طلوع
شماره 21 فصلنامه « طلوع » با عناوين زير منتشر شده است : مقادير ديه و شيوه تعيين آن از منظر فريقين رجعت از نگاه فريقين دين و نظام سياسي و اجتماعي از منظر اقبال لاهوري و استاد مرتضي مطهري امامت از ديدگاه زيديه و اماميه شخصيت حضرت زهرا(س ) در قرآن از منظر منابع اهل سنت نقد حديث از ديدگاه معتزله تشيع و افغانستان امروز و... در ذيل بخشي از مقاله « شخصيت حضرت زهرا عليهاالسلام در قرآن از منظر تفاسير اهل سنت » را كه نوشته محمد يعقوب بشوي است از نظر خوانندگان مي گذرد.
خلاصه اي از زندگاني حضرت فاطمه (س )
حضرت فاطمه زهرا(س ) در سال پنجم بعثت در شهر مكه به دنيا آمد. وجود نوراني او قبل از خلقت آسمانها و زمين از نور عظمت خداوند خلق شده بود و باعث قبولي توبه آدم و حوا گرديد. پدرش حضرت محمد(ص ) خاتم الانبيا و مادرش خديجه كبري (ع ) بود.
همسرشان امام علي (ع ) و فرزندانشان لولو و مرجان قرآن ادامه دهنده نسل كوثر و سيد جوانان اهل بهشت و دخترانشان مانند خود او مدافع حريم امامت بودند.
الف . جايگاه حضرت در روايات سنت
در منابع تفسيري روايي رجالي و تاريخي اهل سنت صدها روايت درشان و منزلت حضرت فاطمه (س ) ديده مي شود. در اينجا به نمونه اي بسيار كوتاه از آنها اشاره مي كنيم .
.1 وجود حضرت فاطمه (س ) قبل از تولد آدم و حوا
دانشمندان اهل سنت ابن حجر عسقلاني (م 852 ق ) از امام حسن عسگري (ع ) و او از پدران خود (س ) و آنه از جابر بن عبدالله و او از پيامبر(ص ) نقل مي كند كه آدم و حوا وقتي در بهشت بودند نور وجود حضرت زهرا را ديدند و خداوند به آن دو فرمود : نور ايشان دو هزار سال قبل از خلقت شما آفريده شده بود.
.2 ازدواج حضرت فاطمه (س ) به امر خداوند
در منابع اهل سنت روايات زيادي از بزرگاني همچون امام علي (ع ) عبدالله بن مسعود عمر بن خطاب بلال بن حمامه سنان شفعله وانس در اين خصوص نقل شده است .
.3 اولاد حضرت فاطمه (س ) ذريه پيامبر
او در عالم بشريت تنها كسي است كه اولادش ذريه پيامبر هستند. در روايت عاصم به بهدله آمده است : در مجلسي حجاج ذريه بودن امام حسين (ع ) را براي پيامبر انكار كرد. اما يحيي بن يعمر او را ذريه حضرت دانست و پس از تهديد حجاج براي اثبات آن به آيات 84 و 85 سوره انعام استشهاد كرد كه خداوند حضرت عيسي را از ذريه آدم معرفي كرده در حالي كه حضرت عيسي پدر نداشت و از طرف مادر خود حضرت مريم به آدم مي رسد.
.4 حضرت فاطمه (س ) پاره تن پيامبر است .
.5 حضرت فاطمه (س ) سرور زنان دو جهان (سيده نسا العالمين )
.6 غضب فاطمه (س ) غضب خدا و رضاي او رضاي خدا
پيامبر خدا(ص ) فرمود :
يا فاطمه ان الله يعضب لغضبك و يرضي لرضاك : اي فاطمه بي شك خداوند از غضب تو غضبناك و از رضاي تو راضي ميشود.
.7 حضرت فاطمه (س ) مدافع رسالت
در اين زمينه روايات مختلفي به ويژه در دفاع از پيامبر(ص ) در مقابل ابوجهل وجود دارد.
.8 حضرت فاطمه (س ) در محشر
در منابع اهل سنت روايات مختلفي از بزرگان همچون امام علي (ع ) عايشه ابوسعيد ابوهريره ابوايوب سويد بن عمير بريده ابن عمر و ديگران نقل شده كه پيامبر گرامي اسلام فرمود : « اهل محشر به دستور خداوند چشمان خود را مي بندند تا حضرت فاطمه (س ) از صحراي محشر عبور كند. »
ب . جايگاه حضرت فاطمه (س ) نزد عالمان اهل سنت
در اينجا به ذكر چند مورد در اين باره بسنده مي كنيم :
.1 سيوطي ميگويد : « ما عقيده داريم برترين زنان عالم مريم و فاطمه (س )اند »
.2 آلوسي ميگويد : در حديث آمده است : « ان الفاطمه ابتول افضل نسا المتقدمات و المتاخرات . » با اين حديث افضل بودن فاطمه (س ) بر تمام زنان ثابت ميشود. زيرا او روح و روان رسول خدا بود. از اين رو بر عايشه نيز برتري داشت .
.3 سهيلي بعد از نقل حديث معروف « فاطمه بضعه مني » مي گويد : « من كسي را مساوي با بضعه رسول الله نمي دانم . »
.4 ابن الجكني ميگويد : « بنابر قول صحيح تر فاطمه از همه زنان افضل است . »
ج . جايگاه حضرت فاطمه (س ) در آيات
براساس منابع تفسيري و حديثي اهل سنت تقريبا صد و سي و پنج آيه در چهل و نه سوره به نوعي درباره حضرت فاطمه (س ) است . البته اين تعداد غير از آياتي است كه در منابع شيعه ذكر شده است . دو سوره يعني دهر و كوثر هم به طور كامل در شان فاطمه (س ) نازل شده است .
همه آيات و سوره هاي نازل شده در اين باره در چهار دسته جاي مي گيرد :
.1 اسباب نزول : يعني آياتي كه حرت فاطمه (س ) سبب نزول آن بوده است .
.2 شان نزول : يعني آياتي كه در شان آن حضرت نازل شده است .
.3 جري و تطبيق : يعني آياتي كه حضرت فاطمه (س ) به عنوان مصداقي از آن اراده شده است .
.4 بطن : يعني آياتي كه حضرت فاطمه (س ) به عنوان باطن آن مورد نظر است .
سوره ها و آياتي كه حضرت فاطمه (س ) سبب نزول آنهاست
از مجموع چهار آيه اي كه در اين باره در روايات اهل سنت آمده است يعني آيات تطهير اعطا ايثار و تجاره بحث را پيرامون سه آيه اول متمركز مي كنيم . البته بايد يادآوري كنم كه سوره دهر هم سبب نزولش فاطمه (س ) است چون اين بحث قبلا چاپ شده لذا از نقل آن خودداري مي كنم .
.1 آيه تطهير
انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا
جز اين نيست كه خداوند مي خواهد پليدي را از شما اهل بيت (س ) دور كند و شما را به راستي پاك سازد.
براساس روايات بسيار از فريقين كه از صحابه و تابعين به حد تواتر رسيده است آيه تطهير در شان اصحاب كسا نازل شده است . بررسي روايات فريقين نشان ميدهد كه فاطمه (س ) سبب نزول اين آيه است . اين آيه بر طهارت و عصمت اصحاب كسا دلالت تام دارد.
ابوسعيد خدري از ام سلمه چنين روايت كرده است :
آيه تطهير در خانه من نازل شد. من بر در خانه نشسته بودم . گفتم : اي رسول خدا من از اهل بيت (س ) نيستم ! فرمود : تو بر خير و نيكي هستي تو از همسران پيامبر هستي . گفت : و در منزل رسول خدا علي فاطمه حسن و حسين بودند.
سبب نزول
عبدالله بن جعفر ميگويد : رسول خدا به رحمت الهي كه از آسمان مي آمد نظر كرد و سپس دستور داد اهل بيت (س ) يعني علي فاطمه حسن و حسين را جمع كردند. سپس كساي خويش را بر آنان افكند و دعا كرد و سپس آيه تطهير نازل شد. حاكم نيشابوري سپس مي گويد : « هذا حديث صحيح الاسناد اين حديث صحيح السند است . »
روايات ديگر نيز از صحابه همچون عمر بن ابي سلمه ابوسعيد خدري و ديگران نقل شده كه آيه تطهير در خانه ام سلمه در شان پنج تن آل عبا(س ) نازل شده است .
رفتار پيامبر پس از نزول آيه
ابن عباس نقل مي كند :
شهدنا رسول الله تسعه اشهر ياتي كل يوم باب علي بن ابي طالب عند وقت كل صلاه فيقول : السلام عليكم و رحمه الله » . انما يريدالله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا » الصلاه يرحكم الله . كل يوم خمس مرات .
ما ديديم كه رسول خدا نه ماه تمام هر روز وقت هر نمازي در خانه علي بن ابي طالب مي آمد و مي فرمود : درود و رحمت و بركات خدا بر شما اهل بيت (س ) باد. نماز! خداوند شما را مشمول رحمت خويش قرار دهد. اين عمل را پيامبر هر روز پنج بار تكرار مي كرد.
همين مضمون با اندكي تفاوت توسط انس بن مالك ابي برزه ابي الحمرا و ابوسعيد خدري نقل شده است .
برخي از بزرگان كه اين حديث را نقل كرده اند عبارت اند از : ابن عباس انس بن مالك ابو سعيد خدري ابودردا ابو هريره ابي الحمرا ابي برزه ابي ليلي برابن عازب ثوبان (غلام پيامبر) جابربن عبدالله انصاري زيدبن ارقم سعدبن ابي وقاص سلمان فارسي صبيح (غلام ام سلمه ) صفيه بنت شيبه عبدالله بن جعفر طيار عمربن ابي سلمه عطيه معقل بن سيار واثله بن اسقع ام المومنين ام سلمه عطيه معقل بن سيار واثله بن اسقع ام المومنين ام سلمه ام المومنين ام سليم ام المومنين زينب ام المومنين عائشه و ام المومنين صفيه .
احتجاج كنندگان به آيه تطهير در حق اصحاب كسا
.1 امام علي عليه السلام در شورا براي خود به آيه تطهير احتجاج كرد .
.2 امام حسن عليه السلام دو مرتبه به آيه تطهير احتجاج نمود . روز ضربت خوردن خودش بالاي منبر رفت و به آين آيه احتجاج نمود. بعد از شهادت امام علي عليه السلام نيز بالاي منبر رفت و به آيه احتجاج نمود.
.3 امام حسن عليه السلام .
.4 امام زين العابدين عليه السلام با مرد شامي .
.5 امام رضا عليه السلام .
.6 ابن عباس برابر گروهي به اين آيه احتجاج نمود .
.7 سعدبن ابي وقاص بر معاويه احتجاج نمود .
.8 واثله بن اسقع در برابر گروهي كه امام علي عليه السلام را دشنام مي دادند به اين آيه احتجاج كرد .
.9 ام سلمه در حق اصحاب كسا به آيه تطهير احتجاج نمود .
ديدگاه برخي از دانشمندان اهل سنت
اين افراد فقط اهل بيت عليه السلام را اصحاب كسا مي دانند :
جمهور اهل سنت امام شافعي احمدبن حنبل محمدبن سوره امام طحاوي شوكاني شبلنجي حاكم نيشابوري سخاوي محب الدين طبري حافظ گنجي قسطلاني حاكم حسكاني توفيق ابوعلم امام ثعلبي احمدبن محمد الشامي ابن صباغ ابومنصور ابن عساكر شافعي حمزاوي سمهودي ملاعلي قاري امام مجدالدين فيروزآبادي ابن حجر هيثمي ابوبكر الحضرمي محمد جسوس ابوبكر النقاش ابن مردويه ابن بلبلان حكمت ياسين دكتر بيومي مهران شيخ سندي و رفاعي .
همچنين بسياري از مفسران محدثان رجاليان و بزرگان اهل سنت به صحت حديث كسا اعتراف نموده اند. ابن جرير طبري شانزده روايت طحاوي شانزده روايت احمد طبري شانزده روايت سيوطي پانزده روايت ابن مردويه نوزده روايت و ابي حاتم هشت روايت آورده اند كه همه دلالت بر شان نزول آيه تطهير درباره اهل كسا دارند.
حديث كسا از بيش از چهل نفر از اهل بيت عليه السلام و صحابه كرام با مضامين مختلفي نقل شده است . حاكم حسكاني در شواهد التنزيل تقريبا 138 حديث به طرق مختلف از چهارده نفر از صحابه نقل كرده و تنها از ام سلمه همسر پيامبر به 69 طريق مختلف اين حديث نقل نموده است . همين طور ابن مردويه مي گويد : در بيش از صد طريق آمده است كه آيه تطهير درباره علي فاطمه عليه السلام حسن عليه السلام و حسين نازل شده است .
امام فخر رازي (م 604 ق ) و نيشابوري (م 728 ق ) و ابوبكر حضرمي ادعاي اجماع اهل تفسير و حديث بر صحت حديث كسا نموده اند. ديدگاههاي ديگري نيز از بزرگان اهل سنت در اين باره وجود دارد كه براي رعايت اختصار از ذكر آنها خودداري مي كنيم .
البته عمل كسا و پوشاندن اهل بيت عليه السلام با كسا و تلاوت آيه تطهير و منحصر نمودن اهل بيت عليه السلام به اين افراد چند بار تكرار شده است : در خانه ام سلمه فاطمه عائشه ام سليم زينب صفيه و در وقت مباهله .
مراد از اهل بيت عليه السلام اصحاب كسا و ازواج
در مقابل ديدگاه مشهور كه گذشت ديدگاه ديگري وجود دارد كه مصداق اهل بيت عليه السلام در آيه را اصحاب كسا و همسران پيامبر هر دو مي داند. اين عده اصحاب كسا را به خاطر روايات معتبر بسيار و همسران پيامبر را نيز به خاطر سياق آيات و دو روايت از ام سلمه و واثله از اهل بيت عليه السلام مي دانند. اين گروه معتقدند چون آيات قبل و بعد از آيه تطهير در مورد زنان پيامبر است از اين سياق بدست مي آيد كه آيه تطهير زنان پيامبر را نيز در برمي گيرد.
.1 سياق آيات در مورد همسران پيامبر با عتاب و تهديد همراه است ; همچون « ان كنتم تردن الحياه الدنيا و زينتها فتعالين امتعكن و اسرحكن » « يا نسا النبي من يات منكن بفاحشه مبينه يضاعف لها العذاب ضعفين » همچنين « و قرن في بيوتكن و لا تبرجن تبرج الجاهليه الاولي . » اما سياق آيه تطهير همراه با تمجيد و مدح است . با اين سياقهاي متفاوت نمي توان هر دو را از يك رديف دانست .
.2 ضمائر به كار رفته در آيات مربوط به همسران پيامبر همه مونث هستند همچون « كنتن تردن فتعالين امتعكن اسرحكن كنتن تردن منكن لها يقنت لستن اتقيتن تخضعن قلن بيوتكن تبرجن اقمن اتين اطعن اذكرن بيوتكن » . اما ضمائر به كار رفته در آيه تطهير همه مذكر هستند همچون « عنكم يطهركم . »
.3 آيات مربوط به همسران شان نزول مستقلي دارد و آيه تطهير هم شان نزول مستقل خود را دارد . لذا به خاطر شان نزول و روايات فراواني كه اهل بيت عليه السلام را از همسران جدا مي كند. رفتار پيامبر با همسران مجالي براي دلالت سياق نمي گذارد. جمهور اهل سنت نيز به ضمائر « عنكم » و « يطهركم » استدلال كرده و گفته اند اگر آيه شريفه درباره همسران پيامبر بود تعبير « عنكن » و « يطهركن » مي آمد.
.4 از گفته هاي برخي از همسران پس از نزول آيه تطهير كه از پيامبر پرسيدند آيا ما هم از اهل بيت عليه السلام هستيم و جواب منفي پيامبر كه شما از همسران پيامبريد نه از اهل بيت عليه السلام و شما بر نيكي هستيد به دست مي آيد كه همسران مشمول اين آيه شريفه نيستند. اين سوال و برخورد با ام سلمه عايشه ام سليم و زينب صورت گرفته و پيامبر آنان را از اهل بيت عليه السلام خود بيرون و خارج دانسته است .
.2 آيه اعطا
خداوند در قرآن مجيد مي فرمايد « و لسوف يعطيك ربك فترضي ; و پروردگارت به زودي عطايي مي كند كه راضي شوي . » در روايات زيادي آمده است كه خداوند به فاطمه عليه السلام اين اختيار را داد كه در فرداي قيامت از گنهكاران امت پدرش شفاعت كند و اين روايات از طريق فريقين نقل شده است .
مفسران اهل سنت در ذيل اين آيه رواياتي آورده اند. از جمله اين كه جابربن عبدالله روايت كرده است كه رسول خدا روزي فاطمه عليه السلام را در منزل مشغول آرد كردن گندم ديد كه حله شتر بر خود افكنده بود. فرمود : يا فاطمه ! بشتاب و تلخي دنيا را به خاطر نعمتهاي بهشتي بچش . به دنبال اين جريان بود كه آيه « و لسوف يعطيك ربك فترضي » نازل شد.
.3 آيه ايثار
« و يوثرون علي انفسهم و لو كان بهم خصاصه ; ديگران را بر خود مقدم مي دارند هر چند خود سخت به آن نيازمندند. »
حسكاني ذيل آيه شريفه از ابو هريره روايت آورده كه گفت :
مردي خدمت پيامبر آمد و از گرسنگي خود شكايت كرد. وقتي پيامبر ديد چيزي براي او در خانه همسرانش نيست فرمود : كيست امشب او را ميهمان كند علي گفت : من اي رسول خدا! سپس به سوي فاطمه عليه السلام رفت و جريان را با او در ميان گذاشت و فاطمه عليه السلام فرمود : چيزي جز خوراك بچه ها نزد ما نيست ولي ما ميهمان را بر خود مقدم مي داريم .
پس علي گفت : بچه ها را بخوابان و من چراغ را براي ميهمان روشن مي نمايم . پس چنين كرد و ميهمان خوراك خورد. پس از آنكه از ميهمان پذيرايي فرمودند در بامداد خداوند اين آيه را درباره آنان نازل فرمود : « و يوثرون علي انفسهم و لو كان بهم خصاصه »
وي روايت ديگري را از ابن عباس نقل مي كند كه مي گفت : « اين آيه درباره علي عليه السلام فاطمه عليه السلام حسن عليه السلام و حسين عليه السلام نازل شده است . »
سوره ها و آياتي كه در شان نزول حضرت فاطمه عليه السلام نازل شده است
سوره كوثر
طبق نقل بسياري از دانشمندان اسلامي اين سوره در جواب شماتت دشمنان اسلام همچون عاص بن وائل و همراهانش نازل شده است . چون پسران رسول خدا قاسم و عبدالله از دنيا رفتند عاص بن وائل سهمي گفت : نسل او قطع شد و او ابتر و بي عقب است . خداوند متعال در پاسخش اين آيه را (ان شانئك هو الابتر) نازل كرد كه خود عاص بن وائل ابتر و بدون عقب است .
عاص بن وائل اين شماتت را چندين بار تكرار نمود. افراد ديگري چون وليدبن مغيره ابوجهل عقبه بن ابي محيط كعب بن اشرف و ابولهب نيز اين شماتت را تكرار مي كردند.
از شان نزول اين سوره كه در جواب شماتت كنندگان كفار به رسول خدا به خاطر نداشتن فرزند ذكور نازل شده نيز اينكه به خاطر دادن كوثر شكر مخصوص به صورت نماز ويژه و قرباني مخصوص را خواستار شده و با توجه به تقابل « لكوثر » با « الابتر » كه اصلش دم بريدگي و قطع نسل و ريشه را افاده مي كند معلوم مي شود كه ادامه آثار نبوت از طريق نسل پيامبر محقق مي شود كه دشمن را در مقابلش « ابتر » معرفي كرده است .
در منابع تفسيري روايي رجالي و تاريخي اهل سنت صدها روايت در شان و منزلت حضرت فاطمه سلام الله عليها وجود دارد
دانشمندان اهل سنت نقل كرده اند هنگامي كه آدم و حوا در بهشت بودند نور وجود حضرت زهرا(س ) را ديدند و خداوند به آن فرمود : اين نور وجود دوهزار سال قبل از خلقت آدم و حوا آفريده شده است
براساس منابع تفسيري و حديثي اهل سنت تقريبا صدوسي و پنج آيه در چهل و نه سوره به نوعي درباره حضرت فاطمه (س ) است