادامه حيات يك ملت به شمار آورد و دستاوردهاي غير فرهنگي همانند ذخاير معدني همچون لغت روز به پايان خواهد رسيد كه آن روز تنها ملتهايي در جهان باقي خواهند ماند كه با كتاب و كتابت و ثبت آثار علمي گذشتگان راه خود را براي حركت به سوي پيشرفت باز نگه دارند.
امروز ـ 24 آبان ـ كه در كشور ما روز كتاب و كتابخواني ناميده شده است هنگامي كه براي تهيه گزارش از وضعيت كتابخواني در كشور خصوصا در سطح مدارس اوايل هفته جاري به نمايشگاه « ياد يار مهربان » رفتم . آه از نهاد بسياري از معلمان در اين حوزه برآمده بود كه وضعيت كتابخانه هاي مدارس به هيچ وجه پاسخگوي نيازهاي روز دانش آموزان نيست و صد البته وقتي وضعيت كتابخواني در سطح مدارس و دانشگاههاي ما چنين باشد در ساير حوزه ها خصوصا سطح عمومي جامعه وضعيت به شدت نامناسبت تر خواهد بود.
نمايشگاه ياد يار مهربان اگر چه بانيت خير مسئولان در راستاي تجهيز مدارس پنجمين دوره خود را پشت سر گذاشته است اما نيازها به گونه اي است كه چنين فعاليت هايي در سطح چشيدن از روي ناچاري آب دريا براي فرد لب تشنه است كه هيچگاه امكان ندارد نيازهاي كامل او را برآورده سازد.
در حاشيه نمايشگاه ياد يار مهربان خانم لواساني معلم پرورشي يكي از شهرستانهاي استان تهران كه با تحمل مشكلات فراوان براي تهيه كتاب مدرسه خود را به مصلاي تهران رسانده و موفق به دريافت كتاب هم نشده بود به گزارشگر ما مي گويد : متاسفانه به ما نگفتند با چنين وضعيت اهانت آميزي قرار است آنهم به عده محدودي كتاب بدهند زيرا افراد را در بدترين شرايط از دري نيمه باز عبور مي دهند و به آنها كتاب مي دهند و هر كس نتواند به دلايل اخلاقي و جسمي از اين در وارد شود نمي تواند كتاب دريافت نمايد.
وي مي افزايد : شما مدارس تهران را نگاه نكنيد كه مثلا كتابهايش به روز نيست الان برخي از مدارس اصلا كتاب ندارند كه بخواهيم بگويم كم است در حاليكه مسئولان برگزاري نمايشگاه مي توانستند از طريق مناطق آموزش و پرورش از يكماه قبل فراخوان دهند و در حاليكه به نظر من اين كار مسئولان برپايي نمايشگاه نوعي اطلاع رساني از عملكرد خود و تخريب روحيه معلمان پرورشي بوده است كه از هر چه كتاب و كتابخانه بيزار شويم .
خانم لواساني ادامه مي دهد : حجم وسيعي از معلمان پرورشي و نمايندگان مدارس در اين ايام براي دريافت كتاب به تهران مراجعه كردند اما با دست خالي بازگشتند و ظاهرا عليرغم اعلام قبلي فقط به عده اي خاص كتاب دادند كه اين نيز خود نوعي تبعيض به حساب مي آيد.
آقاي شيخ زاده يكي ديگر از معلمان پرورشي نيز درباره راههاي جذب دانش آموزان به كتابخواني مي افزايد : اگر دانش آموزي فقط بخواهد با كتاب هاي درسي پله هاي ترقي را در دنياي پر اطلاعات امروز طي كند ممكن نيست . زيرا كتاب هاي درسي نيز در اين دوران از سرعت اطلاعات روز علمي در سطح جهان عقب مي مانند. پس چاره اي ندارند كه به سراغ كتاب هاي غير درسي بروند.
وي كه سال گذشته نيز موفق به دريافت كتاب از نمايشگاه ياد يار مهربان شده بود مي افزايد : هدف ما به روز كردن كتابهاي كتابخانه مدرسه است زيرا اطلاعات بسياري از كتابها قديمي شده و دانش آموزان هم رغبتي به خواندن آن از خود نشان نمي دهند كه اين نيز حق آنهاست .
وي مي گويد : حتي كتاب هاي مذهبي نيز مي بايست با زبان روز تدوين و در كتابخانه مدارس گنجانده شود زيرا با توجه به توسعه علم ارتباطات اطلاعات روز و مذهبي دانش آموزان نيز ارتقا يافته و سئوالات جديدي در ذهن دانش آموزان ايجاد مي شود كه اين كتاب ها مي بايست به آن پاسخ گويند.
وي اظهار اميدواري مي كند : نمايشگاههايي از قبيل ياد يار مهربان در ساير شهرستانهاي استان تهران و حتي شهرستانها و استانهاي ديگر نيز برگزار شود تا كتاب هاي جديد به بدنه كتابخانه هاي مدارس تزريق شود.
در بيرون از سطح مدرسه و دانش آموزي هم مشكلات كتابخواني چهره ديگري به خود مي گيرد و در اين زمينه خانم بابايي دانشجوي سال سوم ادبيات فارسي دانشگاه تهران به گزارشگر ما مي گويد : متاسفانه دانشجويان پس از پايان تحصيل و فارغ التحصيلي كتاب را يكسره كنار ميگذارند و به زندگي و امرار معاش مشغول مي شوند. و در واقع معلوماتشان در همان كتابهاي درسي دانشجويي متوقف مي شود. چون درس خواندن را تنها مقدمه شغل مي دانستند. در حاليكه با سواد بودن نشانه پيشرفت و ترقي نيست بلكه اگر از اين سواد استفاده كرديم و تحقيق و پژوهش را ادامه داديم براي تكميل و پيشرفت علوم موثر خواهيم بود.
وي در ادامه مي گويد : البته فرهنگ مطالعه و كتابخواني بايد در همان كودكي توسط خانواده ها جا بيفتد. معلمين بايد بچه ها را به گونه اي پرورش دهند كه به علم و كتاب خواندن و بحث و كنجكاوي علاقمند شوند. چرا كه رفتار و گفتار والدين بسيار موثر است . كه در مرحله اول والدين بايد خود اهل مطالعه و كتاب خواندن باشند تا ابتدا به شكل عملي كودكانشان را به كتابخواني تشويق كنند والا گفتار تنها كافي نيست .
ديگر اينكه بهتر است از همان خردسالي براي آنها آهسته و شمرده كتاب بخوانند و پس از اينكه وارد مدرسه شدند و خواندن و نوشتن را فرا گرفتند از او بخواهند كه خواندن را خود برعهده بگيرد. وسعي كنند در هيچ مساله اي تحميل و اجبار در كار نباشد تا او دلزده و بيزار نشود. قطعا چون شخصيت كودك در حال شكل گرفتن است كتاب در روح او تاثير عميقي مي بخشد و او را به سوي تعليم و تربيت صحيح و بي نقض سوق مي دهد.
آقاي رضواني يكي ديگر از فرهنگيان نيز در اين بار مي گويد : مغز كودك تا سنين پيش از دبستان بيشتر آماده پذيرش است پس بايد از همان ابتدا والدين و معلماني كه در اين سطح فعاليت مي كنند به گونه اي عمل كنند تا الگوهاي يادگيري را در كودك شكل بدهند. در واقع وقتي كسي در اين سنين به مطالعه علاقمند نشود بسيار مشكل خواهد بود كه بعدها بتوان وي را به مطالعه علاقمند كرد. پس چه خوب است كه معلمان و مربيان هراز گاهي به برگزاري مسابقه كتابخواني يا پرسش و پاسخ حضوري بپردازند. و حتي به برندگان كتابهاي نفيس اهدا كنند و ديگر اينكه كتابخانه مدرسه را بسيار فعال سازند و به افرادي كه به كتابخانه روي مي آورند جوايزي هر چند كوچك بدهند. و خلاصه اينكه دانش آموزان در طي سال فقط به خواندن چند كتاب درسي و امتحان از آن دروس اكتفا نكنند بلكه سعي كنند از راههاي متفاوت بچه ها را با كتابهاي بيشتري آشنا نمايند.
آقاي رضواني ادامه مي دهد والدين بدانند كودك اهل مطالعه فرد متفكري مي شود. و او از طريق قهرمانان داستانها احترام به ديگران و رعايت حقوق ديگران صبر و استقامت ادب و حتي نوع سخن گفتن را ياد مي گيرد. و در نتيجه به طور غير مستقيم از شخصيت هاي داستانها رفتار درست و سنجيده را مي آموزد و نتيجه بدرفتاري و خصوصيات زشت افراد را مي خواند. به اين ترتيب تجربه هاي جديدي در هر ورق كاغذ مي آموزد و نسبت به آنها بصيرت و آگاهي مي يابد.
و اگر واقعا معلمان نسبت به چگونگي ايجاد ميل و رغبت مطالعه در كودكان و نوجوانان آگاهي داشته باشند. بچه ها به نقش سازنده كتابخواني اعتقاد قلبي مي يابند.
خانم قديمي ذاكر مادر يكي از دانش آموزان سال دوم راهنمايي نيز در اين باره مي گويد :
مشكل اساسي نوجوانان ما هدر دادن وقت و اوقات گرانبهايي است كه از حضور آن بي اطلاعند و واقعا بچه هاي ما بايد بدانند كه وقت گذشته را نمي توانند دوباره خريداري كنند و هنگامي كه آنها به ارزش واقعي وقت و زمان پي ببرند يقينا آن را صرف كارهاي با ارزش مي كنند و در واقع از آن غافل نمي شوند ولي متاسفانه تلويزيون رايانه موبايل و سرگرميهاي جذاب ديگر سبب شده دانش آموزان نسبت به خواندن كتاب انگيزه اي نداشته باشند در حاليكه عملكرد كتاب درست با رايانه و بازيهاي رايانه اي متضاد است شايد بارها خوانده ايم و شنيدهايم كه مثل نوجواني در اثر مدتها بازي رايانه اي جان خود را از دست داد و يا دچار استرس و اضطرابهاي شديدي شد در حاليكه علي (ع ) مي فرمايد : هر كس خويشتن را با كتابها سرگرم سازد آرامش خاطر را از دست نخواهد داد.
و شايد دليل طول عمر علما و دانشمندان داشتن خاطري آسوده و رواني آرام بود كه از گوشه ي كتابخانه ها و مطالعه كتابها به دست مي آوردند.
وي در ادامه مي گويد : اگر نوجوانان به اثرات مفيد كتابخواني پي ببرند قطعا بيشتر به آن روي مي آورند و اين نبايد تنها در هفته كتاب و كتابخواني مطرح شود بلكه رسانه ها و مطبوعات بايد آن را هميشه مطرح كنند تا به كتاب كه عامل رشد فرهنگي ديني اجتماعي است ارتباط صميمي تري برقرار كنند چرا كه آنها را به مرزهاي علم و دانش نزديك مي كند. و به انسان سازي و خودساختگي سوق مي دهد.
خانم صديقه زماني معلم بازنشسته كه سالها به تدريس روانشناسي در سطح دبيرستانهاي تهران مشغول بوده هم درباره علت دوري دانش آموزان و در كل مردم جامعه از مطالعه كتاب به گزارشگر ما مي گويد : مردم آنقدر در ماديات گرفتار گشته اند كه از خواندن و آموختن غافل شده اند و اين وضعيت يقينا شرايط خطرناكي براي فرهنگ و اقتصاد جامعه ما محسوب ميشود.
وي ادامه مي دهد : من مي دانم مطالعه براي فرداي من لازم است همچنانكه تا امروز هم لازم بوده است اما بسياري از افراد جامعه به ويژه بانوان از اين مساله حساس غافل هستند خانم زماني مي افزايد اما مشكلات نبايد ما را غافل سازد زيرا من هم در عمر پنجاه و چند ساله خود هميشه مشكلات را هم در زندگي داشته ام و در هر دوره اي هم در سطح جهان اين مشكلات هست و اتفاقا مطالعه باعث مي شود ما راه برون رفت از مشكلات را به درستي طي نماييم .
خانم زماني ريشه اصلي ضعف فرهنگ كتابخواني را در خانواده مي بيند و مي افزايد : به نظر من آنچنان اهميتي كه خانواده در كتابخواني فرزندانش دارد جامعه ندارد و زيرا شاهد هستيم در يك كلاس درس كه همه دانش آموزان در يك خيابان و محله هستند يك دانش آموز كتابخوان است و دانش آموز ديگر از كتاب متنفر است و معلم هم هر تلاشي كه مي كشد براي كسي كه از كتابخواني تنفر دارد نميتواند به خواسته هاي خود برسد. اگر دانش آموز در خانه با فرهنگ كتابخواني تربيت شود وقتي كه به جامعه مي آيد فردي كتابخوان و براي جامعه هم مفيد خواهد بود.
دكتر مسعود بالنده روانشناس هم درباره نحوه فرهنگ سازي در عرصه كتاب و كتابخواني مي گويد : رسانه ها و راديو و تلويزيون و حتي دانشگاه ها نميتوانند يك فرد را در 20 سالگي كتابخوان كنند بلكه اين كار به زمان نياز دارد و حتي از بدو تولد فرد و يا حتي در ژن خانوادگي افراد نفوذ مي كند وي مي افزايد : براي كودكي كه مادرش حتي در سن دو ـ سه سالگي برايش كتاب مي خواند و كودك با شنيدن صداي مادر و ديدن كتاب در دست مادر به آرامش مي رسد اين اثر گذاري بر اهميت كتاب در ذات كودك و نوجوان ماندگار خواهد شد و همانطور كه بزرگ ميشود انگيزه كتابخواني اش هم تقويت ميشود و فردي خواهد شد كه با كتاب سرو كار دارد.
وي گراني كتاب را يكي از بدترين عوامل تخريبي براي دوري مردم از كتاب معرفي مي كند و مي افزايد : اگر دولت ها به اين نتيجه برسند كه كتابخواني و آگاهي از نان شب براي مردم واجبتر است آنگاه بيشتر تلاش خواهند كرد كه كتاب ها را به آسانترين روش در اختيار مردم قرار دهند. به عنوان نمونه خريد كتاب مخصوص كودكان براي بسياري از خانواده ها گران است مادر ميل دارد بخرد اما چون نميتواند از كنار آن مي گذرد.
دكتر بالنده اضافه مي كند : البته ايجاد جذابيت هاي رنگ و مطالب براي بچه ها در روزهاي نخست ايجاد علاقه براي كتابخواني بسيار مهم است ولي من هم معتقدم چون خانواده هاي ما كتابخوان نيستند آمار كتابخواني در كشور ما به نسبت بسياري از كشورها بسيار پايين است .
وي مي گويد : كودك بايد از روز اول كتاب را جزوي از اسباب بازي هايش بداند و خانواده ها از پاره شدن كتاب نگران نباشند چطور كودك غذا مي خورد و رشد مي كند اجازه بدهيد كودك هم پس از آشنايي با كتاب هر كاري كه ميل دارد انجام دهد او ميخواهد بداند در پس اين قصه ها چه چيزي نهفته است كه همين روند را براي ارتقا ذهني خود در مورد كتابهاي ديگر انجام مي دهد اين خانواده ها اگر نمي خواهند كودكشان كتاب را پاره كند لااقل روزنامه باطله در اختيارش بگذارند تا با كتاب و مطالعه مانوس باشد و روي آن نقاشي بكشد.
وي البته ادامه ميدهد : اگر چه متوليان فرهنگي كشور بايد كاري كنند كه كتابخواني كاربردي شود به گونه اي نباشد كه فرد هر قدر هم كتابي را بخواند بدردش نخورد اين مساله بايد در نظر سنجي ها انجام شود و آنچه را كه مردم مي پسندند با شرايط سهل تري چاپ و در اختيار آنها قرار داد. و اين مساله در سطح مدارس و دانشگاهها مشكلات جدي ايجاد مي كند كه صرفا كتابهاي خاصي در اختيار دانش آموزان و دانشجويان قرار دهيم و به خواسته هاي آنها اهميت ندهيم .
آنچه را كه در نهايت مي توان نگاشت اين است كه به يقين برسيم مطالعه كتاب نقش بر سنگ است كه براي هميشه ماندگار خواهد شد البته نمي توان منكر اثرات ساير رسانه ها به ويژه راديو تلويزيون در فرهنگ سازي بود اما ماندگاري آن به مراتب از كتاب كمتر است اطلاعات منتقل شده از طريق راديو و تلويزيون ممكن است مفيد باشد اما همانند آموزه هاي شب قبل از امتحان فرار است و به مجرد اينكه دانش آموز از همان درس نمره گرفت همه اطلاعاتش نيز براي پس از ساعت امتحان نابود خواهد شد اما يك ضرب المثل يا يك حكمت آموخته شده از طريق كتاب به ويژه كتابهاي غير درسي و حتي درسي كه دانش آموزان و بزرگسالان با علاقه آن را مطالعه مي كنند براي طول زندگي در ذهن فرد ماندگار خواهد شد.
دكتر بالنده روانشناس : رسانه ها راديو و تلويزيون و حتي دانشگاهها نمي توانند يك فرد را پس از 20 سالگي كتابخوان كنند آموزش كتابخواني بايد از بدو تولد و كودكي در خانواده شكل گيرد تا در بزرگسالي به نتيجه برسد
خانم صديقه زماني : مردم آنقدر در ماديات ومشكلات روز گرفتار شده اند كه از خواندن و آموختن از كتاب غافل گشته اند و اين وضعيت يقينا شرايط خطرناكي براي فرهنگ و اقتصاد جامعه ما محسوب خواهد شد
يك معلم پرورشي : هفته جاري نمايشگاه ياد يار مهربان در مصلاي تهران براي اعطاي كتاب به مدارس برپا بود كه بيشتر به فعاليتي تبليغاتي تبديل شده بود در حاليكه اگر مسئولان برپايي نمايشگاه نيت خيري داشتند مي توانستند با درخواست از مدارس و شناسايي نيازهايشان كتاب ها را براي آنها ارسال مي كردند نه اينكه به بدترين و اهانت آميزترين شكل معلمان پرورشي را بدون تحويل كتاب روانه مدرسه سازند!
شيخ زاده معلم پرورشي مدرسه منطقه 11 تهران : اطلاعات علمي بسياري از كتاب هاي موجود در كتابخانه مدارس قديمي شده و اين حق دانش آموزان هست كه رغبتي به مطالعه چنين كتابهايي از خود نشان ندهند
