آفريقا موش آزمايشگاهي صنايع داروسازي غرب
به دليل پائين بودن هزينه و فقدان نظارت در آفريقا
صنايع داروسازي غرب محصولات خود را بدون توجه به امنيت بيماران در اين
قاره
مورد آزمايش قرار مي دهند. اما اكنون به دنبال شمار بالاي عوارض مخرب ناشي از اين آزمايشها
تعدادي از آنها متوقف شده اند.
بروز اين انحرافات بيانگر اين واقعيت است كه صنايع دارويي غرب براي حل مشكلات بهداشتي مردم شمال براحتي حاضرند با جان
مردم جنوب بازي كنند.
در اسفند 1384 آزمايشات باليني انجام شده در نيجريه بر روي « تنوفوير » يك داروي ضد ويروسي كه براي مبارزه با ايدز از آن
استفاده مي شود
به دليل زير پا گذاشتن بي رويه موازين اخلاقي تعريف شده در رابطه با اين گونه آزمايشات
متوقف شد. هزينه اين
آزمايشات كه توسط انجمن بين المللي سلامت خانواده
براي شركت دارويي آمريكايي « جيليد ساينس » انجام مي شد
توسط دولت
آمريكا و « بنياد بيل و مليندا گيت » تامين مي گرديد . هر چند انجام اين آزمايشات در كامرون (بهمن 1383 ) و كامبوج (مرداد 1383 ) نيز
متوقف شد
ولي اين آزمايشات هنوز در تايلند
بوتسوانا
مالاوي
غنا و ايالات متحده آمريكا ادامه دارد.
در مرداد 1380 انحرافات مشابهي منجر به تشكيل پرونده اي قضايي شد . حدود30 خانواده نيجريايي
عليه شركت دارويي فايزر
به
دليل انجام آزمايشات باليني بر روي دارويي به نام « تروان » شكايت كردند. اين دارو يك آنتي بيوتيك براي درمان مننژيت مي باشد.
آزمايشات مزبور در سال 1375 به هنگام شيوع اپيدمي مننژيت انجام گرفت و باعث مرگ 11 كودك از 200 كودك شركت كننده در
آزمايش شد و براي شمار زياد ديگري از كودكان تاثيرات جانبي وخيم مغزي بر جاي گذاشت .
در بسياري از كشورهاي جنوب
شركت هاي دارويي با زير پا گذاشتن موازين اخلاقي و عدم اهميت به امنيت جاني و بهداشتي
بيماران
آزمايشات باليني (براي شناخت داروهايشان ) را انجام مي دهند. از جمله انحرافات در اين زمينه عبارتند از : عدم وجود توافقنامه
بيمار و دادن اطلاعات سطحي و غير دقيق به بيماران براي شركت در آزمايش
معاينات و درمان ناكافي
فايده اندك آزمايش براي بيمار
و جمعيت مورد مطالعه .... اين در حالي است كه آزمايشات باليني بايد بر اساس راهبردي مدون و دقيق انجام گيرند تا داروي جديد
بتواند معتبر شناخته شود و به بازار آيد. اين آزمايشات به منظور بررسي عوارض جانبي و اندازه گيري ميزان تاثير داروها انجام مي گيرند.
هر ساله بيش از صد هزار آزمايش باليني در سطح جهان انجام مي شود كه 10 درصد آنها در كشورهاي رو به رشد و يك در صد آنها در
آفريقا صورت مي گيرد . در سال 378 ) شركت هاي خصوصي و دولتي آمريكا هزينه 4458 آزمايش را در خارج از ايالات متحده تامين
كردند
حال آن كه اين رقم در سال 1369 تنها بالغ بر271 آزمايش بود .
« پزشكي مبتني بر استدلال » كه استفاده از آمار و انجام آزمايشات را به همراه دارد
از پايان قرن 19 در غرب رايج شد . اعتلاي مفاهيم
مبتني بر اخلاق پزشكي پس از جنگ دوم جهاني (نخستين سند در اين رابطه قانون نورنبرگ است كه پس از دادگاه پزشكان نازي در سال
1326 تدوين شد) در زمينه داروسازي
نتوانست با همان سرعت پيش رود و به كندي جا باز كرد . همآهنگ با رسوايي ها و تصادفات
مقررات در اين رابطه نيز تدوين گشت . قانون نورنبرگ با اطلاعيه ها ي بين المللي ديگري تكميل و تدقيق شد
از آن جمله سند هلسينكي
مصوب 1343 و مانيل 1360 كه اولي اصول اخلاقي را در تحقيقات پزشكي تعريف مي كند و دومي بيشتر متوجه تحقيقات باليني
انجام شده در كشورهاي جهان سوم است . اين متون به ويژه بر صلاحيت پزشكان شركت كننده در اين نوع آزمايشات
رعايت پذيرش و
توافق بيماران
حفظ اسرار داده ها و محافظت از بيماران تاكيد دارد. البته همه اين ها توصيه هايي است كه سرپيچي از آنها هيچ مجازاتي را
در پي ندارد.
در فرانسه ماجراي داروي ضد عفوني كننده اي به نام « استا لينن » كه باعث مرگ 102 بيمار را در سال 1334 شد يا « تالدمين » كه بين
سال هاي 1336 تا 1341 موجب مشكلات جدي براي 12 هزار جنين شد (مثلا فقدان دست يا پا و معلوليت هاي جدي ديگر) و يا پودر
« تالك مورانژ » كه 145 نوزاد را مسموم و 36 نوزاد را در سال 1351 كشت
تنها نمونه هاي مشهور تري هستند كه در اينجا به آنها اشاره
مي كنيم و لزوم انجام آزمايشات با ليني و تدقيق مقررات مربوط به آنها را عيان مي سازند . البته مي بايست تا اينكه در 1367 بالاخره
قانون « هوريه ـ سروسكلا » موازين اخلاقي در اين زمينه را به صورت صريح تعريف كند و به طور ضمني بپذيرد كه تا آن زمان
يعني
طي دو دهه آزمايشات باليني كاملا درخارج از چارچوب قانوني انجام مي گشته است .
دور زدن موازين قانوني
آنچه كه در آفريقا به عنوان مقررات در زمينه پزشكي و دارويي وجود دارد
ميراث دوران استعماري است كه يا از اعتبار ساقط است و
يا قابل تطبيق نمي باشد. شركت هاي داروئي با انتقال بيش از پيش آزمايشات به قاره سياه
خطرات عدم رعايت موازين اخلاقي را
افزايش مي دهند. در اين قاره هزينه آزمايشات تا يك پنجم خرج آنها در كشورهاي پيشرفته است . به علاوه شرايط فراگير ابتلا به بيماري
(اپيدميولوژيك ) در آفريقا مساعدتر است
بالا بودن شمار بيماران
بويژه در رابطه با بيماري هاي عفوني
وجود علائم تسكين نيافته
بيماري ها به علت فقدان مصرف مكرر و وسيع دارو و بالاخره مطيع بودن بيماران كه در شرايط نابهنجار به دليل ضعف ساختار بهداشتي
به سر مي برند
انجام آزمايشات را در اين قاره تسهيل مي كند.
اين فضاي مناسب زمينه ساز دور زدن موازين تعريف شده اخلاقي است
به اين ترتيب در رابطه با آزمايشات مربوط به داروي تروان
(آنتي بيوتيك ضد مننژيت شركت فايزر)
نه دولت نيجريه و نه كميته ضامن رعايت موازين اخلاقي
حتي به صورت اجمالي هم در
جريان اطلاعاتي كه به بيماران و خانواده هايشان داده شد
قرار نگرفته بودند. آزمايشات مربوط به داروي ضد ويروس « تنوفير » كه بر
روي 400 زن روسپي در كامرون بين سا لهاي 1383 تا 1384 انجام گرفت نيز در چارچوب موازين اخلاقي تعريف شده انجام نشد . اين
دارو از شيوع كه معادل نزد ميمون ها جلوگيري كرده بود و سازنده داروكه اميدوار بود اين خاصيت دارو را نزد انسان نيزمشاهده كند براي
انجام آزمايشاتش از زنان روسپي در كشوري با نرخ بالاي ابتلا به ايدز
استفاده كرد چرا كه احتمال آلودگي به ويروس در بين آنها بالاتر
است .
داوطلبان شركت در آزمايش كه اغلب فرانسوي زبان و بي سواد بودند
ورقه اي شامل اطلاعات در مورد آزمايش
به انگليسي دريافت
كردند. مطابق گزارش انجمن هاي « آكت آپ پاريس » كه سازماني براي دفاع از حقوق مبتلايان به ايدزاست و شبكه كامروني هاي سازمان
« اخلاق
حقوق و ايدز »
حتي برخي زنان شركت كننده در آزمايش در اين خيال باطل بودند كه واكسن ضد ايدز به آنها تزريق مي شود. از
طرف ديگر
گروهي از آنها كه از شبه دارو (پلاسبو) استفاده مي كردند (كه براي اندازه گيري و مقايسه ميزان تاثيرگذاري دارو استفاده از آن
ضروري است )
از مراقبت هاي پزشكي و پيشگيري هاي لازم بر خوردار نشدند. عجيب است كه اين امر به كميته ضامن رعايت اخلاق در
كامرون هشدار نداد.
از سال 1343 تشكيل كميته هاي ضامن رعايت موازين اخلاقي براي بررسي آزمايشات باليني از طرف انجمن پزشكي جهاني
در
اطلاعيه هلسينكي توصيه شد. اين كميته ها مي بايست پروتكل آزمايش را قبل از انجام آن بررسي كنند تا ازاعتبار پزشكي و امكان تطبيق
آن با محيط اجتماعي و اقتصادي محل انجامش اطمينان حاصل كنند. از دهسال پيش
اين كميته ها به كندي در آفريقا بر پا مي شوند و
هميشه هم داراي صلاحيت و امكانات لازم نمي باشند.
آزمايشات باليني در آفريقا
مي بايست بتوانند با توجه به وضعيت بيماري هاي محلي كه در آن قاره شيوع دارد و شرايط ويژه پزشكي
و مراقبت از بيماران و نحوه د نبال كردن عوارض جانبي داروها در محل
انجام گيرد. اما آيا آزمايشات انجام شده هميشه منطبق با نيازها
بوده است از 1450 داروي جديد كه بين سالهاي 1351 تا 1376 به بازار آمده اند
تنها 13 دارو براي درمان بيماري هاي مناطق حاره
مناسب مي باشد و از آنجاييكه اين صنايع دارويي هستند كه چگونگي انجام آزمايشات را انتخاب و سازماندهي مي كنند و هزينه آن را
تامين مي سازند
لذا انتخاب دارو جهت ازمايش و نحوه بررسي آن به صورت منظم و در جهت اميال اين صنايع مي باشد. آنها از يك
طرف دغدغه به سود رساني سرمايه شان را دارند و از طرف ديگر مقامات محلي از تعريف سياست روشن و هماهنگ دارويي عاجزند
ولذا نمي توانند به صورت واقعي فعاليت هاي اين صنايع را تحت نظارت قرار دهند.
تناقض ميان منافع علمي و عادي
در كشورهاي در حال توسعه به د ليل تفاوت فاحش ميان اهداف صنعتي دارو و فقر كشورهاي جنوب
تناقض بين منافع علمي و
تجاري تشديد مي شود . در پايان سال هاي 1369
سرمايه در گردش صنايع دارويي (380 ميليارد يورو) از توليد ناخالص ملي كشورهاي
جنوب صحراي آفريقا (300 ميليارد يورو) بالاتر بود . به طور مثال
شايد از لحاظ علمي آزمايش بر روي داروي تروان (آنتي بيوتيك
ضد مننژيت شركت پفايزر) توجيه شده بود
چرا كه امكان مي داد در شرايط يكسان و بر روي تعداد بيماران لازم (يعني 200 كودك )
كارآيي و تاثيرگذاري دارو مورد بررسي قرار گيرد. اما شركت دارويي انجام دهنده آزمايش
دغدغه قيمت بالاي دارو
امكانات نازل
فروش محلي و عدم پوشش درماني بيماران براي پرداخت هزينه دارو را نداشت و لذا برايش هم مهم نبود كه تجويز آن در آفريقا تقريبا
ناممكن است .
در مورد تنوفير (داروي ضد ويروسي شركت جيليد ساينس ) نيز به همين ترتيب
امكان استفاده از آن در آفريقا مورد نظر
نبود.آزمايش باليني فوق به واقع نشان داد كه تنوفير مي تواند گسترش ويروس ايدز را متوقف سازد و اين دارو براي پيشگيري از ايدز
تجويز شد. اما آيا تجويز آن در قاره اي كه جلوگيري از ابتلا به بيماري حتي با استفاده از وسايل موجود و ارزان
با اين همه دشواري
روبروست
ممكن مي باشد اين سئوال اهميت جدي دارد
چرا كه در رابطه باپيشگيري مالاريا متوجه شديم كه استفاده از داروي
پيشگيرانه به صورت روزمره
آن هم زماني كه فرد كاملا سالم است
تا چه حد مي تواند خواب و خيال باشد.
بيهوده نيست كه برخي بدون ترديد به اين فكر مي كنند كه انجام يك آزمايش باليني در رابطه با داروي پيشگيرانه ايدز
در يك كشور
جنوب (آن هم نزد روسپيان ) تنها به دليل يافتن پاسخ سريع و صريح به سوالات آزمايش بوده است كه در عين حال با مشكلات اداري و
هزينه هاي بالاي رايج در كشورهاي غني نيز مواجه نباشد. در واقع اين بدين معناست كه در شمال
اولويت با نشان دادن ارزش دارو
مستقل از شرايط بيروني است
اما در جنوب
امنيت بيمار تابع امكان پرداخت هزينه از طرف او مي باشد. چنانچه تاثير دارو در عمل به
اثبات رسد
بيماران بايد هزينه اش را با آنچه در چنته دارند
بپردازند. به اين ترتيب نوعي امپرياليسم استراتژيك اعمال مي شود كه به
كشورهاي فقير
بدون آن كه نظرشان را جويا شود
قواعدي را تحميل مي كند.
در دست گيري آزمايشات باليني توسط خود آفريقايي ها
براي پاسخ به نيازهاي ويژه بهداشت عمومي در اين قاره
امري ضروري به
نظر مي رسد. اين هدف از آنجا داراي اهميت بيشتري است كه آزمايشات مي تواند داروهاي سنتي محلي كه استعمالشان براي مردم
آسانتر و كم هزينه تر است را نيز در بر گيرد. آزمايشات مي تواند كارآيي و بي ضرر بودن داروهاي محلي را به اثبات رساند و در عين حال
بر ميراث ملي اين كشورها ارج نهد. صنايع دارويي محلي مي تواند تاسيس گردد. گياه هاي آفريقايي كه خواص ضد عفوني كننده و ضد
التهاب يا مثلا ادرار آور دارند مي توانند در درمان بيماري هاي عفوني
روماتيسم
فشار خون يا نارسايي قلبي به كار آيند و مثل كينين كه
از گياه كينكينا يا آسپيرين كه از درخت بيد گرفته و يا رزرپين (ضد فشار خون و آرام بخش ) كه از رووليفا
گياه آفريقايي تهيه مي شود و
داروهاي ضد سرطان كه منتج از گل آبي ماداگاسكار مي باشند
مورد استفاده قرار گيرند.
داروهايي كه در آفريقا آزمايش مي شوند بايد به نيازهاي مردم اين قاره پاسخ گويند و به چند معيار ويژه كه مصرف كنندگان آتي آنها
تعيين مي كنند
پاسخ گويند
از جمله : كارآيي و عدم توليد عوارض جانبي نا مطلوب كه بايد امكانات اندك و نارسايي هاي سيستم دنبال
كردن اين عوارض در قاره آفريقا را در نظر داشته باشد و همچنين آسان بودن نحوه استعمال دارو (تجويز
استعمال و نگهداري ساده ) را در
نظر گيرد. در عين حال بايد بتوان دارو را راحت توزيع كرد و بيماران براي استفاده ار آن دچار مشكل نشوند وبايد قادر بود بر كاستي هاي
سيستم بهداشتي و مشكلات دسترسي به دارو فايق آمد. اما موضوع عمده بالا بردن ظرفيت تصميم گيري محلي
امكان انجام آزمايش و
مراقبت از بيماران است تا به كشورهاي جنوب امكان داده شود تا در كمال استقلال تحقيقات پزشكي خود را انجام دهند.
منبع :
پايگاه اينترنتي باشگاه انديشه به نقل از « لوموند ديپلماتيك »
در بسياري از كشورهاي آفريقايي
شركت هاي دارويي غربي با زير پا گذاشتن موازين اخلاقي و عدم اهميت به امنيت جاني و
بهداشتي بيماران
آزمايشات باليني براي شناخت داروهايشان انجام مي دهند. اين آزمايشات به منظور بررسي عوارض جانبي و
اندازه گيري ميزان تاثير داروها انجام مي گيرند
آنچه كه در آفريقا به عنوان مقررات در زمينه پزشكي و دارويي وجود دارد
ميراث دوران استعماري است كه يا از اعتبار ساقط است و
يا قابل تطبيق نمي باشد. شركت هاي داروئي غربي با انتقال بيش از پيش آزمايشات به قاره سياه
خطرات عدم رعايت موازين اخلاقي را
افزايش مي دهند. علاوه بر آن در اين قاره هزينه آزمايشات تا يك پنجم خرج آنها در كشورهاي پيشرفته است
اكنون معلوم شده كه انجام يك آزمايش با ليني در رابطه با داروي پيشگيرانه ايدز
در يك كشور جنوب ( آن هم نزد روسپيان ) تنها به
دليل يافتن پاسخ سريع و صريح به سئوالات آزمايش بوده است . در عين حال انجام اين آزمايش
با مشكلات اداري و هزينه هاي بالاي
رايج در كشورهاي غني نيز مواجه نبوده است
از 1450 داروي جديد كه بين سالهاي (1351 تا 1376 ) به بازار آمده اند
تنها 13 دارو براي درمان بيماري هاي مناطق حاره مناسب
بوده و مي باشد و از آنجاييكه اين صنايع دارويي هستند كه چگونگي انجام آزمايشات را انتخاب و سازماندهي مي كنند و هزينه آن را
تامين مي سازند
لذا انتخاب دارو جهت آزمايش و نحوه بررسي آن در جهت اميال اين صنايع مي باشد
داروهايي كه در آفريقا آزمايش مي شوند بايد به نيازهاي مردم اين قاره پاسخ گويند و به چند معيار ويژه كه مصرف كنندگان آنها تعيين
مي كنند
پاسخ گويند
از جمله : كارآيي و عدم توليد عوارض جانبي نا مطلوب و همچنين آسان بودن نحوه استعمال دارو را در نظر گيرد.
در عين حال بايد بتوان دارو را راحت توزيع كرد و بيماران براي استفاده ار آن دچار مشكل نشوند
شرايط فراگير ابتلا به بيماري در آفريقا
بالا بودن شمار بيماران بويژه در رابطه با بيماري هاي عفوني
هزينه پايين آزمايشات
وجود
علائم تسكين نيافته بيماري ها به علت فقدان مصرف مكرر و وسيع دارو و بالاخره مطيع بودن بيماران كه در شرايط نابهنجار به دليل
ضعف ساختار بهداشتي به سر مي برند
انجام آزمايشات را در اين قاره تسهيل مي كند
