جستجوي هويت ديني در نظام آموزش وپرورش
ث به انگيزه برگزاري همايش شهيدبهشتي و آموزش وپرورش
مجيد زندي
شهيدمظلوم آيت الله بهشتي كيست اگر اين سئوال را از بسياري افراد جامعه خود بپرسيم خواهند گفت رئيس ديوان عالي كشور در سال 1360 كه به همراه 72 تن از اعضاي حزب جمهوري اسلامي و مسئولين كشور در بمب گذاري مقر حزب جمهوري اسلامي به شهادت رسيد. اين سخن درست است اما تنها بخش اندكي از همه حقايق مربوط به زندگي شهيدبهشتي است . اين شخصيت يكي از معماران فرهنگي و متفكران انديشه ديني هم محسوب مي شود كه كمتر به همه ابعاد علمي ـ فرهنگي وجودي وي توجه شده است . نسل جوان امروز ما نمي داند شهيدبهشتي عالم متفكري بود كه با لباس روحانيت و با درجه اجتهادي كه داشت تمام همت خود را صرف تدوين كتبي درسي تعليمات ديني مدارس كرد. فقيهي كه براي بچه ها نوشت تا آنها را براي دهه هاي آينده آماده سازد تا آنها ياران بزرگ انقلاب فرهنگي واقعي در نظام جمهوري اسلامي باشند.
جالب است اگر بدانيم شهيدبهشتي با هدف ايجاد وحدت ميان حوزه و دانشگاه از مقطع دبيرستان آغاز كرد و با تاسيس دبيرستان دين و دانش در قم و فراهم ساختن زمينه تدريس روحانيون در اين دبيرستان اين هدف را به خوبي پيش برد و خود با اينكه معلم نبود در آن دبيرستان تدريس زبان انگليسي را برعهده گرفت تا حضور روحانيت در عرصه هاي گوناگون علمي را از اين طريق و در عمل به جوانان نشان دهد.
اين اقدام ابتكاري و مبارزات آيت الله بهشتي عليه رژيم طاغوت موجب تبعيد وي از قم در سال 1342 شد . پس از قيام خونين 15 خرداد 42 شهيدبهشتي به آلمان رفت و مديريت مركز اسلامي هامبورگ را برعهده گرفت و به مسلمانان مقيم و آلماني زبانها معارف اسلامي را آموزش داد و پس از بازگشت به ايران عليرغم ممنوع التدريس شدن از طريق شهيد دكترمحمدجواد باهنر و جمع ديگري كه آن دوران به تدوين كتب درسي ديني روي آورده بودند به اين حوزه تربيتي وارد شد و شيوه هاي نوين را در تدوين كتب درسي پي ريزي كرد كه تا آن زمان نمونه نداشته است .
اگرچه از آن زمان تاكنون حداقل سه دهه گذشته است اما وزارت آموزش وپرورش در راستاي توصيه رهبر معظم انقلاب مبني بر تدوين طرح جامع آموزش وپرورش همايش آموزش وپرورش و شهيدبهشتي را در روز دوم آبان ـ فرداـ با حضور جمع كثيري از انديشمندان حوزه و دانشگاه و دبيران با سابقه آموزش وپرورش در اردوگاه شهيدباهنر تهران برگزار مي كند.
اگرچه مقالات همايش هر يك زاويه خاصي از زندگي شهيدبهشتي را مورد تعميق و بررسي قرار مي دهد اما رسالت مطبوعاتي ما ايجاب مي كند در عرصه اطلاع رساني در اين زمينه اقدام كنيم . در چنين شرايطي شهيدمظلوم آيت الله دكتربهشتي حقيقتا شخصيتي هستند كه در حوزه آموزش وپرورش به ويژه آموزش كتب درسي ديني امروز نيازمند بازشناسي دوباره هستند و در اين ميان خانم دكترملوك السادات حسيني بهشتي فرزند گرامي آيت الله بهشتي و عضو هيات علمي پژوهشكده اطلاعات و مدارك علمي ايران يكي از بهترين افرادي به شمار مي رود كه در اين باره به گزارشگر ما مي گويد : تدوين كتب درسي ديني از نظر شهيدبهشتي و همكارانش از اهميت فراواني برخوردار بوده است زيرا اكثر كتابهاي پيرامون موضوعات ديني به زبان علما حوزوي و با لحني ثقيل نگاشته مي شد به طوري كه براي اغلب جوانان قابل فهم و درك نبود. ايشان معتقد بودند كتابهاي درسي و بويژه كتابهاي درسي ديني بايستي به زبان ساده و با استدلال قوي نگاشته شود تا در ذهن جوان و نوجوان مفاهيم ديني شكل گرفته و آنها را در زندگي روزمره بكار گيرند. بعنوان مثال صرف بيان برهان نظم در طبيعت براي اثبات وجود خدا و آثار خلقت كافي نيست بلكه به شيوه اي خاص بايستي ذهن جوان و نوجوان با مفاهيم پايه ديني مانند خداشناسي درگير شده و از طريق تتبع و تعقل به وجود خداوند متعال پي برد.
وي با اشاره به ضرورت احيا تفكرات شهيدبهشتي در تاليف كتب درسي ديني هم مي افزايد : نظام آموزشي و تاليف كتب درسي ديني متاسفانه امروز نيز عليرغم تلاشهاي فراوان دست اندركاران تدوين كتب درسي آنطور كه بايد و شايد از روش مطلوب برخوردار نيست و دانش آموزان ما به صرف حفظ عنوان متون اين كتابها و نمره آوردن كه شرط قبولي است آنها را كلمه به كلمه به حافظه مي سپارند بدون آنكه به كاربرد آن در زندگي اعتقاد پيدا كنند. اگر مبناي طرح مفاهيم اصول دين را با طرح سئوال و جواب بيان مي نمودند و دانش آموزان را به تحقيق در مفاهيم قرآني ترغيب مي كردند به اين گونه مفاهيم در ذهن جوان ما بصورت ملكه درآمده و در دورانهاي بعد در زندگي خود به كار مي گرفتند.
وي مي گويد : البته بايد اذعان داشت كه متاسفانه دبيران كارآمد و پرمطالعه نيز بايستي تربيت شوند تا توانايي اداره بحث هايي پيرامون موضوعات ديني را داشته باشند و بتوانند به سئوالات بي شمار قشر جوان ما در اين برهه زماني پاسخ دهند متاسفانه در سطح آموزش وپرورش به اين نكته دقت كافي نشده است كه درس ديني و قرآن نيز به دبيراني با تخصص بالا نيازمند است همانگونه كه در علوم به داشتن دبيراني مجرب نيازمنديم در علوم قرآني و معارف بمراتب بيشتر ازديگر دروس اين نياز احساس مي شود.
خانم دكتر بهشتي درباره معرفي دقيقتر هويت اسلامي به دانش آموزان در قالب اهداف برگزار كنندگان كنگره به ويژه ارتباط قوي تر با حوزه و دانشگاه هم مي افزايد : نقش حوزه هاي علميه مي تواند در زمينه تدوين كسب درسي ديني و مهمتر از آن در تربيت دبيراني كارآزموده خوش سليقه خوش برخورد و پرمطالعه موثر باشد. دبيراني كه بتواند علاوه بر تدريس مفاهيم ديني قابليت هدايت پروژه هاي دانش آموزي در تحقيقات موضوعات ديني و قرآني را داشته باشند و از عهده پاسخگويي به سئوالات متعدد دانش آموزان بويژه در زمينه خداشناسي كه ازويژگيهاي دوران جواني است برآيند نه اينكه با پرخاشگري و برخورد تند و برچسب كفرگويي با دانش آموزان كه نياز به پاسخ اين سئوالات دارند عكس العمل نشان دهند.
وي ادامه مي دهد : در زمينه تدوين اين كتب نيز مي توانند اساتيد حوزه و دانشگاه تشريك مشاعي نموده و با شيوه هاي استدلالي اساسي را براي پژوهش هاي دانش آموزي كه اتفاقا جوانان ما اين شيوه را بسيار مي پسندند طرح نمايند. بعنوان مثال اخيرا در سمينار اقامه نماز كه براي مديران سازمان استعدادهاي درخشان برگزارگرديد به اين شيوه اشاره شد و مقرر گرديد نتايج پژوهش هاي دانش آموزي بصورت كتاب و جزوه به چاپ برسد و در دسترس عموم قرارگيرد تا مبنايي براي اشاعه اين شيوه يادگيري مفاهيم قرآني در مجموعه آموزش و پرورش كشور قرار گيرد.
وي نقش كتب درسي را عليرغم گسترش آموزش الكترونيك و غيرحضوري بسيار مهم ارزيابي مي كند و مي افزايد : در كتب درسي ديني در عصر اطلاعات و آموزش هاي الكترونيك هم مي توان از اين مهارت و فناوري نيز بهره برداري كرد و در كنار چاپ كتابهاي ديني مربوط به هر مبحث باگستردگي و ارائه تحقيقات پيرامون آن عرضه گردد . cd
فرزند گرامي شهيد آيت الله بهشتي معتقد است : به دانش آموزان بياموزيم كه اينترنت صرفا براي گفتگو با دوستان نيست بلكه مي تواند ابزاري توانمند در جستجوي موضوعات قرآني و معارف ديني باشد. با توجه به اينكه مراكزي مانند مركز تحقيقات اسلامي قم و ديگر مراكز اطلاع رساني به ايجاد بانك هاي اطلاعاتي احاديث روايات و آيات اقدام نموده و از سوي ديگر متون كتب نويسندگان مشهور و اساتيد رشته هاي معارف ديني و فلسفي و تاريخ اسلام را ايجاد نموده اند مي توان دانش آموزان را در استفاده بهينه از اين ابزار در پژوهش هاي موضوعات ديني و قرآني تشويق نمود.
خانم بهشتي درباره ضعف نظام آموزش و پرورش در حوزه معرفت شناسي ديني هم پيشنهادهاي خاص خود را ارائه مي دهد و مي افزايد : اولا بايد در طراحي جلد و صفحات داخل كتاب از خلاقيت و جذابيت خاصي مطابق با ذوق سليقه جوان و نوجوان استفاده كرد. حتي در رنگ آميزي تصاوير از رنگ هاي شاد زنده وشفاف همانند كتابهاي داستان كودك و نوجوان و از آخرين فنون طراحي جلد و صفحات كتاب استفاده شود.
همانگونه كه در چند سال اخير كتاب هاي قرآن از طراحي جلد بالايي برخوردارند و بسيار چشم نوازند.
وي ادامه مي دهد : همچنين بايد در بيان مطالب كتاب و روند مباحث از الگو و روند يكساني و يكنواخت در سالهاي متمادي دوري كرد (بعنوان مثال : ابتدا خداشناسي بعد معاد نبوت امامت و در پايان احكام ) نباشد بلكه تنوع در مباحث گوناگون مبتلا به جامعه جوان و نوجوان ما در اين كتابها مطرح گردد همانند نماز حجاب استفاده از اينترنت نكات ريز مربوط به روابط دختر و پسر و محرم و نامحرم كه بسياري از جوانان ما با اين مسائل بيگانه و در نتيجه نمي توانند در زندگي روزمره از دستورالعمل هاي اسلام با مسائل روز برخورد كنند و تصميم صحيح و درستي بگيرند.
دختر شهيد بهشتي مي افزايد : در آموزش دبيران ديني و قرآن نيز بايستي روش هاي همراه با ابتكار عمل و خلاقيت در تدريس مفاهيم ديني و قرآني به آنها آموزش داده شود تا از تدريس يكنواخت درس ديني و حفظ صرف مطالب جلوگيري بعمل آيد. شيوه هاي خلاق و پرجاذبه اي كه بتواند جوان و نوجوان ما را ترغيب به مطالعه مسائل ديني نمايد و دبير ما آموزش ديني را صرف يك وظيفه خشك در سطح آموزش و پرورش نداند بلكه با صرف حوصله و نيروي كافي دانش آموزان را هدايت نموده و در بكار بستن احكام ترغيب و تشويق نمايد.
حجت الاسلام علي ذوعلم مشاور وزير و مدير كل دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي آموزش و پرورش و دبير علمي همايش شهيد بهشتي و آموزش و پرورش هم در زمينه اهداف همايش و رويكرد نخبگان حوزه دانشگاه و آموزش و پرورش به اين همايش به گزارشگر ما مي گويد : ايده برگزاري همايش ايده مشتركي ميان موسسه نشر آثار شهيد آيت الله بهشتي و سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي از اوايل سال گذشته مطرح شد كه قرار بر اين شد آغاز بررسي افكار شهيد بهشتي در حوزه آموزش وپرورش با برگزاري يك همايش همراه باشد.
وي مي گويد : البته ابتدا قصد بر اين بود كه فقط راجع به كتاب درسي ديني باشد اما آموزش و پرورش پيشنهاد كرد كتب ديني يكي از لايه هاي فعاليت شهيد بهشتي در حوزه آموزش و پرورش بود پس ضروري است ساير ابعاد اجرايي و مديريتي و شيوه هاي آموزش ايشان هم مد نظر قرار گيرد تا مجموعه وسيعتري از ديدگاههاي آموزش و پرورش آن بزرگوار هم در اين همايش مطرح شود و به همين دليل بحث هاي مفصلي در كميته علمي همايش درباره محورهاي فراخوان مقاله نظر خواهي شد تا اينكه به دو محور اساسي يكي تاريخ و نقش شهيد بهشتي در تاليف كتاب درسي و غيره و ديگري بحث هاي معرفت شناسي و اصول نظري و عملي و اقتضائات پرورش و مباني معرفت شناسي ديني مطرح شود.
آقاي ذوعلم در ادامه در پاسخ به اين سئوال كه آيا امروز بستر پذيرش نظراتي همانند نظر معرفتي شهيدبهشتي در جامعه موردپذيرش قرار مي گيرد يا خير هم مي گويد : فضاي فرهنگي جامعه ما بسيار متحول شده است . يعني جامعه ما داراي پيشينه اي با فراز ونشيب هاي مختلف هم هست كه انقلاب اسلامي در آن جان دوباره اي بخشند اما اكنون نه تنها در عرصه فرهنگي در كشور ما كه در كل دنيا چالش بوجود آمد زيرا عناصر قالب فرهنگي جهان اكنون به مدد پيشرفت هاي رسانه اي و الكترونيك بسيار خاص شده است و در اين مبارزه جامعه ما تنها نيست بسياري از جوامع نگران هويت فرهنگي خود هستند. من نمي خواهم تعبير بحران هويت را مطرح سازم زيرا معتقد نيستم كه جامعه ما دچار بحران فرهنگي و بحران هويت است ولي حداقل دچار يك نوع درهم ريختگي فرهنگي است و تعبير رهبر انقلاب كه فرمودند « ما به يك مهندسي فرهنگي نياز داريم » براي اصلاح همين درهم ريختگي است .
وي ادامه مي دهد : ما در سطح كلان فرهنگي نياز داريم اهداف خود را بشناسيم و در آن نقشه راه جايگاه و نقش آموزش وپرورش تعريف شود آنگاه به لوازم اين جايگاه هم ملزم باشيم . و همه مسئولان بايد جايگاه آموزش وپرورش را به عنوان يك نهاد مبنايي قبول داشته باشند زيرا در حساس ترين سن يك انسان كه دوران كودكي و نوجواني است به آموزش و پرورش گره مي خورد اگرچه قبول داشتن هم كافي نيست بلكه بايد به آن باور داشت و براي موفقيت آن همت فرهنگي و اجرايي صرف كرد.
مديركل دفتر تاليف كتب درسي آموزش وپرورش ادامه مي دهد : به همين دليل است كه معتقدم كمبودهاي اقتصادي در عرصه آموزش وپرورش اثر منفي بيشتري گذاشته چون مورد غفلت واقع شده است . اما همينكه اكنون در سطح ملي به يك بلوغي رسيديم كه بايد به آموزش وپرورش پرداخت خود با اهميت است ولي نياز داريم دنبال ايده هاي نو و كارآمد برويم تا از آن بتوان در نظام جامع آموزش وپرورش مطلوب كمك گرفت .
آقاي ذوعلم درباره نقش يا حضور فقهاي حوزه در تدوين كتب درسي دوره اخير هم مي گويد : ما اين درخواست را انجام داده ايم و همچنان استقبال مي كنيم اگر هر كدام از بزرگان حوزه علاقمند باشند و اخيرا هم با حضرت آيت الله جوادي آملي مكاتبه كرديم كه حتي فراتر از كتب ديني در بخش علوم ديني هم كارشناسان ما و مولفان كتب درسي در محضر آن بزرگوار باشند تا ظرايف علم دين به روشني تبيين و اگر سئوال و ابهامي وجود داشته باشد برطرف شود. اما در رده هاي دوم و سوم فضلاي حوزه ما اكنون از كمك فكري و اجرايي آنها در شوراي برنامه ريزي تعليمات ديني استفاده مي كنيم و حداقل بيش از نيمي از آن افراد از چهره هاي شناخته شده حوزه هستند.
وي البته ادامه مي دهد : متاسفانه اين اراده در خود دوستان حوزه كم است كه وارد كار شوند و همانند شهيدبهشتي وارد نمي شوند اگرچه مي دانيم اين ضعف اجرايي است و اعتقادي نمي باشد.
مديركل دفتر تاليف كتب درسي مي افزايد : اگرچه يكي از هدف هاي اصلي اين همايش هم دعوت از حوزويان است در حاليكه مي دانيم آيت الله بهشتي در آن زمان كه مي توانست وقت خود را صرف آموزش طلاب حوزه و دانشگاه كند يا پژوهش هاي بنيادي انجام دهد براي تربيت دانش آموزان همت كرد در حاليكه همه مي دانند آن زمان نيز آموزش در حوزه و دانشگاه همانند امروز از شان و اعتبار بيشتري برخوردار بود و اين نكته بسيار مهمي است كه بدانيم ايشان 30 سال با آموزش وپرورش در ارتباط بودند .
آقاي ذوعلم ادامه مي دهد : متاسفانه ما درباره اين همايش در حوزه هاي علميه اطلاع رساني كاملي انجام نداديم و همين ضعف باعث شد كه مقالات ارسالي به دبيرخانه همايش كمتر از حوزه باشد ولي مجموعا 30 مقاله از دوستان دانشگاهي گرفتيم اگرچه برخي از آنها چهره حوزوي ـ دانشگاهي دارند و 70 مقاله ديگر از ميان فرهنگيان بوده كه برخي از اين معلمان هم تحصيلات حوزوي دارند . ولي تصور من اين است كه حوزه و دانشگاه بايد در اين زمينه كارهاي مستقلي انجام دهند و درآموزش وپرورش هم معتقديم كه اين گام اول محسوب مي شود كه نياز به حركت هاي گسترده تري دارد تا كارهاي بعدي با كيفيت بالاتري برگزار شود اگرچه كيفيت مقالات ارسالي با سخت گيري كميته علمي همايش در سطح قابل قبولي است .
وي درباره كاربردي شدن مقالات عرضه شده در اين همايش هم مي افزايد : دستورالعمل آموزش وپرورش اين است كه از محتواي اين مقالات در تدوين كتب درسي استفاده شود و هدف ما هم صرفا برگزاري يك همايش يادبود نبوده است پس تصميم گرفتيم مجموعه مقالات و چكيده برخي ديگر به ستاد تحول بنيادين در آموزش وپرورش ارسال شود تا آنها از آن بهره برداري كنند.
به هر حال آنچه در اين دوران خصوصا در عرصه تعليم و تربيت و نظام آموزش وپرورش ما با اهميت شد شناسايي ضعف هاي موجود در هويت ديني نوجوانان و جوانان به عنوان آينده سازان كشور است . اگرچه كتب درسي تنها يك ابزار موردنياز براي تعليمات ديني است و اعتقادات معلم و مدير خانواده ها و جامعه و بيش از همه افكار و باورهاي همنوعان و همسالان و رسانه ها همه در اين زمينه بسيار بااهميت است تا جايي كه حتي نمي توان از نوع نگاه و عملكرد مسئولان سياسي و اجرايي كشور در عرصه تربيت ديني دانش آموزان غافل ماند.
اما آنچه كه كتب درسي را در اين زمينه راهگشا معرفي مي كند اين است كه اگر مفاهيم ديني به صورت درس به دانش آموز به درستي منتقل شود تا خود بتواند در محدوده انديشه خود حق را از ناحق بازشناسد ديگر نياز به القا واجبار هويت ديني ندارد او خود همان راه درستي را مي رود كه مفهوم اساسي و دقيق دين در ذهنش جاي گرفته است . او چراهاي فراوان خود را در قالب عمل به دستورات ديني و مطالعه كتب مختلف در اين عرصه جستجو خواهد كرد.
شهيدبهشتي يقينا يكي از افرادي بود كه اين نياز نوجوان و جوان را مي شناخت كه تلاش كرد راه را به دانش آموز نشان دهد اما در نهايت اين خود دانش آموز باشد كه راه را طي نمايد و اصرار و اجباري او را به مسير دلخواه معلم و متوليان آموزش وپرورش كتاب هاي درسي سوق ندهد كه در نهايت عليرغم اطلاعات فراوان ذهني باور قلبي در وجودش متبلور نباشد و خداي ناكرده اطلاعات ديني او حجاب اكبري باشد كه او را از اصل دين متنفر ساخته و به دشمني تبديل كند كه چو دزدي با چراغ آيد گزيده تر برد كالا!
شهيدبهشتي علاوه بر اينكه يك شخصيت سياسي و اجرايي در ايجاد انقلاب اسلامي بوده يكي از معماران فرهنگي و احيا انديشه ديني معاصر هم محسوب مي شود كه براي احيا دين از موقعيت ممتاز خود در حوزه و دانشگاه گذشته و براي تدريس و تاليف كتب درسي مدرسه و آموزش وپرورش را انتخاب كرده بود
اكنون شناسايي ضعف هاي موجود در هويت ديني نوجوانان و جوانان يكي از حساسترين مرحله گذر از دوران پرفراز و نشيب فرهنگي در كشور ما محسوب مي شود
خانم دكتر ملوك السادات حسيني بهشتي فرزند شهيد آيت الله بهشتي : در تاليف كتب درسي ديني نبايد صرفا به مفاهيم يكنواخت سالهاي متمادي همانند معاد نبوت امامت و احكام تكيه كرد. نسل نوجوان و جوان امروز به مسايل جديدي همانند فلسفه حجاب علت خواندن نماز روابط دختر و پسر محرم و نامحرم نكات ريز استفاده درسي از اينترنت و بسياري ديگر از مسايل روزمره نياز دارد كه بدون پرخاشگري بايد به آن پاسخ گفت
حجت الاسلام ذوعلم مشاور وزير و مديركل دفتر برنامه ريزي و تاليف كتب درسي : محتواي مقالات عرضه شده به همايش شهيدبهشتي و آموزش وپرورش علاوه بر استفاده در ستاد تحول بنيادي آموزش وپرورش در تاليف كتب درسي آينده هم به كار گرفته خواهد شد
