مجيد زندي
كودك آزاري حتي در دايره پذيرش ذهن آن هم بسيار سخت و جانگزاست اين آزار چه بخواهد در كشور ما و يا در اقصي نقاط عالم باشد. آزاد به كودكاني كه پروردگار براي زنده نگه داشتن اصيل حيات بشري چند صباحي آنها را در اختيار بزرگترها قرار داده است . اگرچه در عين حال همه روزه با واقعيات تلخي همانند ضرب و جرح و حتي قتل كودكان در سطح جامعه مواجه مي شويم و يا اخبار آن را صفحات حوادث روزنامه ها مي خوانيم .
در سطحي كوچكتر اين حوادث تلخ را حتي در كشور خود مي بينيم حوادث ناگوار در ميان امت مسلماني كه خود را به اصطلاح پيرو آن پيامبري مي داند كه در عالي ترين روش به كودكان احترام مي گذاشتند نام آن ها را به نيكي مي بردند در سلام كردن حتي به كودكان پيشي مي گرفتند و آنها را بر شانه هاي خود سوار مي كردند و حتي براي ادامه بازي با كودكان از نماز جماعت صبح بازمي ماندند و...
اين ايام همچنين به مناسبت ماه مبارك رمضان بارها درباره نحوه رفتار اميرمومنان علي (ع ) و ساير ائمه در مواجهه با كودكان خصوصا كودكان يتيم فراوان شنيده ايم و مرور كرده ايم كه چگونه لقمه غذا را به كودكان مي دادند و...اما ما را چه شده است كه خود را پيرو ديني مي دانيم كه قتل هر آدمي را قتل همه بشريت مي داند و خود را مسلمان و شيعه مي دانيم اما متاسفانه در بسياري موارد به كودكان خود آزار مي رسانيم و در مواردي هم براي انجام گناه ! جان كودكان بي گناهي را طعمه خشم و غضب و هوا و هوس خود مي سازيم
ديروز 16 مهر روز جهاني كودك بوده است و اگرچه حق كودكان از والدين و افراد جامعه بسيار وسيعتر از نگارش يك گزارش است اما مشاهده حوادث تلخ كودك آزاري ما را بر آن داشته است كه به اين معضل اجتماعي كه روح و روان جامعه را آزرده مي سازد بپردازيم . البته ماهيت پست كودك آزاري آنقدر تنفرآميز هست كه در همه جوامع بشري نسبت به آن اقدامات پيشگيرانه انجام دهند اما حتي وقوع يك مورد از آن در نزد مسلماناني كه آئين انسان ساز آنها حتي اجازه آزار به حيوانات را هم نمي دهد بسيار زياد محسوب مي شود.
البته همه اديان آسماني احترام به كودك را بسيار مورد توجه قرار مي دهند اما چون اسلام كاملترين دين الهي محسوب مي شود دستورات و فرامين ويژه اي هم براي تربيت درست كودك و مقابله با كودك آزاري دارد و حتي قوانين اسلامي هم براساس رافت به همه انسانها به ويژه كودكان پايه گذاري و در جوامع اسلامي اجرا مي شود.
خوشبختانه در قوانين جزايي جمهوري اسلامي ايران هم با كودك آزاري به شدت مخالفت شده است به عنوان مثال در ماده 633 قانون مجازات اسلامي فردي كه طفلي را در محل خالي از سكنه رها نمايد به حبس محكوم مي شود و يا حتي در قانون حمايت از كودكان و نوجوانان اذيت و آزار را مختص شكنجه جسمي ندانسته و شكنجه روحي و رواني و حتي ممانعت از تحصيل كودكان را هم جرم دانسته است .
با تمامي اين تفاصيل همچنانكه اشاره شد كودك آزاري در كشور ما خصوصا در ميان خانواده هايي كه كمتر به فرامين ديني عمل مي كنند وجود دارد و حتي اگر در مواردي مشاهده شد فردي مذهبي از رافت اسلامي موردنظر قرآن كريم و رسول گرامي اسلام (ص ) نسبت به كودكان برخوردار نيست اين حق براي هر فردي وجود دارد كه نسبت به تعهد او به مباني اسلامي ترديد كند زيرا وقتي آسيب رساندن به خود و ديگران در شرع مقدس اسلام حرام خوانده شده چگونه مي توان پذيرفت به كودكي آزار جسمي و روحي وارد كنند كه قرار است آينده جامعه را به او بسپارند
اتفاقا يكي از مشكلات در جامعه ما همين عدم شناخت مصاديق كودك آزاري است زيرا بسياري از خانواده ها هنوز نپذيرفتند كه مي توان بدون خشونت هم كودك خود را به درستي تربيت كرد.
خانم مهرجو روانشناس كودك در اين باره ـ مصاديق كودك آزاري ـ به گزارشگر ما مي گويد : كودكان قشر آسيب پذير جامعه هستند و بايد از اين گروه حمايت و حراست بيشتري شود. در حاليكه متاسفانه معضل كودك آزاري امروزه در سطح جهان و حتي در موارد فراواني در كشور ما كاملا مشهود است كه البته مختص به يك گروه خاص جامعه نيست و حتي بعضي از والدين تحصيل كرده نيز اقدام به آزار كودك خود مي كنند. آنها حتي تنبيه بدني را جز كودك آزاري محسوب نمي كنند.
وي رفتارهايي چون كتك زدن ترساندن حبس در مكانهاي تاريك و وحشتناك تحقير و سرزنش توهين واداشتن به كارهاي سخت و دشوار بي توجهي به تغذيه بهداشت و پوشاك و سواستفاده هاي جنسي كه موجب آسيب روحي و جسمي كودك مي شود و سلامت او را تهديد مي كند را بخشي از « كودك آزاري » مي داند.
خانم مهرجو در ادامه مي گويد : اين درست است كه اگر خطايي از كودك سر زد همان موقع و به تناسب كار اشتباه كودك بايد از يكسري مزايا محروم شود و يا به گونه اي درست و منطقي و به دور از خشونت مورد تنبيه قرار گيرد. ولي عده اي از والدين در همان ابتدا تنبيه بدني را انتخاب مي كنند چون تصور مي كنند در تربيت فرزندشان موفق تر خواهند شد در حاليكه تنبيه بدني اگرچه باعث خاموش شدن موقتي رفتار نادرست آنها مي شود اما اين خاموشي موقتي تا زماني است كه تنبيه وجود دارد در حاليكه خشونت و بدرفتاري روح لطيف كودكان را خدشه دار مي كند آنها نيز يك انسان هستند و بايد به شخصيت آنها احترام بگذاريم تا افرادي بزرگوار و شريف تربيت شوند.
وي در ادامه مي گويد : آزار كودك علاوه بر اينكه مانع رشد كافي جسماني مي گردد از نظر روحي نيز باعث كاهش عزت نفس بي اعتمادي به جامعه گوشه گيري و انزواطلبي احساس حقارت رفتارهاي تهاجمي و پرخاشگرانه آزار به حيوانات به خود برادر و خواهر و هم كلاسي و ناسازگاري در كلاس و مدرسه افت تحصيلي و حتي برانگيختن حس انتقام جويي در او مي شود. به گونه اي كه بسياري از افرادي كه خود در دوران كودكي از سوي ديگران به ويژه والدين مورد آزار و بدرفتاري قرار گرفتند در بزرگسالي خود به آزار كودكان پرداختند.
اين روانشناس كودك با ذكر حديثي از پيامبر(ص ) كه « فرزندانتان را گرامي بداريد و آنها را نيكو تربيت كنيد تا خدا شما را بيامرزد » ادامه مي دهد : والدين مي توانند با صبر و حوصله شفقت و مهرباني و تكريم در جهت سازندگي فرزندانشان قدم بگذارند و بدانند در كار تعليم و تربيت زماني نقش سازنده اي دارند كه خود به آنچه كه مي گويند عمل كنند و البته در ابراز محبت راه افراط وتفريط را در پيش نگيرند و سعي كنند اعتدال و ميانه روي را در همه امور خود به كار برند.
خانم مهرجو ادامه مي دهد : متاسفانه ساختار خانواده ها و حتي جامعه و مدرسه به گونه اي است كه روابط بين افراد مثلا والدين با فرزند و يا معلم با دانش آموز بيشتر براساس تحميل عقايد شخصي حاكم است و قطعا در صورت عدم پذيرش و اطاعت از جانب طرف مقابل به خشونت و آزار كلامي و جسمي منجر مي شود. اين حق كودكان است كه در محيط امن خانواده در آرامش و امنيت زندگي كنند در حاليكه دلايلي چون جهل و ناداني فقر اعتياد مشكلات خانوادگي طلاق وجود نامادري و ناپدري و حتي بيماريهاي رواني والدين اين حق را از آنها مي گيرد.
وي در ادامه مي گويد : بدتر از آن بسياري از والدين نمي دانند كه حتي ناسزاگويي يا مقايسه با كودكان هم سن و سال بي توجهي به نظرات و احساسات آنها و تبعيض هم مي تواند روح كودك را آزار دهد و اگر كمي واقع بين تر باشيم مي بينيم امروزه به جهت زندگيهاي شهرنشيني روح و جسم كودكان معصوم را در آپارتمان ها زنداني كرديم و تحرك و جنب وجوش كودكانه را از آنها سلب كرده ايم و اين شكنجه به تنهايي براي آنها كافي است . چرا كه كودكان هر آسيبي را در سالهاي حساس و مهم خود ببينند در بزرگسالي بسيار مشكل مي توان جبران كرد و يا حتي غيرقابل جبران است .
وي مي گويد : كودكي كه در بزرگسالي مطيع محض مي شود و در برابر زور بدون چون و چرا تسليم مي گردد و هيچ روحيه ي انتقادي ندارد و در واقع ترسو بزدل و يا دروغگو و بهانه تراش مي شود و يا اينكه به حدي طغيان و سركشي مي كند كه در هر بار عصبانيت از كتك زدن به ديگران باكي ندارد و يا در درون خود نسبت به والدين احساس عقده و كينه مي كند. قطعا در دوران خردسالي از روش نادرست تربيتي والدين برخوردار بوده است .
خانم مهرجو ادامه مي دهد : اين رفتارها از كمبود سطح دانش والدين نشات مي گيرد به گونه اي كه نمي دانند هدف از تنبيه آگاهي بخشيدن به كودك است در حاليكه تنبيه هاي بي رحمانه حاكي از فرونشاندن خشم و غضب است كه فرد به منظور تسكين خود دست به اين عمل مي زند و هيچ پيام تربيتي براي كودك دربرندارد.
دكترغلامرضا رضايي فر معاون دفتر آسيب هاي اجتماعي سازمان بهزيستي هم درباره وضعيت كودك آزاري در كشور به گزارشگر ما مي گويد : كودك آزاري همانند كوهي يخي در اقيانوس است كه تنها بخش كوچكي از تبعات بسيار زياد آن قابل مشاهده است . اما آنچه كه در جامعه به آن اشاره مي شود معمولا كودك آزاري جسمي است و كودك آزاريهاي روحي و رواني غفلت يا مسامحه كمتر مورد توجه قرار مي گيرد.
وي ادامه مي دهد : شيوه كودك آزاري البته در جوامع مختلف متفاوت است و نمي توان يك قانون كلي براي همه مطرح ساخت زيرا بسياري از موارد كودك آزاري به صورت يك اصل پذيرفته شده براي تاديب كودكان مورد استفاده قرار مي گيرد و اين مساله در كشور ما حتي استان به استان متفاوت است .
وي درباره آمارها از كودك آزاري هم مي گويد : نه در ايران بلكه در هيچ كشوري آمار دقيق از كودك آزاري وجود ندارد و موارد مطرح آنهايي است كه گزارش مي شود نه آنكه صرفا رخ داده است اما در كشور ما مطرح مي شود كه به ازا هر يك مورد كودك آزاري كه اعلام مي شود 20 مورد چه از طرف اطرافيان و چه حتي از طرف خود كودك پنهان مي ماند .
دكتررضايي فر مي گويد : ديدگاه علمي و ديدگاه عرفي از كودك آزاري هم تفاوت دارد زيرا در عرف ما به كار گماردن كودك حتي در كارهاي سخت هم نوعي پرورش استعداد كودك مطرح مي شود در حاليكه در دايره علمي حتي كار كودك هم نوعي كودك آزاري محسوب مي شود.
وي درباره قوانين موجود در كشور براي مبارزه با كودك آزاري هم مي گويد : پس از تصويب قانون مقابله كودك آزاري در مجلس شوراي اسلامي از سال 1381 به بعد كودك آزاري در ايران يك جرم عمومي شناخته مي شود يعني اگر فردي كودك آزاري را ببيند و گزارش نكند او هم شريك جرم محسوب مي شود بنابراين همه مردم در كشور موظف هستند اگر موردي از كودك آزاري را ديدند گزارش كنند تا از طريق مراجع قانوني پيگيري شود.
معاون دفتر آسيب هاي اجتماعي بهزيستي ادامه مي دهد : البته در قانون جزاي اسلامي تنبيه كودك توسط پدر در حد تربيت مجاز دانسته شده است زيرا قانون اسلام پدر را ولي جان و مال كودك مي داند اما اين قانون نيازمند تفسير دارد تا حد و مرز تنبيه از نوع تربيتي آن مشخص شود در حاليكه اكنون تشخيص آن را صرفا به عهده قضات گذاشته اند.
وي مي گويد : همين مشكل باعث شده كه برخي از پدران حتي داغ كردن كودك با سيخ را نوعي تربيت بدانند! در حاليكه برخي ديگر از پدران حتي سيلي زن را نيز جايز نمي دانند و همين مشكلات قانوني سبب شده كه ما بيشترين مورد كودك آزاري را از سوي پدر مشاهده كنيم .
وي درباره عملكرد بهزيستي براي مقابله فرهنگي و اجتماعي با كودك آزاري هم مي گويد : سازمان از سال 1378 مراكزي را به نام « اورژانس اجتماعي » راه اندازي كرده كه براي مداخله در حالت بحران است كه يكي از حوزه هاي فعاليت آن مقابله با كودك آزاري و نجات كودك در معرض خطر است اما از سال 81 خط تلفن ديگري در تهران و برخي از مراكز استانها با شماره خاصي فقط براي پيگيري كودك آزاري بوده كه از سال 83 متوجه شديم نياز به يك تلفن خاص در سطح كشور داريم و شماره تلفن سه رقمي 123 تحت عنوان خط تلفن اورژانس اجتماعي در تهران راه اندازي شد.
دكتررضايي فر ادامه مي دهد : تلفن 123 علاوه بر تهران اكنون در 16 مركز استاني فعال است كه برنامه كاري آن براي ايجاد در همه 30 استان تا پايان سال جاري تدوين شده است كه اميدواريم به شماره اي براي كمك به كودكان مطرح شود.
وي مي گويد : در سال 85 حدود 18 هزار و 329 مورد تماس با اين خط برقرار شده و بيشترين ساعتي كه كودكان با اين شماره تماس گرفتند مربوط به ساعت 8 تا 4 بعدازظهر بوده كه اوليا در منزل حضور نداشتند يعني 68 درصد تماس ها در اين ساعت ها بوده است .
وي ادامه مي دهد : همچنين بيشترين تماس هم از طرف كودك گرفته شده كه 56 درصد بوده است و بيشترين علت تماس هم كه حدود 42 درصد بوده مربوط به كودك آزاري و 19 درصد تماس ها هم مربوط به همسرآزاري بوده است . اگر چه بخش فراواني از تماس ها هم هنگام بازي با شماره يك ـ دو ـ سه برقرار شده كه ارزش پيگيري نداشته است .
وي با استناد به آمار بيشترين فردي كه براي كودك مشكل ايجاد كرده را پدر عنوان مي كند و مي افزايد : 47 درصد آمار رواني و روحي و 45 درصد ايجاد مشكل جسمي گزارش شده است كه به ترتيب فراواني اول كتك زدن زخمي شدن ضربه هاي شديد غفلت و مسامحه داغ كردن كار طاقت فرسا و آخرين مورد هم ايجاد شكستگي و حدود 8 5 درصد هم آزار جنسي بوده است .
وي درباره عملكرد كارشناسان بهزيستي پس از تماس تلفني به 123 هم مي گويد : پس از تماس فرد با 123 مامور بهزيستي فرمي را همزمان پر مي كند اما صرفا به كار مشاوره نمي پردازند بلكه با اهرمهاي قانوني مداخله هم مي كنند و با توجه به اولويت به كمك كودك مي شتابند.
وي مي گويد : كارشناسان ما اگر به اين نتيجه رسيدند كودك در همان ساعت نياز به كمك دارد همان زمان با هماهنگي ماموران انتظامي و اعزام مددكار اورژانس اجتماعي به محل مراجعه مي كنند اما اگر اولويت نداشته باشد اما نياز به پيگيري باشد گزارش به مركز اورژانس اجتماعي ارسال مي شود كه مددكار ساعات بعدي يا روز بعد به محل اعزام مي شود و در صورت صحت به كمك فرد مي روند.

خوشبختانه در كشور ما در زمينه مقابله با كودك آزاري در تدوين و اصلاح قوانين و اطلاع رساني به مراكز انتظامي و حمايتي كارهاي خوبي انجام شده است اما همچنان در ابعاد فرهنگ سازي اجتماعي ضعف هاي فراواني وجود دارد.
ما در زمينه آيات و روايات با محوريت حفظ حرمت كودكان و عدم آسيب رساندن به آنها و همچنين تربيت صحيح چيزي كم نداريم تا حدي كه قرآن كريم آسيب رساندن به كودك و فرزندان را حرام مي شمارد و در آيه 233 از سوي بقره اشاره دارد كه مادر فرزند خود را ـ در اثر غيظي كه از پدر فرزند دارد ـ از شير دادن محروم نكند زيرا شفقت و مهرباني مادر نسبت به فرزند بيش از ساير زنان است همچنين پدر ـ به جهت مقابله با رفتار مادر ـ نبايد نوزاد را از مادر بگيرد چون اين عمل به كودك آسيب مي رساند كه به طور دقيق هرگونه آزار رساندن به كودك نهي شده است .
مقابله با انوا ع و اقسام كودك آزاري اگرچه راهي سخت و عمل به فرامين الهي براي برخي دشوار است اما راه سعادت بشر از همين مسير ممكن است و كودكان و نوجوانان امروز مردان و زنان پدران و مادران آينده خواهند بود كه در صورت آسيب هاي جسمي و روحي كه در مجموع باعث تخريب روحيه سالم فرد در آينده خواهد شد علاوه بر آسيب به انسانيت به اجتماع نيز آسيب وارد مي سازد كه با هر راه و روشي كه هر فرد ممكن مي داند بايد از آسيب رساندن به كودكان جلوگيري نمايد.
كودك آزاري اگرچه در همه جوامع و نزد اديان الهي منفور است اما نزد اسلام كه دين رافت است و نزد شيعه اي كه ائمه اطهارش در عاليترين شيوه كودكان را گرامي مي داشتند منفورتر است
خانم مهرجو روانشناس كودك : كاهش عزت نفس بي اعتمادي به اوليا و جامعه گوشه گيري و انزواطلبي احساس حقارت رفتارهاي تهاجمي و پرخاشگرانه آزار به خود و ديگران و حتي حيوانات و ناسازگاري در كلاس و مدرسه افت تحصيلي و تقويت حس انتقامجويي برخي از نشانه هاي افراد آسيب ديده در دوران كودكي است
دكتر رضايي فر معاون دفتر آسيب هاي اجتماعي سازمان بهزيستي : كودك آزاري در كشور ما يك جرم عمومي شناخته مي شود يعني اگر فردي موردي از كودك آزاري را ببيند و گزارش نكند شريك جرم محسوب مي شود
تلفن 123 علاوه بر تهران در 16 استان كشور مربوط به اورژانس اجتماعي به ويژه مقابله با مساله كودك آزاري فعال است كه تا پايان سال در همه استانهاي كشور فعال خواهد شد